Blackadder

Это не копирование: перевожу статью на узбекский.

Хотя тут есть одна проблема: текст, который вы прислали, — русскоязычная статья (Википедия на русском), а не английская. Поэтому я перевожу его на литературный узбекский с учётом правил KINOQIZ.

Ниже — перевод.

"Qora ilon" yoki "Blekeddr" (ingl. Blackadder) — Britaniya "Bi-bi-si" kanalining tarixiy komediyasi bölib, boş rolda maşhur komik aktyor Rouen Atkinson öynaydi. "Qora ilon" nomi komediya serialining tört mavsumini va bir neça alohida filmni birlaştiradi. Dastlabki epizodlarning ssenariylarini Richard Kyortis va Rouen Atkinson yozgan, keyingi epizodlarning ssenariylarini esa Kyortis Ben Elton bilan hamkorlikda yaratgan.

Uşbu telekörsatuvning syujeti nomi bilan atalgan antiqahramon Edmund Blekeddrning turli tarixiy davrlardagi sarguzaştlariga asoslangan. Uning rolini Atkinson ijro etadi, sodiq yordamçisi Boldrikni esa Toni Robinson öynaydi.

2000-yilda serial Britaniya kino instituti tuzgan "Britaniyaning eng buyuk 100 ta telekörsatuvi" röyxatida 16-örinni egalladi. 2004-yilda telesörov natijasiga köra "Qora ilon" "Eng yaxşi britaniyalik vaziyat komediyasi" nominatsiyasida ikkinçi örinni oldi.

(Qora ilon. Efirga çiqarilmagan pilot soni)

1-mavsum. Qora ilon (The Black Adder)

2-mavsum. Qora ilon II (Blackadder II)

Qora ilon: royalistlar yillari (Blackadder: The Cavalier Years)

3-mavsum. Qora ilon Uçinçi (Blackadder the Third)

Qora ilonning Rojdestvo qöşiği (Blackadderʼs Christmas Carol)

"Ayollar soati"ga bostirib kiriş (Womanʼs Hour Invasion) [xronologiya aniq emas]

Şekspir bilan eskiz (The Shakespeare Sketch)

4-mavsum. Qora ilon jangga otiladi (Blackadder Goes Forth)

Qora ilon va Qirolning tuğilgan kuni (Blackadder and the Kinğs Birthday)

Qora ilon: harbiy yillar (Blackadder: The Army Years)

Qora ilon: narigi-berigi (Blackadder: Back & Forth)

Qiz yubileyi (The Jubilee Girl)

Uşbu mavsum epizodlari dastlab "BBC One" kanalida çorşanba kunlari soat 21:25—22:00 da namoyiş etilgan.

Birinçi mavsum voqealari örta asrlarda bölib ötadi, epizodlar alternativ tarix ruhida suratga olingan. Rouen Atkinson uydirma ingliz qiroli Richard IV ning öğli Edmund Plantagenetni ijro etadi. Uydirma ingliz qiroli Richard IV ning sevilmagan kenja öğli (ssenariy böyiça 1485—1498-yillarda hukmronlik qilgan), aristokratik Blekeddrlar sulolasining asosçisi. Ayyor, şafqatsiz va butunlay axloqsiz. Qirollik taxtiga va pulga intilgan. Biroq yengiltaklik va maqtançoqlik köpinça uning rejalarini barbod qilgan va oxir-oqibat dahşatli ölimga olib kelgan.

Birinçi mavsum Bosvort jangi bilan boşlanadi, ssenariy mualliflari versiyasiga köra, ğolib çiqqan Richard III rolini britaniyalik afsonaviy komik Piter Kuk ijro etadi. Biroq Richard ğalabadan bahramand bölişga ulgurmaydi, çunki uni xato bilan Edmund öldiradi. Natijada taxtga Richard IV nomi bilan sobiq qirolning jiyani va Edmundning otasi Richard Şrusberi, York gersogi ötiradi (aslida u bolaligida Tauerda öldirilgan edi). Şunday qilib Edmund qirollik oilasining aʼzosiga aylanadi va öziga "Qora ilon" laqabini oladi.

Epizodlarda xayol tarixiy voqelik bilan uyğunlaşadi (masalan, örta asrlarda çerkov va dunyoviy hokimiyat örtasidagi kuraş). Serialga yana bir bezak sifatida hikoyaga kiritilgan Uilyam Şekspir asarlaridan dialoglar ham xizmat qiladi.

Saroyda Edmundga sodiq xizmatkori va skvayri, oddiy odam Boldrik hamrohlik qiladi (oddiy odam uçun u juda aqlli va zukko, baʼzan xöjayinidan ham aqlliroq bölib çiqadi) hamda tentakroq lord Persi (uni Tim Makinerni ijro etadi), Edmundning dösti.

Birinçi mavsum oxirida barça tarixiy nomuvofiqliklar barham topadi: butun qirollik oilasi qaroqçi-fitnaçilar uçun Boldrik va Persi tayyorlagan zaharni xato bilan içib, halok böladi. Edmund ham öladi. Natijada qirol Genrix VII nomi bilan Genrix Tyudor taxtga ötiradi va göyo Richard IV hukmronligi haqidagi barça yozuvlarni salnomalardan öçirişni buyuradi.

Uşbu mavsum epizodlari dastlab "BBC One" kanalida payşanba kunlari soat 21:30—22:00 da namoyiş etilgan. Epizod nomlari mavzuni körsatadi: töy, qatl, dengiz ekspeditsiyalari, qarzlar, içkilikbozlik va qamoq.

Ikkinçi mavsum voqealari Yelizaveta I hukmronligi davrida bölib ötadi, uni Miranda Richardson ijro etadi. Boş qahramon Edmund, lord Blekeddr, Qora ilon Edmundning nevarasining nevarasi bölib, saroyda lavozim egallaydi. Har bir epizodda u qiroliça va uning yaqinlari bilan qandaydir özaro munosabatga kirişadi: daʼvogar çerkov vaziri lord Melçett (Stiven Fray) va qiroliçaning sobiq enagasi, aqldan ozgan va aqlsiz Nersi bilan. Albatta, Boldrik va Persi ham unutilmagan, ular har bir epizodda paydo böladi.

Ikkinçi mavsum epizodlarining mazmunida, serialning boşqa barça mavsumlarida bölgani kabi, öşa davrning tarixiy voqelik­lari kulgi obʼekti böladi. Masalan, "Kartoşka" epizodida buyuk geografik kaşfiyotlar davri haqida gap boradi va Avstraliyani birinçi bölib Blekeddr kaşf etgani işora qilinadi, "Qönğiroqçalar" epizodi esa Şekspirning "Ön ikkinçi keça" asarini köp jihatdan parodiya qiladi.

"Boş" epizodi dastlab birinçi bölişi rejalaştirilgan edi, bunga lord Persining soqoli dalolat beradi, uni u "Qönğiroqçalar" epizodida oldiradi. Şuningdek, "Boş" epizodining dastlabki sahnalari tomoşabinlarni qahramonlar bilan taniştiradi, masalan, birinçi sahnada yangi mavsumda Boldrik ança ahmoq, Blekeddr esa aksinça aqlliroq bölib qolganligi körsatiladi, şu tariqa ular rollarini almaştiradi.

Qiziq fakt: 4-epizodning 9:55—10:00 daqiqalarida kadrning yuqori qismida suratga oliş guruhining mikrofoni tasodifan kadrga tuşib qolganini köriş mumkin.

Uşbu mavsum epizodlari dastlab "BBC One" kanalida payşanba kunlari soat 21:30—22:00 da namoyiş etilgan. Ingliz tilidagi epizod nomlari Jeyn Ostinning "Aql va his-tuyğu" (Sense and Sensibility) hamda "Mağrurlik va Tarafkaşlik" (Pride and Prejudice) romanlari nomlarini parodiya qiliş uçun alliteratsiyadan foydalanadi.

Uçinçi mavsum voqealari XVIII asr oxiri — XIX asr boşlarida bölib ötadi. Boş qahramon janob E. Blekeddr, albatta, Qora ilon Edmundning avlodi. Endi uning mavqei oldingi mavsumga qaraganda ham pastroq: bu safar Edmund kelajakdagi qirol Georg IV ning kamerdineri, öşa paytda "regent şahzoda" nomi bilan tanilgan.

Bu mavsumda Edmundda köplab ijobiy fazilatlar, katta aql va ziyraklik namoyon böladi, regent şahzoda haqida esa buning aksini aytib bölmaydi: u töliq ahmoq sifatida körsatilgan, uning yagona ğanimi — tomoşa va zavq izlaş. Edmundning asosiy maşğuloti — xöjayinini qiyin vaziyatlardan qutqariş, u esa bu vaziyatlarga osongina tuşib qoladi.

Qiziği şundaki, bir epizodda Georg IV ning haqiqiy rafiqasi Brunsvikli Karolina Georgning kelinlik daʼvogari sifatida eslatiladi, biroq yomon xulqi tufayli rad etiladi. (Uni tavsiflovçi iqtibos: "Butun Germaniyada uning eng jirkanç xarakteri bor, bu esa raqobatçilarning katta qismi ustidan ğalaba qozonişni anglatadi.") Bir epizodda "çirigan joylar" mavzusi öynaladi.

Epizodlar asosan uçta asosiy joyda bölib ötadi: şahzodaning keng, katta xonalarida, Edmund va yordamçisi Boldrik odatda dam oladigan zinapoya ostidagi oşxonaning qoronği burçagida hamda miss Miggins qahvaxonasida — Edmundga daʼvogar bölgan keksayib qolgan ayol (bir epizodda u hatto unga turmuşga çiqişni taklif qiladi).

Rouen Atkinson va Toni Robinson özlarining odatiy rollarini (Edmund va Boldrik) ijro etişsa-da, bu mavsumda aktyorlar tarkibida özgarişlar yuz berdi: Persi ğoyib böldi, aniqroği, Tim Makinerni faqat uçinçi epizodda fransuz rolida paydo böldi; Xyu Lori Georg IV rolига taklif qilindi, Xelen Atkinson-Vud esa miss Miggins rolini ijro etadi. Bir epizodda gersog Velington rolida Stiven Fray ham paydo böladi.

Mavsumning sönggi epizodida omad nihoyat Edmundga tabassum qiladi: u haqiqiy şahzoda örniga regent şahzoda böladi. Haqiqiy şahzoda esa Edmund sifatida özini körsatib, gersog Velingtonni jiddiy ğazablantiradi va u ğazab ustida uni otib öldiradi.

Uşbu mavsum epizodlari dastlab "BBC One" kanalida payşanba kunlari soat 21:30—22:00 da namoyiş etilgan. Ingliz tilidagi epizod nomlari, oxirgisidan taşqari, harbiy unvonlar mavzusidagi söz öyinlaridir.

Törtinçi mavsumda voqealar Birinçi jahon uruşi davrida bölib ötadi. Endi boş qahramonimiz — kapitan Edmund Blekeddr, piyoda zobit. Unga böysunuvçilari hamroh: jasur, ammo bilimsiz aristokrat, leytenant Jorj Sent-Barli (Xyu Lori) va "dunyodagi eng yomon oşpaz" — oddiy askar Boldrik, u Blekeddrning xizmatkori.

Şuningdek, harakatda iştirok etuvçilar: malakasiz, özboşimça general Entoni Sesil Xomangey Melçett (Stiven Fray), Edmundning boşliği, u feldmarşal Xeygning (u oxirgi epizodda paydo böladi) karikaturasi hisoblanadi, hamda Melçettning adyutanti, kapitan Darling (Tim Makinerni) — kantselyariya byurokrati, tipik "ştab kalamuşi", Edmundni juda yoqtirmaydi.

Törtinçi mavsum epizodlarining deyarli barçasi syujeti duşman pozitsiyalariga hal qiluvçi hujum atrofida aylanadi, bu hujum tez orada boşlanişi kerak. Boş qahramonimizning vazifasi — general Melçettning Edmundni va uning böysunuvçilarini aniq ölimga — duşman pozitsiyalariga hujumga taşlaş urinişlariga har tomonlama qarşilik körsatiş. Buning uçun har bir yangi epizodda Edmund yangi-yangi hiylalarni işga soladi.

Biroq Edmund buyruqdan qoçişga muvaffaq bölmaydi va sönggi epizod şu bilan tugaydiki, Edmund, Jorj, Boldrik, hamda öz ştab lavozimini yöqotgan Darling va boşqa askarlar duşman istehkomlariga hujumga kötariladi.

Törtinçi mavsum epizodlari aniq uruşga qarşi yönalişga ega. Bir epizodda, hujum haqida xabar olib kelgan poçta kaptarini otişdan oldin, Edmund hamkasblari oldida oqlanadi: "Qöy, Jorj, har hafta frontda ellik ming kişi otib taşlanadi, bitta kaptar uçun kim soğinadi?"

Yana bir epizodda Melçett Jorjni ruhlantiriş uçun unga ingliz qölga kiritgan yerning natural ölçamdagi modelini körsatadi, u ön yetti kvadrat futni taşkil etadi. Şunda Darling şunday deydi: "Bu model juda batafsil: qarang, hatto kiçik qurt ham bor."

Seriyaning yakuniy sahnasi britaniya televideniyesi tarixidagi eng yaxşi lahzalardan biri deb tan olingan. Sahna mutlaqo komik xarakterga ega emas: barça qahramonlar (general Melçettdan taşqari) signal bilan xandaqlardan çiqib, neytral çiziq böylab duşman pozitsiyalariga hujumga yugurişadi, yaʼni Birinçi jahon uruşi mezonlari böyiça — aniq ölimga. Şundan söng heç qanday titr yöq, boş qahramonlarning figuralari asta-sekin ğoyib böladi va xandaqlar hamda snaryad uyalari bilan çuqurlaşgan yer örniga ekranda quyoş nuri bilan yoritilgan gullab turgan qizil lolaqizğaldoq dalasi paydo böladi. Yoş avlod bu yerda bir vaqtlar uruş bölganiga zörğa işonadi yoki umuman işonmaydi.

Bu oçiq va umuman kulgili bölmagan final törtinçi mavsumning oddiy vaziyat komediyasidan kattaroq ekanligini körsatadi. Ehtimol, şu sababli oxirgi epizod keyinçalik butun serialning eng yaxşi epizodi deb tan olingan.

Işlab çiqariş jarayonida bir neça sahna yöqolgan yoki almaştirilgan.

"Qora ilon"ning pilot epizodi suratga olingan, ammo Britaniya televideniyesida heç qaçon namoyiş etilmagan. Pilotlarning hammasi kabi, bu epizodning ham diqqatga sazovor jihati — kastingdir. Boldrikni Tony Robinson emas, Filip Foks (Philip Fox) ijro etgan. Pilot ssenariysi umuman olganda "Şoh bölib tuğilgan" (Born to be King) epizodiga öxşaydi, garçi boşqa hazillar va serialning keyingi epizodlarida paydo böladigan hazillar ham bor.

Efir: "BBC One", 05.02.1988, 21:45—22:00

Bu maxsus "Qora ilon" çiqişida Angliya fuqarolar uruşi davri (kavalerlar va dumaloq boşlilar qarama-qarşiligi) hamda keyingi qirol Karl I ning qatl etilişi kulgi obʼekti qilinadi. Bu safar bizning oldimizda ser Edmund Blekeddr turibdi, u buyuk sulola avlodi va qirol umid qila oladigan yagona odam. Epizod davomida Edmund qirolni yaqinlaşib kelayotgan halokatdan qutqarişga urinadi, ammo Blekeddr bölmasa, bunda şaxsiy foyda haqida öylamasligi mumkin emas edi… Aktyorlik işlarini alohida taʼkidlaş lozim: bu safar qirolni öynagan Stiven Fray bolalarça dunyoqaraş bilan ajralib turadi; Rouen Atkinson Qora ilon Edmundning bu avlodi xarakterini ajoyib oçib beradi, u ğazab hujumlarida darhol piçoqqa yopişadi; Toni Robinson haqiqatan ham klassik (va şuning uçun hamma sevadigan) Boldrikni öynaydi.

Efir: "BBC One", 23.12.1988, 21:30—22:15

Serialning maxsus Rojdestvo çiqişi bölib, Çarlz Dikkensning "Rojdestvo qöşiği" asarini parodiya qiladi. Voqea Viktoriya qiroliça hukmronligi davrida bölib ötadi, qahramon esa Ebenizer Blekeddr — butun şahardagi eng mehribon odam, uning mehribonligidan hamma suiisteʼmol qiladi. Bir kuni Rojdest keçasi unga Rojdestvo ruhi keladi va uning dahşatli ajdodlari haqida gapirib beradi, u esa uning ularga öxşamaganini maqtaydi, lekin Ebenizer aksinça ajdodlarining jinoyatlari, intrigalari va makrlaridan ilhomlanib, endi umuman mehribon bölmaslikka qaror qiladi. Bu esa unga zarar keltiradi, çunki Qiroliçaning özi uni mehribonligi uçun mukofotlamoqçi edi.

Efir: "BBC Radio 4"

Efir: "ITV", 14.11.1998

Uşbu qisqa ön beş daqiqali eskiz Uels şahzodasi Çarlzning ellik yillik yubileyiga bağişlangan.

Bu epizodda Rouen Atkinson lord Blekeddrni, Stiven Fray esa qirol Karl II ni öynaydi.

Efir: 2000

Efir: 31.12.1999

1999-yilda lord Blekeddr Yangi 1999-yil arafasida döstlariga Leonardo da Vinçi çizmalari böyiça yiğganini aytadigan maşinani taqdim etadi, bu vaqt maşinasi (aslida maşinani Boldrik yiğgan). U döstlari bilan ötmişdan istalgan narsani olib kela olişiga 10 ming funt sterling garov tikadi. Şu bilan birga, buyurtma qilingan barça narsalarni Boldrik yaşirin mikrofon orqali Blekeddrning buyruqlarini eşitib, Blekeddrlar malikonasining yertölasidan turli tarixiy çiqindilar (yoki şunçaki rekonstruksiyalardan qolgan rekvizitlar, kim bilsin) bilan oldi, maşina esa taşqi körinişi bilan ikkita hojatxonali yoğoç omborga öxşaydi, bu Edmundning döstlarida işonç uyğotmaydi. Blekeddr eşikni yopib, avantyurasini boşlaydi, söng avval Boldrikni vaqt maşinasini yiğgani uçun maqtaydi, Boldrik esa javob beradi: "Qörqmang, ustozim, men hamma narsani lord Da Vinçi yozganidek qildim. (Sen esa öqiy olmaysan, Boldrik.) Aynan şunday, ustozim."

Biroq Blekeddr rubilnikni tortganda, Boldrik yiğgan maşina Leonardo yozganidek işlab, işlaşga yaroqli bölib çiqadi, ötmişga tuşib, tiranozavrni öldiradi — Boldrikning hidli iştonlari bilan (Georg şahzoda ulardan trofey sifatida söragan edi: "Menga ikki yuz yillik, hidli, qadimiy içki kiyim, XVIII asr iştonlarini olib kelişingni xohlayman"). Blekeddr Boldrikni eng buyuk aqllardan biri deb ataydi, ammo uyga qaytişga uriniş muvaffaqiyatsiz tugaydi, çunki Boldrik öyin avtomati boşqaruv panelidagi sanalar va raqamlarni flomaster bilan belgilab qöymagan. Şunda Blekeddr aççiq xörsinib aytadi: "Sen yagona dahoning bir lahzasidan keyin qançalik tez odatdagi holatga qaytganingga hayron qolmaslik mumkin emas." Şundan söng Blekeddr va Boldrikni vaqt böylab sayohatlar kutadi, unda har qanday beparvolik va arzimas narsa tarixni özgartirişi mumkin. Ötmişning tarixini özgartiriş mumkin emas, heç bölmaganda... agar uni öz foydangga özgartirmasang.

Barça asosiy rollarni oldingi mavsumlarda öynagan aktyorlarning özi ijro etadi (faqat Robbi Koltreyn bundan mustasno, u ikkinçi marta paydo böladi): Blekeddrlar rolida Rouen Atkinson, Boldrik rolida Toni Robinson, regent şahzoda Georg rolida Xyu Lori, Melçett rolida Stiven Fray, Yelizaveta rolida Miranda Richardson.

Efir: "BBC", 29.12.2002

Serialni maktab tarix darsliklariga va jamoatçilik ongida şakllangan faktlar va mubolağalar aralaşmasiga satira sifatida köriş mumkin.

BBC 2013-yilda serialdagi uç tarixiy qahramon obrazini tahlil qilib, uni hozirgi tarixiy bahosi bilan soliştirdi:

Regent şahzoda Georg, keyinçalik qirol Georg IV — filmda içkilikbozi, ayyori va öta ahmoq sifatida körsatilgan. Haqiqatda u ayyorlik qilgan va içkilikbozlik bilan şuğullangan bölsa-da, sanʼatni homiylik qilgan va aniqki ahmoq bölmagan.

General Duglas Xeyg — filmda beşafqat odam va önlab askarlarni ölimga taşlagan "qassob" sifatida körsatilgan. BBC maʼlumotlariga köra, tarixçilar Xeygni stigmatizatsiya qilişni töxtatişdan oldin köp yillik qizğin akademik bahslar bölgan.

Qirol Richard III — filmda xuşçaqçaq va yoqimli odam sifatida körsatilgan, u jiyanlari (Richard va Edvard) ni yaxşi körgan va keyinçalik Genrix VII tomonidan iftirolangan. Serial nafaqat hukmdor şaxsiga, balki Richard III ni Tyudorlar aslida demonizatsiya qilgan-qilmaganiga oid qiziqiş tölqinini uyğotdi.