World War Z

«World War Z» (ingl. World War Z) — 2013-yilda çiqqan, rejissyor Mark Forsterning, ssenariy muallifi Mettyu Maykl Karnahan, Dryu Goddard, Deymon Lindelof va syujet muallifi Karnahan hamda J. Maykl Straçinski bölgan, Maks Bruksning «World War Z» romanidan ilhomlangan amerikaça zombilar haqidagi boevik. Boş rolni Bred Pitt ijro etgan, ikkinçi darajali rollarda Mirey Inos va Jeyms Bec Deyl suratga tuşgan. Film Jerri Leyn haqida hikoya qiladi — bu sobiq BMTning tergovçisi bölib, kutilmaganda boşlangan zombi-apokalipsisning yeçimini izlab dunyo böylab sayohat qiladi.

Pitt asos solgan «Plan B Entertainment» kompaniyasi 2007-yilda Bruksning romanini ekranlaştiriş huquqini qölga kiritdi. Straçinskiydan ssenariy yozişni, Forsterdan esa filmni rejissyorlik qilişni söraşdi. 2009-yilda ssenariyni qayta yoziş uçun Karnahan yollandi. Rejalaştirilgan çiqiş sanasi 2012-yil dekabri va taxminiy byudjet 125 million dollar edi. Suratga oliş 2011-yil iyulida Maltada boşlanib, avgustda Glazgoga, oktabrda esa Budapeştga köçdi. Işlab çiqarişda bir qança muammolar yuz berdi va 2012-yil iyunida çiqiş sanasi köçirildi, jamoa esa yetti haftalik qöşimça suratga oliş uçun Budapeştga qaytdi. Deymon Lindelof uçinçi aktni qayta yoziş uçun yollandi, ammo ssenariyni tugatişga ulgurmadi, şuning uçun Dryu Goddard uni yakunlaş uçun yollandi. Qayta suratga oliş 2012-yil sentyabridan oktabrigaça davom etdi va byudjetni 190 million dollargaça oşirdi, baʼzi naşrlarda esa u 269 million dollarga yetgan deb yozilgan.

Film 2013-yil 2-iyunda Londonda hamda 35-chi Moskva xalqaro kinofestivalida, 14-iyunda Nyu-Yorkda va Los-Anjelesda, 21-iyunda esa AQŞning boşqa hududlarida 2D va RealD 3D formatlarida taqdim etildi. Film tanqidçilardan aralaş baho oldi. Tanqidçilar Bred Pittning aktyorlik öyinini va filmni zombi janrining realistik qayta tiklanişi sifatida maqtadi, ammo baʼzilari uni kulminatsiyaning yöqligi, eskirgan CGI va asl manbaga sadoqatsizlik uçun tanqid qildi. Film tijorat jihatdan muvaffaqiyatli bölib, 190 million dollarlik byudjetga qarşi 540 million dollardan ortiq daromad keltirdi va barça davrlarning eng kassa filmi zombilar haqidagi film böldi. Davomi film çiqqandan köp ötmay eʼlon qilingan edi, ammo 2019-yil fevralida rejalar bekor qilindi, xabar berilişiça, byudjet bilan boğliq muammolar va Xitoyning zombilar haqidagi filmlarni taqiqlagani sababli; sikvel 2026-yilda qayta eʼlon qilindi.

Leonardo Di Kaprio işlab çiqariş kompaniyasi Appian Way bilan uruşdan söng, Pittning «Plan B Entertainment» kompaniyasi 2007-yilda Maks Bruksning romanini ekranlaştiriş huquqini qölga kiritdi. Birinçi ssenariyni «Bobil 5» teleseriali yaratuvçisi va «Rising Stars» yaratuvçisi J. Maykl Straçinski yozgan bölib, u asarni moslaştiriş muammosini «kitobdagi boş qahramonni yaratiş, u esa zombilar uruşi haqidagi BMT hisobotiga öxşab öqiladi» deb taʼriflagan. Mark Forster rejissyorlik uçun şartnoma imzoladi va filmni 1970-yillardagi «Prezident armiyasining hammasi» kabi fitna triller filmlariga öxşaş deb taʼriflagan. Straçinski 2002-yilgi josuslik filmi «Bornning şaxsi» ni tegişli taqqoslaş deb atagan va filmda siyosiy urğuni saqlab qoladigan keng xalqaro qamrov bölişini taʼkidlagan. Uning filmdagi iştiroki haqida söralganda, Maks Bruks özida «nol nazorat» borligini aytgan, ammo Bred Pittning rolini afzal körgan va Straçinskiyning ssenariy muallifi sifatida maʼqullagan. Bruks şunday degan: «Men buni berolmayman, lekin Straçinski hammasini birlaştirişning yölini topdi. Men öqigan sönggi qoralama ajoyib edi».

Dastlabki ssenariy 2008-yil martida internetga tuşib ketdi va buning natijasida Ainʼt It Cool News şarhi çiqdi, unda u «murakkab kitobning şunçaki yaxşi ekranlaştirilişi emas, [balki] janrni belgilovçi asar», deb atalgan va biz hammamiz zombilar haqidagi film «Eng yaxşi film» sifatida malakali böladimi, deb bahslaşişimiz mumkin edi. Ssenariy 2007-yildagi hali yaratilmagan «eng yoqqan» ssenariylar qora röyxatiga kiritilgan darajada hurmatga sazovor edi. Ainʼt It Cool News şarhida, şuningdek, film uslubi jihatidan «Inson bolasi» filmiga öxşaşligi taʼkidlangan: unda Jerri Leyn uruşdan keyingi dunyoda sayohat qilib, zombilar uruşidan omon qolganlar bilan suhbat ötkazadi, ular «omon qoliş har qanday turdagi ğalaba böladimi» deb öylay boşlaydi.

2008-yil dekabrida Straçinski işlab çiqariş 2009-yil boşida boşlanişiga umid qilayotganini aytdi, ammo 2009-yil martida Forster ssenariy hali ham işlab çiqilayotganini va «World War Z» uning keyingi filmi bölişiga işonçi komil emasligini aytdi. Keyinroq mart oyida işlab çiqariş ofislari yaratilgani va film dastlabki işlab çiqariş bosqiçida ekanligi haqida miş-mişlar tarqaldi. Keyin iyunda Forster intervyuda filmning keçiktirilişini aytib, uning ssenariysi hali ham katta işlanmani talab qilişini va «hali ham amalga oşirişdan uzoq» ekanini bildirdi.

Bruksning aytişiça, 2009-yil iyulida ssenariy Mettyu Maykl Karnahan tomonidan qayta yozilgan. U bu «[prodyuser]ning loyihaga işonçini körsatadi», deb hisoblaşini aytdi, çunki unga sarflangan pul miqdori şunday. 2010-yilgi Comic-Con yiğilişida Paramount Pictures va UTV Motion Pictures Forsterning rejissyor etib tayinlanganini, Bred Pittning esa boş rolni ijro etişi tasdiqlanganini eʼlon qilişdi. 2011-yil martida Vulture naşrida Paramount hamkor-moliyaçi qidirayotgani va uning iştirokisiz moslaşuvni töxtatişi ehtimoli borligi xabar qilindi. Maqolada yana «Paramountning doimiy hamkor-moliyaçisi Devid Ellisonga qarata ön birinçi uriniş qilinmoqda» deyilgan. Bir hafta ötgaç, Devid Ellisonning kompaniyasi Skydance va yana ikki moliyaçi bilan «qizğin va oğir muzokaralar davom etmoqda» deb xabar berildi.

Tayyorgarlik bosqiçi 2011-yil aprelida boşlandi, öşa paytda Robert Richardson operator, Naydjel Felps esa badiiy rassom sifatida eʼlon qilindi. Öşa oyda suratga oliş joylari Pinewood Studios va Angliyaning Londoni bölişi xabar qilindi. Aprelda Mirey Inos Jerri Leynning xotini va ikki bola onasi rolini oldi.

Iyunda Jeyms Bec Deyl filmda amerikalik askar rolini ijro etiş böyiça muzokaralarga kirişdi, u hokimiyat vakillarini zombilar tahdidi haqiqiy ekanligidan ogohlantirmoqçi böladi. Mett Foks va Ed Harris muzokaralarga kirişdi, Yuliya Levi-Boken ham filmga qöşilişi kerak edi. Suratga oliş keyingi oyda Maltada boşlanişi va Valletta hamda Uç şaharni qamrab olişi xabar qilindi. Bir neça kun ötib, suratga oliş Şotlandiyaning Glazgo şahrida ham avgust oyida bölişi xabar qilindi, bu şahar Filadelfiya örnini bosişi kerak edi, «soxta dökon vitrinalari va yöllarda amerikalik avtomobillar qurilişi bilan». Glazgo, xabar berilişiça, «filmda muhim rol öynaşi uçun şahar markazida ideal joyni qidiriş uzoq oylardan keyin» tanlangan. Filadelfiya «kinematografistlar uçun davlat soliq imtiyozlari noaniqligi» tufayli köçirildi. Dastlab suratga oliş Angliyaning Royal Tunbrij-Uellsda rejalaştirilgan edi, söngra Glazgoga köçirildi.

Keyinroq iyunda vizual effektlar uyi Cinesite «sezilarli miqdordagi sahnalar» ustida işlaşini eʼlon qildi. Oy oxirida xabar qilindiki, oldingi xabarlarga qaramay, Foks ham, Harris ham filmda suratga tuşmaydi; Foksning jadvalida ziddiyat bor edi, çunki u Summit Entertainment kompaniyasida Tayler Perri bilan «Men, Aleks Kross» filmida suratga tuşiş majburiyatiga ega edi, garçi keyinroq uni Kornuoldagi Falmutda sahna suratga olişda körişgan.

Hisobot qilingan 125 million dollardan ortiq byudjet bilan suratga oliş 2011-yil iyulida Maltada boşlandi, birinçi suratlar bir neça kundan söng eʼlon qilindi. Avgustda suratga olişni Glazgoga köçiriş rejalaştirilgan edi va işlab çiqaruvçi kompaniya 2000 nafar mahalliy statistni yollaşni xohlardi. Kamida Glazgoda 9-iyulda kastingga 3000 kişi keldi, ular Filadelfiyaning moliya tumanida sodir böladigan sahnalarda köriniş imkoniyatini umid qilişgan. Sahnalar Kornuoldagi Falmutda ham suratga olindi. Iyulda «Taxt öyinlari» seriali aktyori Elies Geybl Fassbax nomli personaj rolini oldi. Aholining qarşiliklariga qaramay, baʼzi sahnalar Londonning janubidagi Heygeyt mulkida suratga olindi.

Avgustda Brayan Kranston «kiçik, ammo yorqin» rol böyiça filmga qöşiliş muzokaralariga kirişdi, ammo jadvaldagi ziddiyatlar tufayli oxir-oqibat çiqib ketişga majbur böldi. Avgustda suratga oliş Şotlandiyaning Grancmut şahridagi Grancmut neft qayta işlaş zavodi atrofidagi aylana yöl böylab bölişi kerak edi, bu yöl uzunligi uçun tanlangan joy bölib, suratga oliş uçun hal qiluvçi ahamiyatga ega edi. Bir neça kun ötib, Paramount filmning 2012-yil 21-dekabrda çiqişini eʼlon qildi. Öşa oyning oxirida suratga oliş Glazgoda boşlandi. Filmning joylaşuv menejeri Glazgo arxitekturasi, keng yöllari va tör şaklidagi joylaşuvi uçun tanlanganini aytdi. Sahnalar Glazgoda suratga olişdan oldin Qirollik flotining RFA Argus yordamçi kemasida ham suratga olindi. Kema «USS Madison»ga aylantirildi, u huni ustidagi yangi flot raqamining trafaretini va ustki qurilmaga bir qança «amerikaça» detallarni qöşişni öz içiga oldi. Argus navigatori Stiven MakMenemi şunday degan: «Kema jönadi va bizga törtta kiçik katamaran qöşildi, ular kameralar uçun markerlar sifatida işlatildi, şunda harbiy kemalarga CGI yordamida qöşimça qöşiş mumkin edi». Oktyabrda Devid Morse «taşlandiq qamoqxonada yaşovçi mahbuslardan biri» rolini ijro etiş uçun tanlandi.

Dastlab film yaratuvçilari Rossiyada sodir böladigan yakuniy jang sahnasini suratga olişni niyat qilişgan va suratga oliş guruhi uni öşa yerda suratga oliş uçun Budapeştga köçgan. Budapeştda suratga oliş 10-oktyabr keçqurun boşlandi. Öşa kuni ertalab Venger terrorizmga qarşi markazi qurol saqlangan omborga reyd ötkazdi, qurol suratga olişda rekvizit sifatida işlatilişi kerak edi. 85 ta hujum miltiği, snayper miltiği va töpponça keçasi xususiy samolyotda Budapeştga olib kelindi, ammo filmning prodyuserlari venger hokimiyatlari bilan yetkazib berişni rasmiylaştira olmadi va import hujjatlarida qurol öçirilgan deb körsatilgan bölsa-da, ularning hammasi töliq işlaydigan deb topildi. 2012-yil 10-fevralda ayblovlar bekor qilindi, çunki tergovçilar qaysi «taşkilot yoki şaxs» «mulkiy huquqqa» ega ekanini aniq aniqlay olmadilar; şuning uçun ular «qaysi tomon jinoiy javobgarlikka tortilişini aniqlay olmadilar».

Suratga oliş 2011-yil 4-noyabrda yakunlandi.

2012-yil iyunida ssenariy muallifi Deymon Lindelof filmning uçinçi aktini qayta yoziş uçun yollandi, qayta suratga oliş esa sentyabr yoki oktyabrga rejalaştirildi. U hamma syujet yukidan xoli bölgan yangi nigoh sifatida jalb qilindi va şunday dedi: «[Bred Pitt] meni kitobni öqiganda qançalik hayajonlangani haqida, uning geosiyosiy jihati unga qançalik qiziq bölgani haqida gapirib berdi. Ammo biz ssenariy ustida işlay boşlaganimizda, syujet birlaşişi uçun ulardan köpi tuşib ketişi kerak edi». Lindelof ssenariydagi kamçiliklar ssenariy yakunlanmasdan boşlangan suratga oliş bilan soliştirganda mavjudligini tuşuntirdi, bu esa finalni «keskin va izçil bölmagan» qilib qöydi va filmda sahnalarning katta qismi yöqligini aytdi. U rahbarlarga ikki variantni taklif qildi va ular oxir-oqibat finalni özgartiriş uçun 30 dan 40 daqiqagaça qöşimça sahnalarni suratga olişga qaror qilişdi. Biroq «Prometey» filmini ham qayta işlagan va «Star Trek: Qasos» filmi hammuallifi bölgan Lindelof yangi final ssenariysini yozişga ulgurmadi, şuning uçun iyulda Paramount işni yakunlaş uçun uning «Omon qoliş» teleseriali hamkori Dryu Goddardni yollab oldi. Goddard keyinroq Creative Screenwriting naşriga şunday dedi: «Men uçun «World War Z» ning katta saboqi şundan iborat ediki, Paramount, Plan B va Bred Pitt şunçaki dedilar: “Keling, filmni tomoşabinlarga körsatişdan oldin uning eng yaxşi versiyasini yaratiş uçun vaqt topaylik”. [sic] Bu unçalik köp emas. Köpinça ular filmni taşlab qöyib, “Biz barça pulimizni birinçi dam oliş kunlarida işlab olamiz, keyin film ğoyib böladi”, deyişadi. Men şundan uzoqlaşib, “Nega buni köproq filmlarda qilmaslik kerak?” deb öyladim».

Qayta suratga oliş boşqa ortiqça xarajatlar bilan birga filmning byudjetini taxminan 190 million dollarga yetkazdi, bu Paramount prezidenti Mark Evansni hayratga soldi. Budapeştda suratga olingan bir qança sahnalar, jumladan Moskvadagi Qizil maydonda zombilar bilan katta hajmdagi jang ham yakuniy versiyadan olib taşlandi, şunda filmning siyosiy ohangi yumşatilib, uni yanada döstona yozgi blokbasterga yönaltiriş mumkin böldi. Rossiyadagi yakuniy jang sahnasida, unda 12 daqiqalik sahna bor edi, zombilar bilan kuraşayotgan Pitt personaji oldingi aktlardagi «yoqimli oila boşliği»dan köra «jangçi qahramon»ga öxşab qolgan, xabar berilişiça. Ikkinçi guruh rejissyori Saymon Reyn şunday dedi: «Bu endi personajlar tomonidan boşqarilmas edi… [Kinematografistlar] uçinçi akt bilan nima qilmoqçi ekanliklarini albatta öylaşlari kerak edi». Qöşimça sahnalar Jerrining pandemiya uçun dori topişga urinayotgan sahnalari uçun Kentning Sanuidj şahridagi Discovery Parkʼdagi Pfizer binosida ham suratga olingan.

2013-yil martida xabar qilindiki, Paramount filmdagi sahnani özgartirgan, unda personajlar zombilar epidemiyasi Xitoy materigida paydo bölgan deb taxmin qilişadi, bu mamlakatda tarqatiş şartnomasi tuziş umidida qilingan edi. Xitoydagi kelgusi relizlar bilan taniş bölgan ijroçi direktor iyunda TheWrap naşriga film Xitoy senzorlari tomonidan rad etilganini aytdi. Paramountning ijroçi direktori «heç qanday rad etiş haqida bilmasligini» daʼvo qildi va tuşuntirdi: «Biz bir versiyani taqdim etdik va hali javob olmadik».

2011-yil dekabrida Marko Beltrami filmga musiqa yoziş uçun şartnoma imzolagani xabar qilindi. 2013-yil mayida «Muse» britaniyalik rok-guruhi YouTube kanalida video joylaştirib, filmning saundtrekiga hissa qöşişlarini bildirdi; ularning 2012-yildagi «The 2nd Law» albomidagi «The 2nd Law: Isolated System» qöşiği va elektron «Nero» guruhi tomonidan prodyusserlik qilingan «Follow Me» ning instrumental versiyasi işlatildi. Warner Bros. Records 2013-yil 18-iyunda filmning saundtrekini çiqardi, unda Beltrami yozgan asl musiqa bor edi.

Dastlab film 2012-yil 21-dekabrda çiqarilişi rejalaştirilgan edi, ammo 2012-yil martida çiqiş sanasi 2013-yil 21-iyunga köçirildi va Paramount 2012-yil dekabrida «Jek Richer» filmini çiqardi. Jahon premyerasi 2013-yil 2-iyunda Londonning Leyster-skverdagi «Empire Cinema» kinoteatrida bölib ötdi. 6-iyunda Bred Pitt bir kunning özida Atlanta, Filadelfiya, Çikago va Ostindagi namoyişlarda qatnaşdi. Film 19-iyunda Glazgodagi Eşton-Leyn köçasidagi «Grosvenor» kinoteatrida çiqarildi, bu butun dunyo böylab relizdan ikki kun oldin va 35-chi Moskva xalqaro kinofestivalida oçiliş filmi sifatida undan keyingi kuni böldi. Umuman olganda, Paramount filmni reklama qilişga 160 million dollar sarflagan.

Film Şimoliy Amerikada 202,4 million dollar va boşqa hududlarda 337,6 million dollar işlab topdi, bu jami dunyo böylab 540 million dollarni taşkil etadi. Variety uni «qatʼiy kassa hiti» deb atadi, garçi Deadline Hollywood keyinroq u «zörğa zararsiz böldi» deb aytgan.

Şimoliy Amerikada çiqqan kuni film 25,2 million dollar işlab topdi, şu jumladan payşanba kungi keçki va yarim tundagi namoyişlardan 3,6 million dollar. U birinçi dam oliş kunlarida 66,4 million dollar işlab topdi va «Honlar universiteti» filmidan keyin ikkinçi örinni egalladi. Öşa paytda bu filmning birinçi örinda debyut qilmagan ikkinçi eng katta birinçi dam oliş kunlari böldi (2004-yildagi «Ertaga» filmidan keyin 85 807 341 dollar bilan), Bred Pitt boş rolda bölgan filmning eng yuqori kassa birinçi dam oliş kunlari va iyunda çiqarilgan filmlar orasida oltinçi eng yaxşi oçiliş natijasi.

Boşqa hududlarda çiqqan kuni film 5,7 million dollar (2013-yil 20-iyun, payşanba) va birinçi dam oliş kunlarida 45,8 million dollar işlab topdi va uçinçi örinni egalladi.

«Rotten Tomatoes» saytida film 279 ta şarhga asoslangan 66% reytingga ega, örtaça bahosi 10 balldan 6,2; saytning tanqidiy konsensusi şunday deydi: «U notekis va asl kitobdan farq qiladi, ammo «World War Z» hali ham zombilar janriga aqlli, tez harakatlanuvçi, ötkir his-tuyğularni va Bred Pittning mustahkam ijrosini beradi». «Metacritic» saytida u 46 ta şarhga asoslangan 100 balldan 63 örtaça ball oldi, bu «umuman olganda qulay şarhlar»ni körsatadi. «CinemaScore» tomonidan söralgan tomoşabinlar filmga «A+» dan «F» gaça bölgan şkalada «B+» bahosini berişdi.

Chicago Sun-Times naşridan Richard Roper filmga 4 yulduzdan 3,5 yulduz qöydi va «bu juda qiziqarli» hamda «deyarli töxtovsiz harakat» beradi, dedi. Rolling Stone naşridan Piter Travers filmga 4 yulduzdan 3 yulduz berib, «suspens — qotil» deb yozdi. The Guardian naşridan Genri Barnes filmni zombilar janridagi «keng miqyosli jiddiylik bilan qilingan uriniş» deb hisobladi, u «qattiq, ammo odatiy boevik»ka olib kelgan. Variety uçun maqolada Skott Fundas filmni «zombilar filmlari kanoniga hayratlanarli darajada aqlli, qiziqarli va ijodiy qöşimça» deb atadi, u «ommaviy aholini röyxatga oliş, qayta suratga oliş va boşqa yamoqli postprodaksiyalarning bir neça körinib turadigan belgilarini» körsatadi. The Hollywood Reporter naşridan Todd Makkarti şunday fikr bildirdi: «Bred Pitt zombilarning global qözğolonidan iborat hayajonli apokaliptik tomoşa içida qobiliyatli ijro körsatadi». The New York Times naşridan Entoni Skott dedi: «[U] tijorat köngiloçar filmlari çegaralarini kengaytirişga urinmaydi, lekin ulardagi vaqtni ötkazişning qiziqarli usullarini topiş uçun qölidan kelganini qiladi». Los Angeles Times naşridan Kennet Turan şunday deb yozdi: «“World War Z” alohida filmlar seriyasiga öxşab ketadi va yangi yakuniy akt tekşiruvga qöşilgan payt aniq sezilib turadi, ammo agar siz filmning notinç ötmişi haqida bilmasangiz, uning mavjud bölganini heç qaçon taxmin qilmagan bölardingiz».

Salbiy şarhda New York Daily News naşridan Jo Noyer şunday dedi: «“World War Z” yozgi triller emas. Bu anemik boevik bölib, tugaşiga yaqinlaşganda ölik aʼzolar kabi hayajonga taʼsir qiladi». The Daily Telegraph naşridan Robbi Kollin filmga uning muammoli rivojlanişi taʼsir qilgan deb öyladi va «yakuniy mahsulot murakkab foydasizlikka ega» ekanini, film esa «jasorat içida yurak topmagan» deb yozdi. TheWrap naşridan Alonso Duralde dedi: «Insoniyat yöq bölib ketişi xavfini tasvirlaşdagi barça samaradorligiga qaramay, filmning haqiqiy odamlari şunçalik qalbsizki, bu «Plants vs. Zombies» video öyinining kino versiyasi bölişi ham mumkin».