«Sizning oğlingiz va akangiz» badiiy film. Rejissyor Vasiliy Şukşin filmni özining «Stepka», «Ilon zahari» va «Ignaxa keldi» hikoyalaridan, «Qişloq aholisi» töplamidan olib suratga oldi.
1Treylerlar
▶2Rollarda
Aleksandra Dorokhina
3Syujet
Film Katun qirğoğidagi Oltoy qişloğining manzara va maişiy lavhalari bilan…
Film Katun qirğoğidagi Oltoy qişloğining manzara va maişiy lavhalari bilan boşlanadi.
Ermolay Voyevodinning oilasida tört öğil va eng kiçik qiz Vera bor, u soqov. Ikki öğil (sirk kuraşçisi Ignat va qurilişçi Maksim) Moskvaga ketgan, örtançi öğil Stepan janjalda qatnaşgani uçun qamoqqa tuşgan, qişloqda faqat duradgor öğil Vasiliy va sigirboqar qiz Vera qolgan.
Filmning birinçi qismi (novella)ning syujeti — Stepanning (Stepkaning) muddat tugaşiga uç oy qolganda qamoqdan qoçişi, sababi esa «qişloq tuşimga kiradi». Voyevodinlar uning göyo ozod bölgani munosabati bilan dasturxon yozib, mehmonlarni taklif qilişadi. Stepan dasturxon boşida, u xursand. Gulxan atrofida qöşiq aytiladi, keyin raqs boşlanadi. Lekin tez orada militsioner keladi va Stepan u bilan ketadi. Militsioner hayron: nega Stepan muddat oxirida qoçdi, axir qoçgani uçun yana ikki yilga qöşib yuborişlari mumkin. Stepan har keça qişloq tuşiga kirişini tuşuntiradi. Militsioner qişloq kengaşida bayonnoma tuzadi. Kengaşga Vera kiradi. Stepanning ketiş sababini bilib, u qattiq qayğuga tuşadi. Vera akasiga intiladi, lekin Stepan militsionerdan uni binodan çiqarib yuborişni söraydi. Stepanga singlisini ranjitganini köriş oğir.
Ikkinçi qismda öğil Maksim onasi uçun ilon zahari qidiradi. U Moskvada yotoqxonada yaşaydi. Maksim qişloqdan xat oladi, unda otasi Stepka voqeasi va şundan keyin onasi kasallanib qolgani haqida yozadi. Ona bel oğriğidan şikoyat qiladi va davolaş uçun ilon zahari sotib olişni söraydi. Maksim Moskvaning dorixonalarini sidqidildan aylanadi, lekin heç qayerdan topolmaydi. Dori topilmagaç, Maksim dorixona mudirining xonasiga kiradi. Mudir unga yordam bera olmasligini aytadi. Maksim özini tutolmay, bu xasta onasi uçun ekanini aytadi va tişlari orasidan qöşib qöyadi: «Men sizlarning hammangizni yomon köraman, junlar!» Şunga qaramay, mudir Maksimga yordam berişga qaror qiladi.
Uçinçi qismda Maksim taʼtilga çiqqan va xotini bilan birga ona qişloğiga ketayotgan akasi Ignatni kuzatadi. Ota-onasi, duradgor akasi Vasiliy va singlisi Vera kelganidan juda xursand. Ignat sovğalar solingan çamadonini oçadi va onasiga sotib olingan dorini beradi. Vera sovğa qilingan köylakda baxtli tabassum bilan qişloqda yuradi. Ignat otasi va duradgor akasi bilan suhbatlaşadi. Ota Ignatni maqtançoqlikda ayblaydi, şaharda «ahmoqlik qilayotganini» aytib, kuçini öz yurtida işlatişga çaqiradi. Ignat uni tuşunmaydi, qişloqda yaşaşni xohlamaydi. Uçinçi qism oxirida Vasiliy duradgor döstlariga Stepandan kelgan xatni öqiydi, xat «Sizning öğlingiz va akangiz Stepan» deb imzolangan, undan esa uning muddati kuzga borib tugaşi mumkinligi maʼlum böladi. Film oxirida Katun daryosining gözalligi körsatiladi.
4Rollarda
Vsevolod Sanayev — Ermolay Voyevodin,…

Vsevolod Sanayev — Ermolay Voyevodin, ota
Anastasiya Filippova — ona
Aleksey Vanin — Ignat
Leonid Kuravlyov — Stepan
Viktor Şaxov — Vasiliy
Leonid Reutov — Maksim
Marta Grakova — Vera
Svetlana Jgun — Nyurka, Voyevodinlarning qöşnisi
Vadim Zaxarçenko — poliklinikadagi şifokor
Nikolay Grabbe — Nikolay Ivanoviç, uçastka militsioneri
Aleksandra Dorohina — Sasha («Şurupçik»), Ignatning xotini
Olesya Ivanova — Klavdiya, Voyevodinlarning qöşnisi
Leonid Knyazev — Ivan Yegorov, Klavdiyaning eri
Svetlana Xaritonova — dorixona mudiri
Yakov Lens — keksa dorixona xodimi (titrda yöq)
Zoya Vasilkova — dorixona xodimi (titrda yöq)
Klavdiya Kozlyonkova — poliklinikadagi hamşira (titrda yöq)
Vladimir Smirnov — Voyevodinlarning qöşnisi (titrda yöq)
5Suratga oluvçilar guruhi
Ssenariy muallifi va rejissyor-postanovkaçi: Vasiliy…
Ssenariy muallifi va rejissyor-postanovkaçi: Vasiliy Şukşin
Operator: Valeriy Ginzburg
Kompozitor: Pavel Çekalov
Rassom: Igor Baxmetyev
6Mukofotlar va nominatsiyalar
1967 — RSFSR Davlat mukofoti, aka-ukalar Vasilyevlar nomidagi (Valeriy Ginzburg, Vsevolod Sanayev, Vasiliy…
1967 — RSFSR Davlat mukofoti, aka-ukalar Vasilyevlar nomidagi (Valeriy Ginzburg, Vsevolod Sanayev, Vasiliy Şukşin)
7Tanqid
Film turliça baho…
Film turliça baho oldi.
Tanqidçilar L. Kryaçko va V. Orlov yozuvçi va rejissyorning axloqiy pozitsiyasiga daʼvolar bildirdi. Orlov ijodkorning asarlarida «yovvoyi, ğazabli „öziga xoslik“»ni uluğlaş kördi. 1966-yil aprelda Kinematografçilar ittifoqidagi muhokamada şaharni tasvirlaşda «ranglarni börttirib yuboriş» haqida ayblovlar böldi.
«Kino sanʼati» jurnalida (1966, № 7) tanqidçi Lev Anninskiy filmni ijobiy baholab, tanqidçilardan himoya qildi. Şu sonda Nikolay Klado Lev Anninskiyga savollar va Şukşinga daʼvolar bilan polemik maqolalarini eʼlon qildi. «Ekran 1966—1967» yillik töplamida uşbu tanqidçilarning qarama-qarşi fikrlari çop etildi (98—104-betlarning çap va öng qismlarida).
Lev Anninskiy filmni qöllab-quvvatladi: «Kinematograf bizga Şukşinning psixologik va uslubiy kaşfiyotini oçiq körsatdi, bu bizning umumiy ruhiy holatimiz bilan boğliq. Kaşfiyot — bu özini „ahmoqlik“ bilan saqlab qolgan samimiylik». Anninskiy taʼkidladi: «Şukşin zamonamizning eng jiddiy muhokamasi — inson mavjudligining maqsadi va maʼnosi haqida söz oladi. Va bu muhokamada u qatʼiy, men aytardim, dasturiy pozitsiyaga ega». «Şukşinning maişiy muqaddimalaridagi „bexabarlikda“ — deya davom etdi tanqidçi, — faqat kinematografçining mahorati emas, balki şu professional mahoratning körinmasligini talab qiladigan rassomning konsepsiyasi yotadi». Boşqa tomondan, N. Klado Şukşinning «qişloqqa havas qilişga çaqirayotganini» hisoblardi. U yozdi: «Bu filmda tasvirlangan qişloq dunyosi men uçun dahşatli. Axir qişloqdagi eng yorqin narsa — Vera. Lekin u soqov. U odamlarga heç narsa deya olmaydi. Uni tinglaşni ham istaşmaydi».
«„Sizning öğlingiz va akangiz“ filmi haqidagi bahsda birinçi marta aniq yangradi: bu ayblov Şukşinni bir neça yil taʼqib qiladi — qişloq patriarxalligiga moyillik va şaharga hamda şahar aholisiga salbiy munosabat ayblovi», — deb yozdi L. Belova. Lev Anninskiy filmi atrofidagi bahslarni şunday tasvirladi: «„Sizning öğlingiz va akangiz“ — Şukşinning filmi çiqdi; Ignaxa Baykalovning otasi huzuriga qişloqqa kelişi va uning akasi Maksimning şaharda azoblanişi haqidagi hikoya ekranda qarşilik ruhini oldi; tanqid bu qarşilikni qabul qildi: ikki yil davomida Şukşin nomi „qişloqçilar“ obramiga kirdi; bu obramdan turli adabiy yönalişdagi öqçilar foydalandi: bir qismi Şukşinni şaharga qarşi qişloqni ideallaştirgani uçun hujum qildi, boşqalari esa aynan şu uçun maqtadi: u qişloqda sözning töliq va yaxlit maʼnosidagi „inson“ni topgani uçun».
Mixail Bleyman filmni yaxşi deb atadi, operator işini va «işonarli öynagan aktyorlar ansamblini» maqtadi, ayniqsa V. Sanayev va L. Kuravlyovni «haqiqatan ham ajoyib öynaganlar» deb ajratib körsatdi. Şu bilan birga u filmda «yozuvçi V. Şukşin ğoyasining rejissyor V. Şukşin tomonidan soddalaştirilganini», rejissurada kamçiliklar va uning yetarli darajada professional emasligini kördi. Aksinça, kinotanqidçi Konstantin Rudnitskiy «Şukşinning ikkinçi filmi uning öz nasri kamertoniga aniq sozlangan» deb hisobladi. «Bleyman Şukşinni, — deb yozdi tanqidçi, — novellalarini ekranga köçirganda ularni silliqlab, yassilaştirganlikda ayblagan; novellalar öqilganda har biri alohida-alohida kuçliroq va keskinroq yangraydi, filmda esa bunday emas». Rudnitskiyning özi Şukşinning «xususiyni butun uçun qurbon qilişga», baʼzi alohida tafsilotlarni baland — yanada baland! — gapirtirişga tayyorligi haqida yozdi, baʼzan statika uçun dinamikani qurbon qilib.
Tanqidçi Inna Levşina film «qiziqarli va öziga xos» ekanini, lekin «kompozitsion yaxlitlikdan mahrum» bölib, syujetning parçalanganligi filmni çuqurlikka olib bormay, alohida, turliça, lekin har doim qiziqarli mulohazalar doirasida qolganini yozdi. U şuningdek, «Leonid Kuravlyov va Vsevolod Sanayev … muallif fikriga organik yaqinliklari bilan … Şukşinga juda yordam berganini» va «filmni tarqalib ketişdan saqlaganini» taʼkidladi. Inna Levşina yozdi: «„Sizning öğlingiz va akangiz“ filmida Şukşin va Kuravlyov qahramoni Stepan öz qişloğining kulbalariga bölgan Şukşinça muhabbatni olib yuradi… Stepan — bu haqiqiy şukşinça obraz. Ehtiroslar bilan yaşaydigan, oçiqköngil, mehribon odam obrazi. Stepanni çaqirgan yer ovozi uning içida yaşaydi, uni hayajonga soladi».
Kinotanqidçi Yevgeniy Gromov filmni tahlil qilib, Stepkaning harakatlarini qoraladi, «Stepan qoçişi bilan yomonlik qiladi» deb hisobladi, uning ikkinçi marta hibsga olinişidan keyin «qayğudan onasi kasal bölib qoladi, Vera uçun esa, akasini onasidan kam kutmagan qiz uçun, bu hibs haqiqiy fojia» böladi. Şu bilan birga tanqidçi film muallifi pozitsiyasini hurmat qiladi: «Şukşin, va bu yerda u mutlaqo haq, birinçi öringa axloq qonunini, har qanday sud sudyasidan qatʼiyroq va talabçanroq vijdon ovozini qöyadi».
Sanʼatşunos Yuriy Tyurin filmni yuqori baholadi: «Şukşin „Sizning öğlingiz va akangiz“ filmida vaqtdan özib ketdi. Plastik jihatdan u baʼzi boşqa rejissyorlar kabi yorqin bölmagan bölişi mumkin. Lekin u nima uçun film suratga olayotganini bilar edi, muhim narsalar haqida gapirdi va öz tilida gapirdi…». U Şukşin qişloqning şahar ustidan ustunligini maqtamagan, balki «xalqning asrlik axloqiy anʼanalarini» körsatgan, deb taʼkidladi.
Yu. Tyurin aktyorlar öyiniga ham baho berdi. U Leonid Kuravlyovning intuitsiyasi va «organik haqiqat tuyğusi»ni, Stepan va Veraning qişloq kengaşidagi sahnasida Marta Grakovaning ijrosidagi «haqiqatning ajoyib kuçi»ni taʼkidladi. Ignat rolini Aleksey Vanin «rang-barang, nafis» ijro etgan, «özining rolga mos yoqimli qiyofasidan töliq foydalangan». «Vsevolod Sanayevning ijrosida, — deb yozdi kinotanqidçi, — keksa Voyevodin şirali, xalqona çiqdi».
Madaniyatşunos Natalya Kirillova şunday deb yozdi: «Bu film birinçi filmdan („Bunday yigit yaşaydi“) farq qiladi: unda komik ohang sezilarli darajada susaygan, dramatik ohang esa kuçaygan». U yozdi: «Stepan obrazining filmdagi „Sizning öğlingiz va akangiz“ ziddiyatliligiga qaramay, … Şukşin qahramoni ajoyib darajada jozibali. <…> Yana bir bor bizning oldimizda vaziyatning trагikomizmi va bir vaqtning özida „rus ruhi“ siri turibdi, uni pragmatiklar „dangasalik“ sözi bilan taʼriflaydi».
Şukşin ijodini tadqiq etuvçi Irina Şestakova taʼkidladi: «„Sizning öğlingiz va akangiz“ kinolentasi bilan rus madaniyatida adabiyotdagi „qişloq nasri“ kabi „qişloq“ kinematografi tuğildi».
Matn: maqola tarjimasi «Ваш сын и брат» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.