Zhenya, Zhenechka and Katyusha

Oleg Dal — Jenya Kolyşkin, gvardiya oddiy askari, romantik kayfiyatdagi ziyoli, heç qaçon voyaga yetmaydigan yigit

Galina Figlovskaya — Jeneçka Zemlyanikina, gvardiya kiçik serjanti, polk aloqaçisi

Mixail Kokşeno — Zaxar Kosiy, gvardiya efreytori, Kolyşkinning polkdoşi, mehribon, lekin oçköz katta yeyiş kuçli odam

Pavel Morozenko — Aleksey Zyryanov, gvardiya katta serjanti, Kolyşkinning polkdoşi.

Georgiy Ştil — Romadin, gvardiya leytenanti (keyinçalik kapitan), bölinma komandiri, Kolyşkin tufayli azob çekadi

Mark Bernes — Karavayev, gvardiya polkovnigi (ovozini Grigoriy Gay beradi)

Adolf Ilin — diviziya komandiri (ovozini Yefim Kopelyan beradi)

Bernd Sçneider — Zigfrid, nemis tarjimoni

Tatyana Ignatova — kulayotgan qiz

Vladimir Ilin — Kolyşkinning polkdoşi

Lyubov Malinovskaya — izba egasi ayol

Igor Mixaylov — kapitan

Nikolay Marton — nemis blindajidagi SS şturmbannfyurer

Nikolay Godovikov — suv içidagi, samolyotdan öqqa tutilgan qizil armiyaçi

Vladimir Motil — yangi yil keçasidagi harbiy

Bulat Okudjava — yangi yil keçasidagi harbiy

Ssenariy mualliflari — Bulat Okudjava, Vladimir Motil

Rejissyor — Vladimir Motil

Boş operator — Konstantin Ryjov

Boş rassom — Viktor Volin

Kompozitor — Isaak Şvarts

Tovuş operatori — Yevgeniy Nesterov

Rejissyorlar — P. Tiskin, V. Stepanov

Operator — K. Polukhin

Grim — N. Skvortsova

Kostyumlar — Vilya Raxmatullina

Dekoratsiya rassomi — Ye. N. Yakuba

Montaj — Yelena Bajenova, Valentina Nesterova

Muharrir — Kheyli Elken

Harbiy maslahatçi — artilleriya general-mayori M. Gluşkov

Leningrad davlat akademik kiçik opera va balet teatri orkestri

Dirijyor — Leo Korxin

Rasmlar — Natalya Vasilyevaning

Filmning direktori — O. Gavlovskaya

Film ssenariysini yoziş ğoyasi Vladimir Motilga Bulat Okudjavaning «Soğ böl, maktabli!» qissasini öqiganidan keyin paydo bölgan. Qissaning hazil ruhi va syujeti rejissyorni uruşga tuşib qolgan, hamma ishi noörin böladigan ziyoli maktab öquvçisi haqidagi syujetga ilhomlantirgan. Rejissyor niyatiga köra, filmda muhabbat bölişi kerak edi, u hatto boş qahramon aybi bilan fojiaga aylanişi mumkin edi, bu tomoşabinga uruşni eslatişi uçun.

Taxminan 25 varaq ssenariysi bölgan Motil Leningradga Bulat Okudjava bilan uçraşiş uçun bordi. Okudjava avvaliga ssenariy tayyor ekanini va uning iştiroki kerak emasligini aytib rad etdi, lekin Motil şoirni hammualliflikka köndirişga muvaffaq böldi. Yoş rejissyordan farqli ölaroq, Bulat Okudjava Uluğ Vatan uruşi faxriysi edi va ssenariyga Motil uçun oçilmagan mayda, lekin muhim tafsilotlar, dialoglar va obrazlarni kiritdi. Masalan, Zaxar Kosiy Jenya va Jeneçkaning telefon orqali suhbatini eşitib, uni öziga nisbatan deb tuşunadigan sahna dialogi töliq Okudjava tomonidan yozilgan. Öz navbatida, Zemlyanikinaning ölimi haqidagi qarorni Motil qabul qildi, aynan suratga oliş jarayonida: şu tariqa rejissyor uruşning fojiaviyligini körsatmoqçi bölgan.

Ssenariyda haqiqiy faktlarning ham köpi aks ettirilgan. Yangi yil arafasida adaşib, jönatmasi bilan nemislar qöliga tuşgan sovet askari haqidagi voqea frontdagi gazetalardan olingan. Jenya Kolyşkindan farqli ölaroq, askar duşman qarorgohida bölganini yaşirgan va bu uruş oxirida maʼlum bölgan. Zemlyanikina va Kolyşkin bir neça qadam narida bir-birini topmay ajralib ketgan Boltiq dengizidagi sahna rejissyorga bolalikdagi şaxsiy fojiasidan kelgan.

«Mosfilm» tugallangan ssenariyni yopdi. Motilning sözlariga köra, film partiya va hukumat körsatmalariga, şuningdek, armiyaning Boş siyosiy boşqarmasi talablariga mos kelmagan. Şunda Motil «Lenfilm»ga murojaat qildi va suratga oliş uçun rozilik oldi. Biroq köp ötmay ssenariy yana töxtatildi va direksiya buyruği bilan «Mosfilm»dagi sabablarga köra butunlay yopildi. Qöşimça tösiq şu böldiki, ssenariy yozişda Bulat Okudjava iştirok etgan, Motilning sözlariga köra, u «şubha ostida» edi, çunki heç kimga böysunmas, uning kitoblari matbuot tomonidan qattiq tanqid qilinardi.

Suratga oliş jarayoni tasodif tufayli boşlandi. Motilning boşqa kinokartinasi («Pomir bolalari») Lenin mukofotiga nomzod bölgan, lekin muhokama paytida KPSS MQ Madaniyat bölimi mudiri örinbosari Filipp Yermaş nutq sözlab, mukofotni beriş notöğri bölişini aytgan, çunki ssenariyga asos bölgan doston muallifi Mirşakar allaqaçon Stalin mukofotiga sazovor bölgan. Yermaş, şuningdek, Vladimir Motilga nisbatan tuhmat xarakteridagi gaplarni ham aytgan, buni keyinroq rejissyor bilib olgan. Mansabdorni KPSS MQga şikoyat qiliş bilan qörqitib, Motil «Jenya, Jeneçka va „katyuşa“» tasmasini suratga oliş ruxsatiga erişgan.

Filmda işlaş uçun Motil dastlab boşqa nomzodlar qatorida Oleg Dalni ham jalb qilişni rejalaştirgan. Qahramon bilan taşqi öxşaşligi kam bölsa-da, Dal rejissyorga «Sovremennik» teatridagi rollari bilan yoqqan, içki jihatdan mos kelgan. Birinçi uçraşuvdayoq aktyor qizil-binafşa, eʼtiborni tortadigan kostyumda kelib, rejissyorni hayratga solgan. Öşa paytda maşhurligi va taklifi köp bölmasa-da, Dal juda mustaqil tutdi va filmda qatnaşişga mensimay rozi böldi. Spirtli içimliklar bilan boğliq muammolar tufayli birinçi va ikkinçi sinovlarda muvaffaqiyatsiz bölgan Dal rolni deyarli yöqotib qöyay dedi, çunki «Lenfilm» aynan şu sabablarga köra uning tasdiqlanişiga qarşi edi. Dalda «Kolyşkin roli uçun snayperlik tanlovi»ni körgan Motil uni sinovlarni normal holatda ötişga köndirdi va uçinçi marta Oleg ularni yorqin ötdi. Keyinçalik Dal Motilga tan oldiki, spektakllarni buzgani uçun barça teatrlardan haydalgaç, u ish yöqligidan qattiq azob çekkan va Kolyşkin roli uning uçun «qutqaruv» bölgan.

Ssenariy ustida işlaş davomida ikkala muallif bir-biriga yoşligida oriq va noqulay bölganini, baquvvat, hukmron va ularga juda istehzo bilan gapiruvçi qizlarga oşiq bölganini tan olişgan. Şu sababli Vladimir Motilning tasavvurida Jeneçka Zemlyanikina obrazi oldindan şakllangan edi: rejissyor jozibali va yoqimli, «biroz qöpol taşqi körinişli» ayolni izlagan. «Lenfilm» rahbarlari Natalya Kustinskayani tavsiya qilsa-da, Motil aktrisani özi tasavvur qilgan frontçi aloqaçidan «çeksiz uzoq» deb hisoblagan, çunki unda «uruşayotgan aloqaçining organik qöpolligi» yöq edi. Uzoq izlanişlardan söng rejissyor Galina Figlovskayani Şçukin öquv yurti rahbarlari orqali topgan, ular isteʼdodli, lekin kam tanilgan yaqinda bitirgan qizlar orasidan yordam berişgan. Öşa paytda Figlovskaya sahnada işlamagan va uni topiş qiyin bölgan. Motilning xotiralariga köra, Galina Viktorovna işlagan muassasa yopiq bölgan va rejissyor uni faqat döstlari yordamida topa olgan. Suratga oliş guruhida köpçilik aktrisaga yaxşi munosabatda bölgan, Dal esa özining qörqoq qahramonidan farqli ölaroq, Figlovskayani doim masxara qilib, unga «Figa» deb murojaat qilgan.

Mixail Kokşeno Zaxar Kosiy obraziga birinçi urinişdayoq töğri kelgan. 102 kilogrammlik aktyor uçun kostyumçilar gimnastyorka va galifelarni qayta tikişga majbur bölişgan, u ozğin Dalga butunlay qarama-qarşi edi, lekin bu kontrastga qaramay, suratga oliş davomida ular döst bölib qolişgan. Kokşeno öz rolining qisman muharriri ham bölgan: aktyor pivoxonalarga borib, xalq nutqini tinglaşni yaxşi körgan va keyinçalik uni öz qahramoni obrazini yaratişda işlatgan. Keyinçalik Mixail Kokşeno hayotiy vaziyatlarda öziga yopişib qolgan dadil oddiy odam qiyofasidan tez-tez foydalanganini aytgan, Bulat Okudjava esa aktyorga yozuvli kitob sovğa qilgan: «Mişka Kokşeno uçun, yaxşi yaşirinib olgan ziyoliga». Vladimir Motil aktyorni hazil bilan şunday taʼriflagan: «Yuz uç kilo vazn, közida birorta fikr yöq — sivilizatsiya yonidan ötib ketgan».

Mark Bernesni «Odessadan kelgan aktyor Mark Bernesga öxşagan polkovnik» roli qiziqtirgan; nemislar rolini GDR dan kelgan Leningrad universiteti talabalari öynagan.

Filmning asosiy musiqiy mavzusi — «Daniya qiroli tomçilari» — Bulat Okudjavaning sheʼriga kompozitor Isaak Şvarts tomonidan yozilgan bölib, u keyinçalik Vladimir Motil bilan bir neça bor işlagan, xususan, «Çöl oqlari quyoş» (1970) va «Baxtning çiroyli yulduzi» (1975) filmlarida. Keyinçalik Şvarts işni boşlaşdan oldin Okudjava bilan işlaşda notöğri kuylab qöyişdan qörqqani uçun juda xavotirlanganini aytgan. Filmga oid materiallar bilan tanişgan kompozitor avval quvnoq ohanglar bilan boşlanib, oxirida qayğuli kuyga aylanadigan qöşiq yozgan. Yaratilgan asar Okudjavaga juda yoqqan va u ijro etişni özi xohlagan. Okudjava bilan duetda bu qöşiqni filmda epizodik askar rolini öynagan Aleksandr Kavalerov kuylagan.

Film asosan Kaliningrad va Kaliningrad viloyatida suratga olingan, ayrim epizodlar Leningrad viloyatining Vsevolojsk şahrida olingan.

Kaliningrad viloyatida natura sahnalarini suratga oliş uçun öndan ortiq joylardan foydalanilgan.

Filmning boşlanğiç sahnalari Boltiq dengizi sohilidagi Yantarniy posyolkasi yaqinidagi örmonda suratga olingan, mahalliy maktab qarşisida. Öşa yerda örmonda kinoçilarning bazasi ham joylaşgan edi. Masalan, Kolyşkin tunda Zemlyanikina bilan tanişadigan sahna aynan şu örmonda olingan.

«Katyuşa» larning plyaj böylab yugurişi Baltiysk va Yantarniy örtasidagi Povarovka posyolkasidan janubda suratga olingan. Filmdagi eng kulgili sahnalardan biri — askarlarning ayollar kiyimini kiyib olişi kamida 3 xil joyda suratga olingan. Asosiy nuqta — Kaliningrad köçalarining Proletarskaya va general Sommer köçalari çorrahasi, Şarqiy Prussiya hukumat binosi xarobalari fonida. Xarobalarning bir qismi şu sahna uçun Gvardeyskiy tumanidagi Znamensk posyolkasida (Velau okrug sudining sobiq binosi) suratga olingan. Bu jangda faşistlar örnaşib olgan bino — Kaliningraddagi 5-sonli maktab. Kolyşkin qömondonlik bilan Jeneçka bilan uçraşuvga ketayotganda, ularning maşinasi nemislar portlatgan Berlin köprigi fonida turadi.

Filmning finalida, raketaçilar batareyasi dam oliş uçun töxtaganda, kadrga navbat bilan Pravaya naberejnaya, 21 dagi elevator xarobalari, Rozenau çerkovining şpili (hozir Muqaddas Bokira Maryam Şafoat çerkovi), dengizçilar madaniyat uyi binosi (hozir Kaliningrad tasviriy sanʼat muzeyi), Kaliningrad kafedral sobori (90-yillarda xarobalardan tiklangan), Kyonigsberg qalʼasi Unfrid yonbağridagi xarobalar (1967-yilda buzilgan), şuningdek, Reyxsbank binosi xarobalari (filmni suratga olingandan keyin 1966-yilda buzilgan) tuşadi.

Kaliningraddagi suratga oliş tanaffuslarida Oleg Dal, Pavel Morozenko va Mixail Kokşeno 1943-yil namunasidagi harbiy kiyimda şaharni aylanişgan, natijada mahalliy aholi ularni köpinça muddatli xizmat askarlari deb öylagan. Bozorga qilingan safarlardan birida aktyorlar içib, Pregolya daryosi sohilida dam olişga ketişgan. Suratga oliş boşlanişini bildiruvçi sariq raketani körib, aktyorlar signalga eʼtibor berişmagan, buning uçun Vladimir Motil ularni «jazolagan» — kamera doim öçiq bölganini aytmay, bir neça marta dublni «qayta suratga oliş»ga majbur qilgan. Boşqa kulgili holatlar ham köp bölgan: töliq harbiy kiyimda (avtomatlar bilan birga) «Villis»da yurgan Dal va Kokşeno harbiy patrul eʼtiborini bir neça bor tortgan. Harbiylarning savollariga aktyorlar mavjud bölmagan va bemaʼni qöşinlar nomini aytib javob berişgan, masalan, «Temir yöl flotining alohida qismi» yoki «Dengiz otliq qöşini». Bir marta Kokşeno Dalni quvib, qiçqirib, havoga öq uzib taʼqib qilişni taqlid qilgan, natijada yordam berişni xohlagan mahalliy aholi «qoçoqni» deyarli jarohatlab qöygan.

Suratga oliş paytida alkogol bilan boğliq hodisa ham bölgan: navbatçi ayolga qöpollik qilgani uçun Oleg Dal «bezorilik» uçun ön beş kunga militsiyaga tuşib qolgan. Motil bölim boşliği bilan kelişib olgan va aktyorni konvoy bilan ertalab suratga oliş maydonçasiga olib kelişgan, keçqurun esa yana «qamoqqa» qaytarişgan. Gauptvaxtada ötirgan Jenya Kolyşkinning Jeneçka bilan telefon orqali nozik suhbati aynan şu vaqtda suratga olingan.

Leningrad viloyatida filmning katta qismi Peterhof şahrida — «Aleksandriya» boğida, Şohona otxonalarida va Aleksandr Nevskiy çerkovi (kapella) yonida suratga olingan. Rejissyor jangovar sahnalarga eʼtibor qaratmaslikka harakat qilgan, qahramonlarning içki dunyosiga kirib boriş muhimroq deb hisoblagan. Filmda iştirok etgan raketa qismlari maxfiyligi tufayli çeklangan holda işlatilgan. Qömondonlik buyruği bilan maşinalar belgilangan kvadratga çiqib, sahna suratga olingaç, maxfiy pozitsiyalarga köçirilgan. Vsevolojskda suratga oliş şaharning janubiy çetida, Nekrasov köçasi 70-uy yaqinida bölgan.

Kinokartinani murakkab taqdir kutgan: film «zararli» deb topilib, bu rejissyor uçun birinçi kasb taqiqiga sabab bölgan. Matbuot keskin va haqoratli izohlarga töla edi, film «uçinçi ekran»da, klublar va çekka kinoteatrlarda namoyiş etilgan, lekin tomoşabinlar orasida juda katta muvaffaqiyat qozongan. Keng ekranga film faqat Boltiq va Şimoliy flot dengizçilari tufayli çiqqan, ular orasida Bulat Okudjavaning qöşiqlari maşhur bölgan. Vladimir Motil filmni taqdim etiş uçun Severomorsk va Murmanskka borgan va xizmatçilarning şiddatli maʼqullaşini olgaç, admirallarga film haqida rasmiy şarh yozişni söragan. Ular xohiş bilan javob berişgan. Köplab bunday şarhlarni töplagan Motil SSSR Vazirlar Kengaşi raisi Kosiginga telegramma yuborgan, u filmga befarq munosabatda bölsa-da, uni katta tomoşabin jalb qiladigan foydali mahsulot deb baholagan.

Filmning SSSRdagi rasmiy kino premyerasi 1967-yil 21-avgustda bölib ötgan. Kinokartina tomoşabinlari soni oxir-oqibat 24,5 milliondan ortiq kişini taşkil etgan.

Tomoşabinlar orasida muvaffaqiyatga qaramay, film yaratuvçisining karerasini jiddiy töxtatib qöydi, u amalda rejissyor sifatida taqiqqa tuşib qoldi. Motilning xotiralariga köra, kinoda qirq yil işlagan davrida u tört-beş yilda faqat bitta film suratga olgan, çunki uning ssenariy arizalariga kino rahbariyati odatda ruxsat bermagan. Masalan, uning Ivan Annenkov haqidagi «Kometa, mening taqdirim» filmiga yozilgan arizasi yopilgan, garçi keyinçalik bu mavzu «Baxtning çiroyli yulduzi» (1975) filmida amalga oşgan.

Mark Bernes premyeradan ikki yil ötib vafot etgan, Oleg Dal 39 yoşida vafot etgan, Galina Figlovskaya keyingi yillarda oğir kasal bölib, kuçli poliartrit xurujidan vafot etgan, Pavel Morozenko (Aleksey Zyryanov roli ijroçisi) 52 yoşida çökib ketgan.

Litsenziyalangan DVDni «CP Digital» firmasi çiqargan.