24

«24» (ing. 24) — Amerikaning Imagine Television va 20th Century Fox hamkorligida suratga olingan dramatik teleserial. Syujet markazida xayoliy maxsus xizmat CTU va uning xodimi Jack Bauer (Kiefer Sutherland) turadi. «24» 2001-yildan beri suratga olinmoqda va katta maşhurlikka erişdi. Serialga köplab spin-offlar va reklama mahsulotlari çiqarildi: qisqa teleseriallar, kitoblar, komikslar, öyinlar (stol, kompyuter va mobil telefon öyinlari, kollektsion kartoçka öyini), öyinçoqlar hatto içimliklar ham.

Serialning yettinçi mavsumi 2009-yil 11-yanvarda boşlandi. AQŞ ssenariyçilari ish taşlaşi tufayli uning translyatsiyasi bir yilga keçiktirildi, şunda 24 ta qism töxtovsiz çiqarilişi mumkin böldi. 2010-yil 28-martda serialning ijroçi prodyuseri FOX telekanali rahbarlari maşhur serialni yopiş qarorini qabul qilganini maʼlum qildi. John Cassar özining Twitter sahifasida yozdi: «24 suratga oliş maydonidan yangiliklar. Jamoaga serial 24 yakuniga yetganini aytişdi. Töqqizinçi mavsum bölmaydi. Bu yaxşi ish böldi, serialimizni tomoşa qilgan barçaga rahmat». Şu oyning boşida NBC telekanali FOXʼdan «24» namoyiş huquqlarini sotib olmoqçi bölgan, ammo muzokaralar tupikka kirib qolgan edi. 2010-yil 24-mayda 8-mavsumning sönggi qismi namoyiş etildi.

2013-yil may oyida Fox kanali şouning 12 qismli mini-serial sifatida qayta tiklanişini rasman eʼlon qildi, u 2014-yil 5-mayda Fox telekanalida çiqdi. Oxirgi qism 2014-yil 14-iyulda çiqdi. 2016-yilda kultga aylangan «24» serialining yangi qahramonlar bilan qayta işga tuşirilişi maʼlum böldi. Serialga yangi kiçik sarlavha berildi: «24: Meros». Premyera 2017-yil 5-fevralda bölib ötdi.

«24» tanqidçilarning keng eʼtirofiga sazovor böldi, yuqori baholar oldi va AQŞning eng yaxşi teleseriallaridan biri deb tan olindi. Serial köplab mukofotlarga sazovor böldi, jumladan, 21 ta prime-time Emmy mukofoti, ikkita Golden Globe, AQŞ Aktyorlar gildiyasining törtta mukofoti, AQŞ Ssenariyçilar gildiyasining bitta mukofoti, Amerika Rejissyorlar gildiyasining bitta mukofoti, AQŞ Prodyuserlar gildiyasining bitta mukofoti, beşta Satellite mukofoti va Telekritiklar assotsiatsiyasining ikkita mukofoti. Boş rolni ijro etgani uçun Kiefer Sutherland Emmy, Golden Globe va Satellite mukofotlarini oldi.

Serial ğoyasi ijroçi prodyuser Joel Surnowga tegişli, u dastlab mavsumda 24 ta qismli serial yaratmoqçi edi. Har bir qism bir soat davom etadi va bir kun içida bölib ötadi. U bu ğoyani prodyuser Robert Cochran bilan telefon orqali muhokama qildi, uning dastlabki javobi şunday böldi: «Buni unut, bu men eşitgan eng yomon ğoya, bu heç qaçon işlamaydi va juda qiyin böladi». Ular ertasi kuni Los-Anjelesning Woodland Hills şahridagi IHOPda uçraşib, real vaqt formatidan foydalanib, «vaqt bilan poyga» orqali dramatik keskinlik yaratadigan bu aksiyon-josuslik serialini muhokama qilişdi.

«24» serialida real vaqt kontseptsiyasidan foydalanilgan. Bu ğoya prodyuser Joel Surnow «mavsumda 24 ta qism, har bir qism bir soat davom etadi» degan fikr bilan boşlangan. Ular real vaqt ğoyasi serialni «vaqt bilan poyga»ga aylantirişi kerak, deb qaror qilişdi. Har bir qismdagi voqealar bir soat içida bölib ötadi va reklama pauzalari paytida ham vaqt ötişda davom etadi. Aniq vaqt har bir segmentning boşida va oxirida raqamli soatlar bilan körsatiladi.

Voqealar real vaqtda bölgani uçun «24» serialida sekin harakatli kadrdan foydalanilmaydi. Serialda flesh-back ham işlatilmaydi, faqat birinçi mavsum finalida bir marta bundan mustasno. Reklamasiz bir mavsumning barça qismlarini tomoşa qiliş taxminan 17 soat vaqt oladi.

Şuningdek, serialda asosiy element sifatida taqillagan soatlar ğoyasi işlatilgan. Bu dastlab Joel Surnowdan çiqqan, u tomoşabinlar xayoliy serial vaqt jadvalida qaysi vaqt ekanini doim bilişini xohlagan. Kamdan-kam hollarda jimgina soatlar işlatiladi. Odatda bu asosiy qahramon ölgandan keyin yoki boşqa dramatik voqea bölganda yuz beradi.

Jack Bauer rolini Surnow, Cochran va Fox menejerlari kamida 30 nafar aktyorni körib çiqişdi, jumladan Jeff Goldblum ham bor edi, ammo ular kutganlariga javob bermadi. Bu paytda asosan yoşlar filmlari avlodining aktyori sifatida tanilgan kanadalik Kiefer Sutherlandni rejissyor Stephen Hopkins tavsiya qildi. Bauer rolini Richard Burgi va Carlos Bernard ham sinovdan ötkazişdi, ularga keyinçalik mos ravişda Kevin Kerrol va Tony Almeyda rollari berildi.

Beşinçi mavsum suratga oliş paytida Kiefer Sutherland yana uç mavsumda suratga oliş uçun şartnoma imzoladi. Şartnoma summasi 40 million dollarni taşkil etdi, bu uni öşa paytda AQŞ televideniyesidagi eng yuqori maoş oladigan aktyorga aylantirdi. Sutherlanddan farqli ölaroq, boşqa aktyorlar bir yildan oşmagan muddatga şartnoma olişar, zarurat bölsa, keyinçalik uzaytirilardi.

Serialning dastlabki oltita mavsumi suratga oliş Los-Anjelesda va uning atrofida olib borildi. Vaşington kabi boşqa joylar ham törtinçi, oltinçi va yettinçi mavsumlarda körsatildi. Sakkizinçi mavsum Nyu-Yorkda suratga olindi, Janubiy Afrikada suratga olingan «Qutuliş» telefilmining voqealari asosan xayoliy Afrika davlati Sangalada bölib ötdi.

Serialning asosiy voqea joyi — xayoliy kontrterror bölimi (CTU). Unga ikkita asosiy departament kiradi: şubhali şaxslar bilan kuraşiş va ularni uşlaşni nazarda tutadigan Dala operatsiyalari departamenti va razvedka maʼlumotlarini töplaş bilan şuğullanadigan hamda dala operatsiyalari doirasida işlayotganlarga yordam beradigan Aloqa bölimi. CTU filiallari turli şaharlarda yaratiladi, bu bölinmalar «bölimlar»ga, bölimlar esa «okrug»ga böysunadi. CTU özi xayoliy agentlik bölsa-da, serial televideniyedagi debyutidan beri şunga öxşaş nomlar yoki vazifalarga ega bir neçta taşkilotlar paydo böldi, masalan, Milliy terrorizmga qarşi kuraş markazi.

AQŞ prezidentlari haqidagi syujet liniyalari köpinça Oval kabinet va Oq uydan taşqarida, masalan, mehmonxonalarda yoki bunkerlarda bölib ötadi. Yaratuvçilar şu tarzda serialga raqobatçilaridan farq qiluvçi individuallik bermoqçi bölişgan.

«24» serialining pilot qismi Fox telekanaliga topşirildi, u darhol uni sotib oldi, çunki ğoya televideniye şaklini «oldinga siljitadi» deb hisoblaşdi. Qismning byudjeti 4 million dollar edi; suratga oliş 2001-yil martda boşlandi. Dastlab serial Torontoda suratga olinişi kerak edi, ammo Kanada ob-havosining özgaruvçanligi tufayli suratga oliş joyi sifatida Los-Anjeles tanlandi.

Kun va tunning turli vaqtlari, yil fasllari hamda hikoyaning yarim tunda boşlanişi tufayli birinçi mavsum suratga oliş paytida moddiy-texnik muammolar paydo böldi. Şu sababli keyingi mavsumlarda voqealar endi tunda boşlanmadi. Bir mavsumni suratga oliş örtaça töqqiz oy davom etdi. Bir joyda böladigan, ammo turli qismlar uçun möljallangan sahnalar köpinça bir vaqtda suratga olinardi.

Pilot qismning byudjeti taxminan 4 million dollar, birinçi mavsumning boşqa qismlari uçun esa örtaça 1,5 million dollar edi. Ikkinçi mavsum qismlari uçun byudjet örtaça 2,2 million dollar deb belgilandi. Sakkizinçi mavsumga kelib byudjet bir qism uçun 5 million dollarga oşdi, bu AQŞ telekanallaridagi boşqa dramatik seriallardan taxminan ikki barobar köp.

Serialni suratga olişda yaratuvçilar barça kameralarni köz darajasiga qöyişga intilişgan, bu realizm darajasini oşiriş uçun qilingan.

Dastlabdan serial 16:9 formatida suratga olingan, bu öşa paytda teleseriallar uçun hali odatiy emas edi. Kamida beşinçi mavsumgaça suratga oliş asosan 35 mm plyonkaga olib borildi. Şunga qaramay, birinçi marta törtinçi mavsumning oxirgi qismida baʼzi sahnalar yuqori aniqlikdagi raqamli kameralar yordamida suratga olindi.

Har bir qismning barça sahnalari bir kunda suratga olingandek körinişi uçun operatorlar past kontrastli kadrlar yaratişdi va keng kölamli rang korrektsiyasi işini bajarişdi. Bu ayniqsa oçiq havoda suratga oliş va maxsus effektlar uçun dolzarb edi. Rang korrektsiyasi, kompozitsiya va oddiy vizual effektlar uçun masʼul kompaniya Kaliforniyadagi Level 3 Post edi. Murakkabroq effektlarni amalga oşiriş Los-Anjeles hududidagi turli firmalarga topşirildi. Ular orasida oltinçi mavsumda körsatilgan yadro qöziqorinini yaratgan Zoic Studios va Stargate Studios kompaniyalari ham bor edi.

Serialda doimo şunday vaziyatlar yuzaga keladiki, unda qahramonlar kamçiliklari bor yeçimlarga ega bölgandek tuyuladigan muammolar bilan töqnaş keladi, boşqaça aytganda, ular axloqiy tanlov oldida turişadi. Qahramonlar köpinça özlarining şaxsiy eʼtiqodlariga zid qarorlar qabul qilişlari kerak. Masalan, uçinçi mavsumda terrorçi Sanders prezident Palmerni CTU boşliği Çappelleni öldiriş yoki köp odamlarning hayotini xavf ostiga qöyiş örtasida tanlov qilişga majbur qiladi, Sandersni öldiruvçi virusni çiqarişga majburlaydi. Palmer oxir-oqibat Çappellening ölimini tanlaydi va şu tariqa millionlab odamlar örniga faqat bitta hayotni qurbon qiladi.

Syujet liniyalarida «tikuvçi bomba stsenariysi»ning tez-tez qöllanişi, şuningdek, boş qahramon Jack Bauer tomonidan qiynoqlarni oddiy, samarali va maqbul deb qöllanişi inson huquqlari himoyaçilari, harbiy amaldorlar va söroq sohasidagi mutaxassislar tomonidan tanqid qilindi, ular yoş amerikalik askarlarning serialda körsatilgan usullarga taqlid qilişidan xavotirda edilar. Bu xavotirlarga javoban AQŞ harbiy vakillari serial yaratuvçilari bilan uçraşdilar. Bu muhokamalar natijasida, şuningdek, harbiylarning qiynoq sahnalarini yumşatiş haqidagi murojaati tufayli, çunki bu AQŞ qöşinlariga taʼsir qilayotgan edi, keyingi mavsumlarda qiynoqlar soni kamaydi. Biroq mualliflar qiynoq sahnalari sonini kamaytirganlarini guzal qiliş uçun emas, balki bu hikoyani böğa boşlagani uçun qilganliklarini aytişdi.

Isabel Pinedo taʼkidlaganidek, Jack Bauer serialda heç qaçon qiynoqqa ruxsat olmaydi, ammo istisno holatlarda AQŞ Prezidentidan jim maʼqullaş oladi. Prodyuserlar «tikuvçi bomba stsenariysi»ning haqiqiy emasligini tuşunişgan, buni ssenariyçi Robert Cochran şunday taʼkidlagan: «Terrorizm böyiça köpçilik mutaxassislar sizga aytadiki, „tikuvçi bomba“ vaziyati haqiqiy hayotda heç qaçon yoki juda kam uçraydi. Ammo bizning serialimizda u har hafta röy beradi».

Serialdagi qiynoqlar masalasi prezident Bill Clinton tomonidan muhokama qilindi, u AQŞ siyosatida qiynoqlarga örin yöq deb hisoblamasligini, ammo «agar siz Jack Bauer kabi odam bölsangiz, imkon qadar hamma narsani qilasiz va oqibatlarini qabul qilişga tayyor bölişingiz kerak» deb aytdi.

Butun mavjudligi davomida «24» tanqidçilar tomonidan eng yaxşi teleseriallardan biri sifatida tez-tez keltirilgan. Amerika kinematografiya instituti «24»ni 2003, 2005 va 2006-yillarda eng yaxşi 10 ta teleserial qatoriga kiritgan.

Aktyorlik öyini sifati tanqidçilar tomonidan alohida qayd etildi. USA Todayʼdan Robert Bianco Kiefer Sutherlandni serialda beqiyos deb taʼriflagan va uning «ajoyib, tugallanmagan ijrosi» bor deb yozgan. Dennis Haysbertning David Palmer rolidagi «jamoaviy» çiqişi tanqidçilar tomonidan olqişlandi, baʼzilari bu qahramon Barack Obama kampaniyasiga yordam bergan deb hisoblaşdi. New York Timesʼdan David Leonhardt prezident Charles Logan rolini ijro etgan Gregory Itzinning tasvirini maqtadi va uning qahramonini AQŞning sobiq prezidenti Richard Nixon bilan soliştirdi.

Qiynoqlarni qöllaş va musulmonlarning salbiy tasviri serialga qöşilmoqçi bölgan ayrim aktyorlarning qarorlariga taʼsir qildi. Serialda Dana Gold rolini öynagan Janeane Garofalo dastlab serial qiynoqlarni qanday körsatgani tufayli rolni rad etgan, ammo keyinçalik rozi bölgan va «işsiz böliş va kimdir men bilan işlaşni xohlaganidan xursand böliş mening pozitsiyamdan ustun» deb aytgan. Dina Araz rolini ijro etgan Shohreh Aghdashloo dastlab rolni qabul qiliş böyiça şubhalari bor edi, çunki u musulmon terrorçi rolini qabul qiliş faol sifatida qöllab-quvvatlaydigan odamlarni uzoqlaştirişini his qilgan edi, u Eronda köp yillar davomida ayollar huquqlarini himoya qilgan va musulmon amerikaliklar haqidagi stereotiplarga qarşi kuraşgan edi. Biroq u rolni qabul qildi, çunki odamlar serialning xayoliy ekanini tuşunişini his qildi. Oxirgi qismdan söng Los Angeles Times serialni «epik sheʼr» deb taʼriflab, unda Jack Bauer Odisseus yoki Beowulf roliga ega ekanini yozdi. Bu şuni anglatadiki, unga yomon qaror qabul qilgan yaxşi odamlar bilan emas, balki yirtqiç hayvonlar bilan kuraşiş kerak edi. Tanqidçi davom etib, yovuz Charles Logan Jack va «24» uzoq yillar davomida kuraşgan hamma narsani: siyosiy korruptsiya va qörqoqlik, nartsissizm, buyuklik havosi, şafqatsizlik va ahmoqlikni özida mujassam etgan deb yozdi.

«24» serial terrorizmni AQŞdagi «oğriqli» mavzu sifatida töğridan-töğri yoritadi. Şu bilan birga, köplab qismlarda antiterror taşkiloti CTU maʼlumot oliş uçun söroq qilinuvçilarga nisbatan qiynoqlarga murojaat qiladi, bu tanqidga sabab böladi.

Şu bilan birga, «24» teleserial köplab mukofotlarga sazovor böldi va turli nominatsiyalarda köp marta nomzod böldi. Empire jurnali «24»ni barça davrlarning eng yaxşi telekörsatuvlari reytingida 6-öringa qöydi. Serial faqat «Simpsonlar», «Buffy», «Sopranolar klani», «Ğarbiy qanot» va «Omon qoliş» kabi şoular oldida turdi.

Translyatsiya davomida «24» serial 255 ta nominatsiyada iştirok etdi va 69 ta mukofot oldi. Amerika televideniye akademiyasi serialga 2006-yilda eng yaxşi drama seriali uçun Emmy mukofotini qöşgan holda 20 ta prime-time Emmy mukofotini berdi. Telekritiklar assotsiatsiyasi 2002-yilda serialni «Yilning dasturi» deb nomladi; öşa yili «24» eng yaxşi teleserial drama uçun Satellite mukofotini oldi. Gollivud xorijiy matbuot assotsiatsiyasi 2004-yilda «24»ni eng yaxşi drama seriali uçun Golden Globe mukofoti bilan taqdirladi. 2006-yilda serial «Oltin Nimfa» mukofotiga sazovor böldi.

Serial jamoasi AQŞ Prodyuserlar gildiyasining 1 ta mukofoti, Amerika monteurlar assotsiatsiyasining 3 ta mukofoti, Kino audio-monteurlar taşkilotining 2 ta mukofoti bilan qayd etildi. Ssenariyçilar AQŞ Ssenariyçilar gildiyasining 1 ta mukofoti bilan taqdirlandi.

Kiefer Sutherland Jack Bauer rolini ijro etgani uçun 2006-yilda drama teleserialida eng yaxşi erkak roli uçun Emmy mukofotini oldi. AQŞ Aktyorlar gildiyasi uni 2003 va 2006-yillarda drama serialida eng yaxşi erkak roli uçun ikki marta taqdirladi. Sutherland, şuningdek, 2002 va 2003-yillarda drama serialida eng yaxşi erkak roli uçun Satellite mukofotiga sazovor böldi. 2002-yilda Gollivud xorijiy matbuot assotsiatsiyasi aktyorga teleserial drama roli uçun eng yaxşi erkak roli uçun Golden Globe mukofotini topşirdi.

«Yangi xodim» spin-offi CTU yangi xodimi Jason Blaynning qiyin kundalik hayoti haqida hikoya qiladi, uni Jeremy Ray Valdez (Jeremy Ray Valdez) ijro etadi. Bu aktyor beşinçi mavsum oxirida ham paydo böladi, Tim Rooney (Tim Rooney) rolida, yoş yigit, u Jack Bauerga suv osti kemasiga kirişda yordam beradi. Jami 12 ta «vebizod» çiqarilgan.

«Konspiratsiya» — 12 ta bir daqiqali «mobizod» (mobil telefonlar uçun qismlar), ular ham 2005-yilda AQŞ va Buyuk Britaniyada mobil telefonlar uçun «24» serialining reklama kampaniyasi sifatida çiqarilgan. Hikoya Los-Anjelesdagi CTU bilan boğliq voqealarni davom ettiradi.

2007-yilda çiqarilgan animatsion komiks «Nol kun» serialning birinçi mavsumiga prekveldir.

2006-yilda «24: The Game» öyini çiqdi.

2013-yil 4-oktabrdan 2016-yil 9-oktabrgaça hind serial «24: Hindiston» çiqdi. 2-mavsum, 48 qism.

2020-yil 9-oktabrdan 2021-yil 26-martgaça yapon serial «24: Yaponiya» çiqdi. 1-mavsum, 24 qism.

2007-yil 28-martda amerikalik multserial «South Park» (11-mavsum, 4-qism) «The Snuke» («Mandomba») nomli qismi.

2007-yil 20-mayda amerikalik multserial «Simpsonlar» (18-mavsum, 21-qism) «24 Minutes» («24 daqiqa») nomli qismi.

2019-yil 25-aprelda «Brooklyn Nine-Nine» situkomi (6-mavsum, 14-qism) «Ticking Clocks» («Taqillagan soatlar») nomli qismi.

2011-yil 23-mayda «Gumball ajoyib dunyosi» multserial (1-mavsum, 5-qism) «End» («Dunyo oxiri») nomli qismi.

2019-yil 23-fevralda «Mutant ninja toşbaqalar evolyutsiyasi» multserial (1-mavsum, 14-qism) «Late Fee» («Keçikiş uçun jarima») nomli qismi.

2024-yil iyulda 20th Century Studios «24» asari asosida film işlab çiqarişni boşladi.