13 Reasons Why

„13 Reasons Why“ — Amerika ösmirlar dramasi teleseriali Brian Yorkey tomonidan Netflix uçun işlab çiqilgan va yozuvçi Jay Aşerning 2007-yildagi „Thirteen Reasons Why“ (Nega bundayligining ön uç sababi) romani asosida yaratilgan. Serial örta maktab öquvçisi Hannah Bakerning (Katherine Langford) öz joniga qasd qiliş oqibatlari va Clay Jensen (Dylan Minnette) haqida. Hannah ölimidan oldin bir quti kassetali lentalarni qoldiradi, unda u nima uçun hayotini tugatişni tanlaganligi va uning ölimida aybdor deb hisoblagan odamlar haqida batafsil maʼlumot beradi.

Körsatuv özining turli hikoyalari orqali zamonaviy yoşlarga taalluqli bölgan keng kölamli ijtimoiy muammolarni örganadi va tasvirlaydi. Serial iyul oyida „Moon Productions“, „Kicked to the Curb Productions“, „That Kid Ed Productions“, „Anonymous Content“ va Paramount Television" kompaniyalari tomonidan birinçi mavsumda Yorkey va Diana Sonning prodyuserligida işlangan. Clay Jensen va Hannah Baker rollarini Dylan Minnette va Ketherine Lengfor ijro etadilar. „Universal Pictures“ kompaniyasining „Thirteen Reasons Why“ga asoslangan filmi 2011-yilning fevralida işlab çiqila boşlagan, filmda Selena Gomez Hannah rolini ijro etişi kerak bölgan ammo filmni suratga oliş rad etilgan va „Netflix“ 2015-yil oktabr oyida çeklangan serial sifatida filmni qayta işlaşga buyurtma bergan.

Birinçi mavsum 2017-yil 31-martda „Netflix“da namoyiş etildi. Mavsum uning hissiy oğirligi, mavzulari, qahramonning rivojlanişi va aktyorlik öyinlari, xususan, Minnette va Langfordning sahnalari tanqidçilar va tomoşabinlarning ijobiy baholarini oldi. Özining ijrosi uçun Langford "Oltin globus" mukofotining „Eng yaxşi aktrisa — televidenie dramasida“ nominatsiyasini oldi. Biroq, uning öz joniga qasd qiliş, jinsiy tajovuz, zöravonlik va zörlaş (boşqa yetuk kontent bilan birga) kabi masalalarning grafik tasviri ruhiy salomatlik mutaxassislarining xavotirlariga sabab bölgan. Bunga javoban, „Netflix“ kompaniyasi 2018-yil mart oyida har bir mavsum boşida tomoşabinlarni ogohlantiruvçi mavsum mavzulari haqida kartalar qöşdi. 2019-yil iyul oyida „Netflix“ birinçi mavsumning yakuniy epizodida öz joniga qasd qiliş sahnasini tahrir qildi.

2017-yilning may oyida „Netflix“ „13 Reasons Why“ dastlabki 13 ta epizodning muvaffaqiyati tufayli ikkinçi mavsum uçun yangilangan; ikkinçi fasl 2018-yil 18-mayda çiqqan va umuman salbiy tanqidiy şarhlar bilan kutib olingan. Ikkinçi mavsumning çiqişi bilan bir vaqtda „Netflix“ tomoşabinlarni serialda yoritilgan baʼzi mavzular haqida ogohlantirgan va depressiya, taşviş hamda boşqa ruhiy salomatlik muammolari bilan oğrigan odamlar uçun yordamçi veb-saytini taqdim etgan film aktyorlari iştirokidagi video çiqargan. Uçinçi mavsum 2018-yil iyun oyida buyurtma qilingan va 2019-yil 23-avgustda çiqarilgan. 2019-yil avgust oyida serial törtinçi va oxirgi mavsum uçun yangilangan, uning premyerasi 2020-yil 5-iyun kuni bölib ötdi.

Serial 2010-yillarning oxirida Kaliforniyaning Evergreen okrugida bölib ötadi. Serialdagi asosiy qahramonlarning aksariyati „Liberty“ örta maktabi öquvçilari böladi.

Birinçi mavsumda özining old ayvonidan kassetalar töplamini topib olgan „Liberty“ talabasi Clay Jensen haqida. Kassetalar öz joniga qasd qilgan sobiq „Liberty“ talabasi Hannah Bakerniki ekanligi maʼlum va u nega bunday qilganining ön uçta sababini lentalarda yozib qoldirgan böladi. Har bir lentada quyidagi odamlar uçun sabablar yoziladi: Justin Foley, Jessica Davis, Alex Standall, Tyler Down, Courtney Crimsen, Marcus Cole, Zach Dempsey, Ryan Şaver, Şeri Holland, Clay, Hannahning özi, Bryce Walker va Kevin Porter (lenta mavzulari orasida öquvçi bölmagan yagona maktab maslahatçisi). Uşbu mavsumda öqiş paytida duç kelgan jarohatlari va oxir-oqibat ölimiga olib kelgan voqealarga tobora köproq oydinlik kiritadigan Hannahning hotiralari aks etadi.

Ikkinçi mavsumda Hannahning ota-onasi maktab okrugini sudga berişadi, mavsum davomida Hannahning lentalari Internetga tarqaladi. Birinçi mavsum voqealarining oqibatlari va bu oqibatlar „Liberty“ talabalarining hayotiga qanday taʼsir qilganligi körsatilgan. Mavsum oxirida Tyler bezori Monty tomonidan qattiq şikastlanganidan keyin maktabda otişma sodir etişga urinib köradi, ammo bu uruniş Klay va Tony tomonidan töxtatiladi. Tony Tylerni maşinada olib ketişidan oldin Taylerning quroli Klayga beriladi.

Ani Açola ismli yangi ayol qahramonni taniştiradigan va ötgan mavsumdagi voqealardan sakkiz oy ötib sodir böladigan 3-faslda Klay va uning döstlari Tylerni maktabdagi otişma urinişini berkitiş va uning tuzalişiga yordam beriş uçun kuraşadilar. Bryce öldirilganidan söng lenta subʼektlari örtasida keskinlik kuçayadi, Klay gumondorga aylanadi. Brycening ölimidan söng, uning ötmişdagi harakatlari va Hannahning kassetalari tinglaganidan söng qanday odamga aylanganligi tekşiriladi.

Törtinçi va oxirgi mavsumda „Liberty“ maktab talabalari yaqinlaşib kelayotgan bitiruvni rejalaştirayotgan bir vaqtda Bryce va Monty ölimidan söng Klay ruhiy salomatlik bilan boğliq muammolarni rivojlana boşlaydi.

Birinçi fasl ijobiy baholarga ega bölib, aktyorlik mahorati (ayniqsa, Minnett, Langford va Walsh), rejissyorlik, hikoya, vizual tasvirlar, mavzular, qoronğulikdagi manba materialining takomillaşuvi va kattalar mavzusiga yetuk yondaşuv uçun maqtov olgan.

„IGN“ kompaniyasidan Jesse Sçedeen „13 Reasons Why“ filmini maqtaydi, unga 10 balldan 9,2 ball berib, „Ajoyib“ serial „juda kuçli va taʼsirçan serial“ ekanligini va „XXI asrning eng yaxşi örta maktab dramalari qatoridan joy olganini“ taʼkidlagan.

Serial çiqqandan söng, „Amerika bolalar va ösmirlar psixiatriya akademiyasi jurnali“da (inglizça: Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psyçiatry) çop etilgan tadqiqot „Netflix“ serialni çiqara boşlanganidan keyin bir oy içida ösmirlar örtasida öz joniga qasd qiliş 28,9 foizga oşganini aniqlagan.

"13 Reasons Why"ning çiqarilişi 900 000 dan 1,5 milliongaça bölgan Qöşma Ştatlarda öz joniga qasd qiliş bilan boğliq yana millionlab Google qidiruvlari, şu jumladan, „qanday qilib öz joniga qasd qiliş kerak“ degan sörovlar 26 foizga, „öz joniga qasd qiliş“ 18 foizga va „qanday qilib özini özi öldiriş“ qidiruvlari 9 foizga ösgan. Öz joniga qasd qiliş haqidagi maʼlumotni qidiriş bilan öz joniga qasd qiliş xavfi örtasidagi boğliqlik aniq bölmasa-da, öziga şikast yetkaziş holatlari bolalar kasalxonasida kuzatilgan.

Ijroçi prodyuser Selena Gomez serialni atrofidagi bahs-munozaralardan himoya qilib şunday degan:

Biz kitobga juda sodiq qolganmiz, Jay Aşer gözal fojiali, murakkab, ammo bezovta qiluvçi hikoya yaratgan va biz uni boriça yoritib berişga harakat qilganmiz... Va albatta, nima bölişidan qatʼi nazar, javoblar, tanqidlar böladi. Töğri bu mavzu haqida gapiriş oson emas, lekin biz buni yaratganimizdan hursandman.