Yellow Submarine

1965–1967-yillarda Amerikaning ABC telekanalida The Beatles multserali çiqdi. Uning ijroçi prodyuseri Al Brodaks bölib, u «Sariq suv osti kemasi»ning kelajakdagi prodyuseri edi. Serialning 39 ta epizodi 3 ta mavsumni taşkil etdi. Teleşo katta muvaffaqiyat qozonganidan söng, Brodaks öşa paytdagi guruh menejeri Brayan Epstayn va The Beatlesʼni 1967-yil boşida ularning qöşiqlari bilan yana bir animatsiya yaratişga köndira oldi. Teleserial guruhga yoqmasdi, ammo United Artists kompaniyasi bilan uç film suratga oliş böyiça tuzilgan şartnoma doirasida jonli suratga olişlarni minimallaştirişga imkon berardi. Oldingi ikki film «Qiyin kunning oqşomi» va «Yordamga!» edi, ular guruh aʼzolariga umuman yoqmagan edi. Kompaniya multfilmni boşidan oxirigaça yaratiş uçun 1 000 000 dollar byudjet va ön bir oylik muddat ajratdi.

Ssenariy tugallanmasdan oldin multfilm işlab çiqariş boşlandi. Brayan Epstayn turli mualliflarning bir neça variantini rad etdi. The Beatles Brodaks va Li Minoff tomonidan işlab çiqilgan asosiy ğoyaga rozi böldi: multfilm guruh qöşiqlari ostida xayoliy olam böylab sayohat böladi. Dastlab syujet romantik hikoya bölişi, asar esa guruhning yana bir qöşiği — «All You Need is Love» nomini olişi rejalaştirilgan edi. Ammo guruh aʼzolarining salbiy reaksiyasi va barabançi Ringo Starrning «Suv osti kemasiga istalgan narsani tiqiş mumkin» degan iborasidan söng mavzuni özgartirişga qaror qilindi. Brodaksning sözlariga köra, Ringo multfilmning asosiy musiqiy mavzusi sifatida 1966-yilda singl sifatida çiqarilgan, bolalar uçun möljallangan «Yellow Submarine» qöşiğini işlatişni ham taklif qilgan. Bu qöşiq çiqişi bilanoq Amerika xit-paradlarida birinçi öringa çiqqan edi.

Brodaks ssenariy muallifi bölişni Yel universiteti professori Erik Sigalga taklif qildi, uni bu loyiha uçun mos inson deb hisoblaşgan. Sigal işlab çiqariş guruhiga Londonda qöşildi va multfilm ssenariysining katta qismini uç hafta içida yozdi. Uning ismi titrlarda heç qaçon paydo bölmadi. Odamlarni söruvçi hayvonni Jon Lennon öylab topgan: bir kuni undan hayvonlar uçun biron-bir ğoyasi bor-yöqligi söralganda, u javob berdi: «Ha, mana bu Horace, havzadagi çangyutgiç… Bu yirtqiç bölişi mumkin». Jonning 1971-yilgi intervyusiga köra, «Brodaks „Sariq suv osti kemasi“ning yarmini uning oğzidan tortib oldi».

Filmning dialoglariga Liverpul yumorini qöşiş uçun Liverpul şoiri Rojer Makgof taklif qilindi, u Pol Makkartnining akasi Maykl bilan birga The Scaffold guruhida ijro etardi. Dialoglar The Beatles filmlarining (faqat «Sehrli sirli sayohat» bundan mustasno) uslubida yozilgan bölib, ular söz öyinlari va hazillarga boy edi. Multfilm yaratilgan paytda haqiqiy The Beatles aʼzolari jiddiyroq bölib qolgan, giyohvandlik suiisteʼmoli, siyosat va fuqarolik huquqlari muammolarini muhokama qilardi. Çizilgan aʼzolarning hazil tuyğusi va ularning doimiy söz öyinlari esa «Qiyin kunning oqşomi» filmidagi tasvirlarga juda öxşardi.

Kaliforniyalik ssenariy muallifi Jek Mendelson «Sariq suv osti kemasi»ning bir neça sahnasini yozdi, qayta tartibga soldi va tahrir qildi. Ssenariyning katta qismi işlab çiqarişning beşinçi oyiga kelib tugallangan edi, garçi multfilmning köplab qismlari suratga oliş jarayonida qayta işlangan bölsa-da. Syujet çiziği United Artistsʼning rasmiy press-relizida qisqaça bayon etilgan edi.

The Beatles «Sariq suv osti kemasi» saundtreki uçun törtta yangi qöşiq taqdim etdi, ammo uning yaratilişida iştirok etmadi. Buning sabablaridan biri ularning Hindistonga safari edi. Al Brodaks musiqaçilarga Hindistonga bemalol jönaşlari mumkinligini, multfilm esa ularsiz suratga olinişini aytdi. Jonli The Beatles baribir multfilmda paydo böldi, ammo faqat qisqa, yakuniy sahnada.

Multfilm oxiridagi jonli The Beatles çiqişi 1968-yil 25-yanvarda bir kunlik suratga oliş natijasi edi, bu «Sehrli sirli sayohat» premyerasidan bir oy ötib va guruhning Hindistonga safaridan sal oldin sodir böldi. Bu kadrlar film reklamasi uçun kalit böldi, unda «Sariq suv osti kemasi» The Beatlesʼning ijodiy dahosiga nisbat beriladigan yana bir yutuq sifatida taʼriflandi. Multfilmning treylerida film «The Beatles musiqasi çizgan manzaralar» deb tavsiflanadi.

Personajlarga ovoz beriş uçun tasodifiy aktyorlar olingan. Masalan, Xarrison rolini ijro etgan Piter Batten qöşni pabdan topilgan, va jamoadan heç kim uning kinoga jalb qilinişidan oldin nima bilan şuğullangani haqida söramagan, töxtovsiz suratga olişlardan birida uni dezertirlik uçun harbiy politsiya hibsga olmagunça. Filmning ikkinçi yarmida personaj Ringoga ham ovoz bergan Pol Anjelis ovozi bilan gapirgan. Aktyorlarning ismlari titrlarda körsatilgan bölsa-da, United Artists bu faktni eʼlon qilmagan.

Multfilm rassomi nemis bölib, Çexoslovakiyadan kelgan Xayns Edelman edi, u syurrealistik grafikasi bilan tanilgan. Animatsiya bilan işlaş tajribasi yöq bölgan u obrazlarni yaratayotganda, ularni multiplikatorlar qanday jonlantirişini öylamagan. Rassomning eskizlarini Tom Xalli amalga oşirgan; Xayns Edelmanning 2D rasmlarini 3D uslubiga ötkaziş, ularning xarakterli körinişini saqlab qoliş uçun animatorlar ikki ölçamli tekisliklarda uç ölçamli harakat yaratiş usullarini sinab körişlariga töğri keldi. Kadrlar olinadigan standart maydon — eni 12 dyuym va böyi 9 dyuym — personajlar kadrga siğişi uçun eni 15 dyuym va böyi 9 dyuymga almaştirildi. Personajlarni yaratiş uçun Edelman faqat bitta materialdan foydalangan: guruh relizlarining muqovalaridan. Al Brodaks Kök Xasislarning profildan körinişi işlab çiqariş koordinatori Eyb Gudmanga öxşagan deb hisoblaydi.

Multfilm ustida 1967-yil avgustidan boşlab, ön oydan ortiq vaqt davomida yuz kişiga yaqin odam işladi. Muddatga yetiş uçun Brodaks Jorj Dannig, Jek Stouks, Xayns Edelman va ularning jamoasiga The Beatles qöşiqlari uçun psixodelik epizodlarni yaratişda töliq ijodiy erkinlik berdi, ular syujet çiziğiga kiritilişi kerak edi. Amerikalik Robert (Bob) Bolser, ilgari Ispaniyada yaşagan va mustaqil animatsiya sohasida mukofotlar olgan, sayohat sahnalari ustida işlaydigan bölimga rahbarlik qildi va asosan The Beatlesʼning eng yaxşi xitlari asosida qisqa animatsion filmlar yaratdi; maxsus effektlar dizayneri Charli Jenkins frilanser edi; Jon Kouts, Dannigning britaniyalik hamkori, işlab çiqariş rahbari edi.

Sahnalarni yaratişda birinçi avstraliyalik ayol animator Enn Jolliff ham iştirok etdi: uning xotiralariga köra, hali ABC serialida işlayotganda Makkartni öz personajiga qarab eʼtiroz bildirgan: «Bu menga öxşamaydi». Multfilmda Jolliff «Nowhere Man» ijrosi sahnasini çizdi, sahnaning dastlabki dizayneri Bill Syuell filmdan ketganidan söng «Lucy in the Sky with Diamonds» bilan boğliq parçani yakunladi, şuningdek Jeremi Hillari Bubni jonlantirdi.

Maʼlum bosqiçda xodimlar soni 200 kişigaça oşdi. Ularning köpçiligi rassom-talabalar edi, ular ustida işlaş uçun avtobuslarda tunaş joyiga olib kelinardi. Suratga oliş guruhi 11 oy içida, odatda 2–4 yil va uç baravar katta byudjet talab qiladigan işni bajarişi kerak edi.

The Beatlesʼsiz filmçilar, multiplikatorlar va «Sariq suv osti kemasi»da iştirok etgan ijroçilar guruhning mavjud matnlari, albom muqovalari, reklama filmlari va multimedia arxivlarini birlaştirişga murojaat qildilar. Multfilmdagi köplab epizodik rollarni suratga oliş guruhining aʼzolari ijro etdi. Ularning qiyofalari çizilgan personajlarni yaratiş uçun işlatilgan. Baʼzan bular oddiy xodimlar edi. Masalan, «Eleanor Rigby» qöşiğiga hamroh bölgan sahnada animatorlarning sevimli pabi «The Dog and Duck» kuryeri Brayan Endelni köriş mumkin: u ekranda köz yoshi tökayotgan, mototsikl kaskasi va közoynak taqqan holda namoyon böladi, uning boşliği, muassasa egasi esa telefon kabinasidan qoçişga urinayotgan erkakni öynaydi. Tomlarda soyabon kötargan ikki janob bor — bular Dannig va Edelman. Barça futbolçilar animator Toni Katbertning fotosuratlari asosida çizilgan. Al Brodaks oğzida trubka bilan çizilgan. Akvariumni uşlab turgan, içida sariq suv osti kemasi suzayotgan ayol rolida taniqli fon rassomi Elison De Ver paydo böldi. Eski Fredning prototipi «Wheelers» baliq restoranining ofitsianti böldi. Biroq sahnani yaratgan maxsus effektlar dizayneri Charli Jenkins personaj Pepperlend sahnalarining rejissyori Jek Stoukson namunasi asosida modellaştirilganini aytdi. Vaqt dengizida çöntak soati bilan derbi (kotelok) şlyapali odam — Edelman bilan yaqin hamkorlikda fonlar ustida işlagan akvarelçi Yan Kouen.

«Sariq suv osti kemasi» ustidagi ish tugagaç va jamoa tarqalgaç, multfilmning oxiri yöqligi maʼlum böldi. Natijada multfilmning psixodelik yakuni, unda Pepperlend aholisi xayrlaşib qöl silkitadi, tört rahbar tomonidan dam oliş kunlari amalda «tizzada» tugatildi. Asosiy muammo şundaki, Xayns Edelman bu sahna uçun bir kadrda juda köp personajlarni çizgan edi va ularni «jonlantiriş» uçun öşa paytda allaqaçon yöq bölgan resurslar kerak edi. Kompromissga borişga töğri keldi: personajlarni harakatlantiriş örniga multiplikatorlar kamerani harakatlantirdilar.

«Sariq suv osti kemasi» çiqqanidan söng The Beatlesʼga filmning ikkinçi yarmi haddan taşqari çözilgan tuyuldi. Ularning talabi bilan (baʼzilar Pol Makkartni eng köp norozi bölganini aytadi) «Hey Bulldog» qöşiği bilan boğliq sahna kesib taşlandi va keyinçalik na filmning Amerika versiyasiga, na uning keyingi VHS naşrlariga kiritildi. Yöqolgan sahna özining asl joyiga faqat 1999-yilda qaytarildi.

Multfilmdagi animatsiya turli uslublar va aralaş texnikalarni özida birlaştiradi. Media nazariyotçisi Stefani Fremoning fikriça, bunday yondaşuv 1960-yillar tijorat animatsiyasida misli körilmagan edi, şuningdek, u kontrmadaniyat haqida tasavvur berişga yordam beradi. Animatorlar öşa davrda ommaviy hisoblangan uslublardan qoçişga harakat qilişdi. Multfilm rassomlari va animatorlarining aksariyati anʼanaviy çiziş usullariga amal qilmaydigan abstraksionistlar edi. Dannig uslubiga Kanadada Milliy kino kengaşi bilan birga filmlar suratga olgan rus rassomi Aleksandr Alekseyev taʼsir körsatdi. Xayns Edelman 1960-yillarda progressiv sanʼat jurnali Twenʼning avangard rassomi sifatida işlagan.

«All Together Now», «Only a Nothern Song» va «Sea of Holes» lavhalarida qöllanilgan uslublar ilgari kinematografiyada işlatilmagan edi. «Only a Nothern Song» 2D animatsiya, şuningdek op-art va pop-art uslublarining aralaşmasini özida mujassam etadi. Teşiklar dengizi ham op-art elementlarini öz içiga oladi. U oq fon va çeksiz köp qora teşiklardan iborat. Har bir teşik ikki ölçamli körinadi, ammo kamera harakatlanganda «çuqurlik illyuziyasi» hosil böladi. Fremoning fikriça, bu kadrlarning öziga xosligi maxsus rakurslar va kamera harakatlarida. Robert Ieronimus bu illyuziya «perspektivani juda aqlli manipulyatsiya qiliş»ni yaratadi deb hisoblaydi va u Bridjit Rayliga xos uslubga öxşaydi.

Multfilmda işlatilgan qöşiqlarning aksariyati ssenariy yakunlanişidan oldin yozilgan bölganligi sababli, animatorlar The Beatles matnlarini vizuallaştirişga eʼtibor qaratiş imkoniga ega böldilar. Musiqiy sahnalar murakkablik darajasi va hikoyaga jalb etilişi bilan farq qiladi. «Eleanor Rigby» va «All You Need Is Love» bilan boğliq musiqiy sahnalarda sahna kontrastini taʼkidlaş uçun eksperimental texnikalar qöllanilgan, «Hey Bulldog» va «Sgt. Pepperʼs Lonely Hearts Club Band» ijrolari esa juda tez sodir böladi va ularni vizuallaştiriş uçun sodda texnikalar işlatilgan. «Nowhere Man» ijrosi qisqa musiqiy pauza beradi va şu bilan birga Jeremi Hillari Bub personajini taqdim etişga xizmat qiladi. «When Iʼm Sixty-Four», «All You Need Is Love» va «Only a Northern Song» uçun musiqiy kliplar raqam va harflar tasvirlari bilan birga keladi. Teşiklar dengizi ğoyasi «Fixing a Hole» qöşiğidan olingan.

Multfilm asosida yaxşilik — zulmga qarşi samarali va zöravonliksiz qarşilik körsatiş haqidagi xabar yotadi. Kontrmadaniyat uçun bu «psixodelik The Beatles davlat hokimiyatini yengib, yangi tartib va umumjahon yaxşiligini örnatişi haqidagi masal» böldi. Kino tanqidçisi Dilis Pauell Dahşatli Uçuvçi Qölqop, barmoği bilan körsatib, söng yöq qiladigan, tsenzurani ifodalaşi mumkin deb taxmin qiladi. Qölqopni, olma otadigan yirtqiçlarni va Kök Xasislarning özlarini, ularning musiqadan paranoidal qörquvi bilan birga, Yaşirin Daʼvatçilar, Çimçilovçi Jek, Qadam urувchi kapalaklar va boşqalar bilan birga, 1966-yildagi guruhning sönggi Amerika gastrolida töplanib olgan olomonlar, yoki The Beatles obrösiga soya solib, «Sehrli sirli sayohat»ga tösqinlik qilgan döstona bölmagan OAV tanqidçilari sifatida ham «öqiş» mumkin. Olomonlarni davlat zulmining keng ramzlari sifatida köriş mumkin. Taşqi körinişi va ish uslubiga köra Xasislar britaniyalik politsiyaga öxşaydi — ular kök forma kiyadi, odamlarni uriş uçun qurol olib yuradi va itlardan foydalanadi. Amerikalik tanqidçilar Kök Xasislarning boşliği kovboy etiklari, şpora va qaroqçi niqobi kiyganini taʼkidladilar, bu Amerika madaniy imperializmiga yana bir işorадir: katta olma çet el aholisini qonsizlantiradi, Pepperlend davrining kostyumlari esa «eski yaxşi kunlar»ni, yaʼni Angliya amerikalaştirilişidan oldingi davrni eslatadi.

Xayns Edelmanning rejasiga köra, multfilm jahon siyosiy iqlimidagi özgarişlarni aks ettirişi va sovuq uruşning tugaşini maʼlum tarzda tasvirlaşi kerak edi. Şu sababli Kök Xasislar dastlab Qizil bölişi kerak edi, ammo Xayns yordamçisi tasodifan Xasislarni kök rangga böyadi va natijada ular boşqa maʼnoga ega böldilar. Keyinçalik Edelmanning qizi eslaganidek, u özi «ham natsistlar, ham kommunistlar hokimiyatini boşidan keçirgan, şuning uçun filmni siyosiy metaforalar bilan töldirgan». Osmondan tuşayotgan şarlar — bombalar, uçuvçi qölqop — «zulmning oğir qöli», Kök Xasislar esa «genotsidga murojaat qiluvçi zolimlar». Yordamçisi Millisent Makmillan esa aniq eslaydi, Edelman undan binafşa xasislar haqida nima deb öylaşini söragan va u unga yoqqan kök rangni taklif qilgan. Edelman «Sariq suv osti kemasi» xabari bilan 1960-yillarning «yangi qadriyatlar va yangi dunyoqaraş bilan özgarib borayotgani» örtasidagi parallelni körmasdan qolmagan, bunda The Beatles muhim rol öynagan.

Butun multfilm pop-art uslubidagi rasmlar, naqşlar va dizaynlardan olingan uslub va obrazlar bilan töldirilgan: jumladan, Enди Uorhol (ayniqsa «Eleanor Rigby» lavhasida), pop-rassomlar Klas Oldenburg va Robert Indiana, «Piter Maksning titrovçi plakat sanʼati» keltiriladi. «Sariq suv osti kemasi»da Salvador Dali, 1951-yildagi «Alisa möjizalar mamlakatida» va Iyeronim Boş taʼsirlari sezilib turadi. Kök Xasislar Mikki Mausning quloqlarini taqib yurişadi, bu animatsiya janridagi Disneyning agressiv monopoliyasiga işora qiladi.

Özining eng jasur epizodlarida multfilm psixodelik plakatlar dizaynerlariga — giyohvand, kontrmadaniy andegraundning bir qismi bölgan grafik rassomlarga murojaat qildi. Bu uslub Ğarbiy AQŞ sohilidan britaniyalik andegraundga kirib kelgan. Filmda UFO (Unlimited Freak Out) klubi faol reklama qilingan, uning maqsadi musiqa, yoruğlik va odamlarni öz içiga olgan, ongni kengaytiruvçi keng qamrovli muhit yaratiş. Bu maqsad «Sariq suv osti kemasi»ga töliq mos keladi — filmning UFO tajribasini takrorlaş urinişlari «Itʼs All Too Much» yakuniy epizodida aniq körinadi.

«Sariq suv osti kemasi»da parodiya qilingan yoki eslatib ötilgan boşqa şaxslar va personajlar orasida Buffalo Bill, Merilin Monro, Fantom va Madrake Sehrgar bor. Önlab tasvirlar, jumladan, Magrittning yaşil olmasi va uning trubkasi işlatilgan.

Öz vatani Liverpulda The Beatles öz dunyolariga ega şaxslardir. Şunga qaramay, guruh birgalikda sayohatga çiqadi va hamkorlikda Kök Xasislarni yengadi. Film The Beatlesʼning guruh sifatidagi mohiyatini yetkazişi mumkin bölsa-da, ijodkorlar har bir aʼzoning ahamiyati va öziga xosligini, ular musiqaga turli qiziqiş va isteʼdodlar doirasini olib kirganini anglab yetdilar.

Çexiyalik dublyaj muharririnining yordamçisi Antal Kovaçning sözlariga köra, «Sierjant Pepper yolğiz yuraklar klubi orkestri» albomining muqovasi filmning taşqi körinişiga bevosita taʼsir körsatgan, The Beatles esa «Strawberry Fields Forever» klipidan töliq çizilgan (yagona farq — multfilmda Polning möylovi yöq). Film körsatilganidan söng Jon ovozi bölgan Jon Klayv loyihada iştirok etgan barça kişilar uçun «The Beatles afsonasi asosiy motiv bölgan» deb aytdi. Guruhning musiqasi va ruhi «Sariq suv osti kemasi»ga kuçli taʼsir körsatdi.

Garçi multfilmda The Beatles aʼzolari taʼsirçan va syurrealistik sahnalarda taqdim etilsa-da, Lennonning paydo bölişi eng hayajonlisidir. Star Jonning oldiga Fredning yordam sörovidan keyin kirganida, The Beatlesʼdan Ringo örniga Frankenşteyn yirtqiçini köradi. Elektr tokini yoqib, Starr yirtqiçni jonlantiradi va u nimadir içgaç, yana Jon Lennonga aylanadi. «Sariq suv osti kemasi» yaratuvçilari, şubhasiz, Lennonning obrazi barça The Beatles aʼzolari orasida eng ziddiyatli ekanini bilişgan. U jamiyat va din haqidagi izohlari bilan köplab janjallarga sabab bölgan, keyingi yillarda esa Amerika Qöşma Ştatlaridagi bir neçta siyosiy harakatlarda iştirok etib, yana köproq provokatsiyalarga sabab böladi. Jorj Xarrison toğ çöqqisida transsendental meditatsiya bilan band holda körinadi. U filmda paydo bölganda, uning «Love You To» qöşiğidagi sitar tovuşlari 1960-yillarda Ğarbda tarğib qilgan Hindiston madaniyatiga ekzotik ranglar bağişlaydi.

Animatsiyalangan The Beatles Pepperlendni qutqarişga intilişlari davomida duç keladigan ayrim personajlar muayyan ijtimoiy guruhlar yoki harakatlarning börttirilgan versiyalaridir. Masalan, lord-meri — bu keksa avlod karikaturasi, Jeremi Hillari Bub esa psevdointellektuallarning karikaturasidir.