Captain Nemo

XIX asrning ikkinçi yarmi. Nomaʼlum dengiz hayvoni sönggi ikki yil içida turli mamlakatlarning harbiy kemalarini yöq qilmoqda va şikastlantirmoqda. Portgaça yetib kelgan kemalarning bortlarida ulkan uçburçak teşiklar topiladi. Dengizda suziş xavf ostida qoladi. AQŞ harbiy fregat «Kök yulduz»ni bu hayvonni topib yöq qiliş uçun jönatadi.

Dengiz tubi sirlari haqidagi asari bilan maşhur fransuz professori Pyer Aronaks töy kunida jazo ekspeditsiyasiga qöşiliş taklifini oladi va uni qabul qiladi. Okeanda uç oy davomida behuda qidiruvdan söng fregat hayvonni topadi va unga hujum qiladi, lekin natijada özi ham zarar köradi. Professor, uning xizmatkori Konsel va kitçi Ned Lend bortdan dengizga tuşib qoladi va özlari gigantik xavfli hayvon deb öylagan suv osti kemasiga tuşib qolişadi.

Bu benazir kema «Nautilus» deb ataladi. Kemaning yaratuvçisi, egasi va kapitani Nemo ismini oladi (lotinçada «Heç kim» degan maʼnoni anglatadi). U qutqarilganlarga ularning sirni oşkor qilmasliklari uçun «Nautilus»da abadiy qolişlarini eʼlon qiladi. Professor, Konsel va Lend itoat etişga majbur böladi.

Maʼlum bölişiça, Nemo va Aronaks bir-birlarini uzoqdan allaqaçon tanişgan ekan: professorning asarini öqib, uning muallifi dengizga va uning sirlariga chin dildan berilganini tuşungan Nemo vaqti-vaqti bilan Aronaksga dengiz ajoyibotlari, çizmalar, fotosuratlar va tavsiflar yuborib turgan, ular esa professorning köplab nazariy taxminlarini rad etgan. Endi professorga dengiz tubini «içkaridan» örganiş taklif qilinadi, bunday taklif haqiqiy işqibozni befarq qoldirmaydi. Kapitan taşabbusi bilan Aronaksning xotiniga xat yetkaziladi, undan u erining tirikligini bilib oladi.

Şu orada Ned Lend faqat qoçiş haqida öylaydi. U kema ekipajida fransuz dengizçisi Fransuani topadi. Fransua bir vaqtlar dengizda kapitan tomonidan olib qolingan va öz ixtiyori bilan «Nautilus»da qolgan yigit edi. Uning yordamida hamda sodir bölayotgan voqealarni kuzatib, Lend qoçiş uçun qulay vaziyatni izlaydi. Qoçiş uçun kemadagi ajraladigan suv osti apparatidan foydalaniş rejalaştirilgan. Lekin Fransua: «Bu kemada heç narsani sezdirmasdan qilib bölmaydi», deydi. Haqiqatan ham şunday bölib çiqadi: birinçi, öz-özidan boşlangan qoçiş urinişi muvaffaqiyatsiz tugaydi.

«Nautilus» Hindiston sohillariga yetib keladi. Qahramonlar kostyumda dengiz tubida sayr qiladi, marvarid konlariga taşrif buyuradi va köp ötmay sohildan kemaga kelgan elçilarning taşrifiga guvoh bölib, kapitan Nemoning tarixini bilib oladi. Aslida kapitan — hind, şahzoda Dakkar bölib, ilgari Nana Sahib nomi bilan tanilgan, boşiga mukofot tayinlangan sipoylar qözğolonining sardori edi. Nana Sahibni tutiş uçun bir vaqtlar ingliz polkovnigi Bunro uning xotinini va bolalarini qölga olgan, xotinga erini topşirişni uzoq vaqt talab qilgan va ayolning köz öngida bolalarining soxta otib taşlanişini uyuştirib, uni aqldan ozdirgan. Nana xotinini qutqariş uçun kelgan, lekin hamkorining xiyonati tufayli, u ikki tomonlama agent ekanligi maʼlum bölib, qölga tuşgan. Bunro Nana Sahib va boşqa sipoy sardorlarini töplardan otib taşlaşni buyuradi, lekin uning yaşirin buyruği bilan, mağrur Sahib özi majburlanmasdan turgan töpga öq joylanmaydi. Bunro Nana Sahibga The Times gazetasidagi, unda Bunro va Sahibning fotosurati bosilgan maqolani körsatadi, maqolada Nana Sahib inglizlar tomoniga ötgani yozilgan böladi. Ingliz provokatsiyasiga berilmagan sadoqatli döstlar Nana Sahibni ozod qilib, qoçişiga yordam beradi.

Yevropada olgan taʼlimi tufayli şahzoda Dakkar öz davri uçun fantastik xususiyatlarga ega suv osti kemasini loyihalaştirib, qurdirgan va sadoqatli döstlarining bir qismi bilan birga dengizga çiqib ketgan. Lekin quruqlikdan uzoqlaşgan bölsa-da, kapitan mustamlakaçilarga qarşi kuraşayotgan odamlar haqida qayğurişdan töxtamagan. U sipoylarga dengiz tubidan yiğilgan ulkan boyliklarni qurol sotib oliş uçun berib, yordam berişda davom etadi.

Şu orada taʼqibçi paydo böladi. Kuçli töplar, çuqurlik bombalari bilan qurollangan va «Nautilus» bilan bir xil tezlikda harakatlanuvçi ingliz harbiy fregati Krit orollariga yaqinlaşganda kapitan Nemoni quvib boradi. Fregat bortida yana öşa polkovnik Bunro bor. Nemodan farqli ölaroq, duşmanini aniq biladigan Bunro, suv osti kemasi kapitani bilan ilgari uçraşganini sezadi, lekin «Nautilus» yöq qilinişi kerakligiga töliq işonadi, çunki u qaerda paydo bölsa, milliy ozodlik harakati kuçayadi.

«Nautilus» noqulay vaziyatga tuşib qoladi va hujum qila olmaydi. Nemo kemani öçgan vulqonning oğziga yaşirişga harakat qiladi, unga suv osti yölagi orqali kiriş mumkin, lekin eng noqulay paytda vulqon uyğonib ketadi. Çiqiş yöli tösib qöyiladi, «Nautilus» tuzoqqa tuşadi, havo esa bir neça soatga yetadi. Professor, Konsel va Lend ham kiradigan butun jamoaning titanik saʼy-harakatlari bilan tösiq qölda olib taşlanadi va xavfli boşpanadan çiqib ketiladi. Inglizlarni aldaş uçun Nemo suvda yonilği moddasi solingan baklarni portlatadi, kemaning halok bölganini taqlid qiladi, «Nautilus» esa taʼqibdan qoçib ketadi.

Söngra kema qözğolon kötargan, turk bosqinçilariga qarşi çiqqan Krit oroliga yöl oladi. U yerda kapitan qözğolonçilarning elçilari bilan yana uçraşadi va ularga oltin beradi. Şundan keyin, dengizda taʼqibçi fregatga duç kelib, «Nautilus» uni taran zarbasi bilan çöktiradi. Biroz vaqt ötgaç, kema Norvegiya sohillari yaqinida bölganda, Lend yana qoçişga urinib körişni taklif qiladi. Sönggi daqiqada qoçqinlar kemaning Malstromga kirayotganini bilib qoladi. Bu yerdan qoçiş deyarli aniq halokat, lekin fikr özgartiriş endi keç — hammasi juda yomon, lekin apparat «Nautilus»dan ajralib, suvga kötarila boşlaydi. Tölqinlar uni parçalab yuboradi va qahramonlar suvga tuşib qoladi.

Qiziq, lekin uçalasi ham omon qoladi. Heç kim nima bölganini aniq eslamaydi, lekin har kimda şunday his saqlanib qolgan: çökişga tayyor turganida, kimdir unga yordam berib, uşlab turgan va sohilga yetkazgan. Norvegiya sohilida qahramonlar odamlarni va kapitan Nemoning sönggi xabarini topadi — temir qutidagi xat, u qanday qilib bu yerga kelganini heç kim bilmaydi. Xatda Nemo qoçişga tösqinlik qilmaganini yozadi, çunki «Nautilus»ning sirri oşkor bölgan va qoçqinlar endi unga xavf tuğdirmaydi. Yakuniy kadrlarda professor Aronaks uyida, xotini va Konsel bilan birga, muxbirga intervyu beradi va kapitan Nemo haqida hamda ajoyib sayohat haqida kitob yoziş rejalari haqida gapirib beradi.

Filmni «20 000 lye suv ostida» va «Buğli uy» romanlarining biridan yoki ikkalasidan töliq maʼnoda ekranlaştiriş deb bölmaydi. Syujet «20 000 lye suv ostida»dan olingan, lekin umumiy va tafsilotlarda ança qisqartirilgan va özgartirilgan. Sayohat geografiya jihatidan qisqartirilgan: Yangi Gvineyada sodir bölgan voqealar butunlay çiqarib taşlangan, Qizil dengizdagi suziş va Arab tuneli körsatilmagan, Atlantika orqali Janubiy qutbga va yana Atlantikaga boradigan marşrut «halqasi» töliq olib taşlangan.

Köplab muhim tafsilotlar özgargan. Professor Aronaksning xotini paydo bölgan, holbuki romanda uç asosiy qahramonni uyda na oila, na ota-ona, na bolalar kutişi aniq aytilgan.

Asosiy qahramonlarning xarakterlari kitobdagidan sezilarli darajada farq qiladi. Professor Aronaks pasifist olim sifatida körsatilgan, holbuki romanda u dengizda suziş uçun xavfli hayvonni yöq qilişni aniq qöllab-quvvatlaydi. Filmda kapitan Nemo ança insoniy. Konsel özining asosiy xarakterli xususiyatini — biologik tasnifni mukammal bilişini yöqotgan.

«Buğli uy»dan filmga faqat alohida parçalar kirgan, ulardan «hind» epizodlari yaratilgan. Asosiy çiziq saqlab qolingan — Nana Sahib bilan ingliz polkovnigi örtasidagi qarama-qarşilik (romanda uning familiyasi Monro), lekin polkovnik ijobiy qahramondan salbiy qahramonga aylantirilgan, Nana Sahib esa salbiy qahramondan ijobiy qahramonga aylantirilgan.

Jyul Vernning «20 000 lye suv ostida» asarida «Nemo» kapitani aniq hind yoki boşqa qözğolon qahramoni sifatida körsatilmagan. Faqat «Buğli uy»da hind qarşiligining qahramoni, ingliz zulmiga qarşi kuraşgan şahzoda Dakkar haqida gap boradi. Sovet kinematografistlari ikki asarni birlaştirib, kapitan «Nemo»ni şahzoda Dakkar (Nana Sahib) sifatida körsatdi. Hind qarşiligi ruhan sovet ğoyalariga yaqinroq edi va sovet tomoşabini kapitalistik Angliyaga qarşi kuraşayotgan Hindiston qahramoniga hamdard bölişi mumkin edi. Şu sababli kitob qahramonlaridan farq qilişiga qaramay, film tomoşabinlar tomonidan juda yaxşi qabul qilingan.

Ssenariy mualliflari: Edgar Smirnov, Vasiliy Levin

Rejissyor-postanovçi: Vasiliy Levin

Operator-postanovçi: Fyodor Silçenko

Rassomlar-postanovçilar: Georgiy Yudin, Grigoriy Voloşin

Kostyum rassomi: Nataliya Akimova

Kompozitor: Aleksandr Zatsepin

Qöşiqlar matni: Leonid Derbenyov

Kinofilmning musiqasi 2020-yilda Aleksandr Zatsepinning «Kinofilmlar uçun original musiqa» nomli boks-seti va alohida plastinkada rasman naşr etilgan.

«Jasur böron boşliği Bob» (ijrosida Mixail Kononov).

«Yaşil közli ayol» (ijro etadi Oleg Anofriyev).

«Va şunday böladi doim» (ijro etadi Marianna Vertinskaya).

«Dengiz hayvoni haqida qöşiq».