«Bespridannitsa» — Yakov Protazanov rejissyorligidagi, A. N. Ostrovskiyning şu nomli pyesasi asosidagi badiiy film.
1Treylerlar
▶2Rollarda
Nina Alisova, Olga Pyzhova, Mikhail Klimov
3Syujet
Larisa Ogudalovaga turmuş quriş vaqti keldi. Unga havaskorlar köp, lekin sovçilarga sep kerak, Larisada esa…
Larisa Ogudalovaga turmuş quriş vaqti keldi. Unga havaskorlar köp, lekin sovçilarga sep kerak, Larisada esa sep yöq. Yuliy Karandişev uning kavalerlari orasida eng sazovor emas edi, lekin yagona taklif qildi va Larisa uni katta xursandçiliksiz qabul qiladi. Töy tayyorlanmoqda. Şu paytda şaharga Larisa bir vaqtlar sevgan yorqin barin Sergey Paratov keladi. Ikkisi örtasida eski tuyğular qayta alangalanadi va Larisa Paratov bilan Volga orti sayrga çiqib ketadi. U yerda, piknikdan söng, ularning hal qiluvçi suhbati bölib ötadi, unda Paratov allaqaçon unaştirilganini tan oladi. Yetib kelgan Karandişev bilan Larisa örtasida keskin sahna böladi; Karandişev unga bölgan huquqlarini talab qiladi, lekin Larisa uçun u juda xor va arzimas. Şunda u pistoletdan öq uzib uni öldiradi («Şunday ekan, sen heç kimga nasib etmaysan!»). Qattiq hayot haqiqatlaridan hafsalasi pir bölgan Larisa uçun esa ölim ulkan najotga aylanadi.
4Rollarda
Nina Alisova — Larisa Dmitriyevna…
Nina Alisova — Larisa Dmitriyevna Ogudalova
Olga Pijova — Xarita Ignatyevna Ogudalova
Anatoliy Ktorov — Sergey Sergeич Paratov
Mixail Klimov — Mokiy Parmenyç Knurov
Boris Tenin — Vasiliy Daniliç Vojevatov
Vladimir Balixin — Yuliy Kapitonyç Karandişev
Vladimir Popov — Robinzon
Nikolay Gladkov — Gavrilo
Varvara Ryjova — Yefrosinya Potapovna, Karandişevning xolasi
Nikolay Boyarskiy — bola
5Syomoçnaya guruh
Rejissyor-postanovçi: Yakov…
Rejissyor-postanovçi: Yakov Protazanov
Ssenariy: Yakov Protazanov, Vladimir Şveytser
Operator: Mark Magidson
Rejissyorning katta yordamçisi: Aleksandr Rou
Rejissyor yordamçisi: V. Kadoçnikov
Rassomlar: Anatoliy Arapov, S. Kuznetsov
Bastakor: David Blok, şuningdek P. I. Çaykovskiy asarlari va rus xalq qöşiqlaridan parçalar
6Mukofotlar
Parijdagi Xalqaro körgazmada oltin medal…
Parijdagi Xalqaro körgazmada oltin medal (1937).
7Tanqid
Filmdan köp ötmay tanqidçi E. Beskin şunday deb yozdi: «Film Larisaning Paratovga bölgan baxtsiz…

Filmdan köp ötmay tanqidçi E. Beskin şunday deb yozdi: «Film Larisaning Paratovga bölgan baxtsiz muhabbatining faqat şirin-sentimental hikoyasini beradi». Gazeta «Kino»ning 1937-yil 21-yanvar sonida tanqidçilar Grigoriy Çaxiryan va Iosif Maneviç şunday deb yozgan edilar: «Filmda Paratov mayda qilib körsatilgan. Rolдан uni katta irodali va noyob aqlli inson sifatida tavsiflovçi xususiyatlar olib taşlangan».
«Paratovni Ktorov va Protazanov qilganidek oçiqdan-oçiq va töğri sözli johil qilib körsatiş mumkin emas», — ularga qöşilib, «Sanʼat kinosi» jurnalida (1937, № 2) G. Zelʼdoviç yozdi. Şu jurnalning (1937, № 4) sonida tanqidçi V. Volkenşteyn filmni tanqid qilib şunday deydi: «Filmda Ostrovskiydan nima qoldi? Faqat vaziyat va voqealarning taşqi qiziqarliligi, faqat bir qator taʼsirli lavhalar, faqat alohida yorqin replikalar…».
Şu bilan birga, Mixail Arlazorov filmning «zritelgaça ğalaba yöli»ni bosib ötganini va «ekranda jonlangan Larisa fojiasi tomoşabinlarni befarq qoldira olmasligini» yozgan. U şuningdek aktyorlarning ajoyib tanlanganini va montajning yuqori sanʼatini ham qayd etgan.
Filmni N. D. Volkov va O. L. Leonidov batafsil tahlil qilgan. Ular filmning sahnalari poetikligini taʼkidlaganlar. Aktyorlarning muvaffaqiyatli işlari ham qayd etilgan. Xususan, ularning fikriça, «M. M. Klimov ekranda tasvirlagan Knurovning Larisa ortidan ovi… yuqori darajadagi realistik öyin namunasi bölib qoladi».
M. Aleynikovning kitobida bu baho butun aktyorlar ansambliga yoyilgan: «„Bespridannitsa“da „aktyor rejissyori“ isteʼdodi alohida yorqinlik bilan namoyon böldi. Uşbu klassik filmda asosiy va epizodik rollarning ijrosi yuqori darajadagi realistik öyin namunasi bölib qoladi». Protazanovning ekranlaştirilgan pyesani teatr xususiyatidan xalos etiş intilişi, kinematografiyaning plastik ifodaliligidan topqirlik bilan foydalaniş hisobiga, taʼkidlangan. Şuningdek, «Protazanovning „Bespridannitsa“si uzoq vaqt rejissyorning kinematografik tafakkuri namunasi bölib xizmat qiladi» va «buyuk rus dramaturgining ğoyalariga sodiq qolgan holda Protazanov kinematografik sanʼatning katta, yaxlit asarini yaratdi», deb körsatilgan.
Kinoşunos Neya Zorkaya filmga qarama-qarşi baho bergan: «Gap yöq — rejissyorning mahorati buyuk, klassik matnning uslubi muvaffaqiyatli, aktyorlik obrazlari şirali… Lekin Larisaning his-tuyğulari, azoblari va fojiasini tasvirlaşda birdan öşa «bir oz»(«çut'-çut'») yetişmaydi, uni Vl. I. Nemiroviç-Dançenko tez-tez eslatgan va u köpinça badiiy asar bilan oddiy melodrama örtasidagi çegara bölib xizmat qiladi».
Rejissyor Eldar Ryazanov filmni yorqin deb atagan va «Protazanov lentasining taʼsir kuçi şu darajada böldiki, u asl manbani soyasida qoldirdi, göyo uni almaştirdi» deb hisoblagan. U alohida taʼkidlaydi: «ssenarist V. Şveytser, rejissyor Ya. Protazanov, operator M. Magidson va ajoyib ijroçilar — filmning mualliflarining filigran professionalligi». «Filmning barça komponentlari şunçalik beğubor ekanki, birlaşib, şedevr hosil qiladi», — deb yozgan rejissyor.
Şu bilan birga E. Ryazanov, «Protazanovning „Bespridannitsa“si ovozli kartina bölsa-da, lekin sukut saqlagan kino uslubida yaratilgan» deb qayd etgan. U yozadi: «Protazanov „Bespridannitsa“da töplagan benazir artistlar „buyuk sukut“ uslubida öynagan. Ular boşqaça öynay olmas edilar. Ularning hammasiga — tajribasiz yoş B. Tenindan taşqari, sukut filmlarida tajribasi yöq edi — taşqi ifodalilikning ortiqligi, deyarli plakatlik, imo-işoraning taʼkidlanganligi (bu ovozga bölgan işonçsizlikdan kelardi) va aktyorlik taqdimotining biroz mubolağali bölişi xos edi. Va ularni bunda ayblaş tarixiy emas, adolatsiz…».
8Kadrlar
2
1 · TMDB
2 · TMDBMatn: maqola tarjimasi «Бесприданница (фильм, 1936)» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.