Major Whirlwind

1963-yilda GRU Polşada Uluğ Vatan uruşi davrida faoliyat yuritgan «Ovoz» razvedka guruhining maxfiyligini olib taşladi. Bu guruhga Maksim Isayev haqidagi sikl ustida işlayotgan yozuvçi va jurnalist Yulian Semenov qiziqib qoldi. U Polşada bölganida Krakovni qutqariş haqidagi hikoyani eşitgan edi. GRU arxivlariga kiriş huquqini olgaç, u bu operatsiyaning tafsilotlarini bilib oldi. 1944-yil 19-avgustda 1-Ukraina frontining razvedka bölimi topşiriğiga köra Krakov rayoniga «Ovoz» razvedka guruhi taşlangan va 1945-yil 23-yanvargaça faol harakat qilgan. Guruh tarkibiga guruh komandiri Yevgeniy Stepanovich Bereznyak («Ovoz»), guruh komandirining yordamçisi leytenant Aleksey Trofimoviç Şapovalov («Momaqaldiroq») hamda radistka kiçik serjant Asya Fyodorovna Jukova («Nok») kirgan.

Undan oldin, 27-aprelda, Krakov rayoniga «Lvov» guruhi ham taşlangan edi. Komandirning xiyonati tufayli guruh topşiriqni bajara olmadi. Guruh komandiri polyak partizanlari tomonidan yöq qilindi, radistka Yelizaveta Vologodskaya («Çivin» taxallusi bilan) esa nemis orqa tomonida işlaşni davom ettirdi.

Yelizaveta Vologodskaya «Vixr» guruhidagi radistka Ananing prototipi hisoblanadi.

Guruh «Ovoz»ning ishi boşidanoq rejadagidek ketmadi. Uçuvçilarning xatosi tufayli razvedçilar notöğri kvadratga taşlangan. Bereznyak paraşyutini kömib, Aleksey bilan Asyani izlab ketdi, ammo muvaffaqiyatsiz böldi. Uning zaxira rejasi bor edi — radistka «Çivin»ni topiş. Köp kilometr yurgaç, u qisqa dam oliş uçun yotdi, lekin uni nemis jandarmlari topib oldi. Bereznyak özini polyak Vintsenti Patkovskiy deb taniştirdi, ammo uning narsalaridan rus agenti ekanligini isbotlaydigan yetarli buyumlar topildi. Inkor etişning maʼnosi yöq edi va hibsga olinganning tan olişini olgaç, nemislar uni Krakovga olib borib, Pomorskaya köçasining 2-uyida joylaşgan gestapoga topşirişdi («Silesiya uyi», hozirgi Krakov tarix muzeyi).

Hibsga olinganga abvierkomanda 305 boşliği polkovnik Xristianzen qiziqib qoldi. «Ovoz» polkovnikni işontira oldi: u şunçaki aloqaçi bölib, omon qoliş uçun hamma narsaga tayyor. Uning öylab topgan rivoyatiga köra, Krakov bozoriga boriş zarur edi, bir taşrifida u tasodifiy ğalayondan foydalanib qoçib ketdi.

U yer osti taşkiloti bilan boğlanişga va radistka Yelizaveta Vologodskaya bilan uçraşişga muvaffaq böldi, ammo nemislar tez orada uni radiopelengatsiya qilib hibsga olişdi. Polkovnik Xristianzenning talabiga köra u abver uçun işlaşga rozi böldi, lekin bosim ostida işlayotganini bildiruvçi signalni yubora oldi («Çivin» örniga «Omar»). Vologodskaya abverning xodimlaridan biri — feldfebel Kurt Xartmannni ham öziga oğdira oldi. U 26-sentyabrda unga qoçişga yordam berdi, şuningdek, Krakovni yöq qiliş tayyorgarligi haqida xabar berdi. Şundan keyin guruh şaharni qutqarişga yönaltirildi.

«Ovoz»ga Xartmann bilan uçraşiş va u orqali maʼlumot oliş buyurildi.

Undan Bereznyak bildi: şaharning markazi minalangan, rubilnik esa ğarbiy çekkadagi eski qalʼada joylaşgan. Sovet qöşinlari şaharga kirganda elektr zanjiri ulanişi kerak edi, şunda ular binolar qoldiqlari ostida qolişi kerak edi. «Ovoz» guruhidan bu maʼlumotlarni olgan marshal Konev qöşinlarni töğridan-töğri şaharga emas, avval aylanib ötib yuborgan. Qalʼada navbatçilik qilayotgan esesovçilar kutilmaganda qölga olindi va Krakov saqlanib qoldi.

1-Ukraina frontining razvedka bölimiga qaytgaç, Bereznyak va Vologodskaya qömondonlikning jiddiy işonçsizligiga duç keldilar. Xartmannni öziga oğdiriş ayniqsa şubha uyğotdi. Bu sovet razvedka organlariga nemis agentining çuqur kirib borişga urinişi, deb izohlandi. «Ovoz» va «Çivin» hibsga olindi va Podolsk filtratsiya lagerига yuborildi, u yerda işonçini yöqotgan xodimlar saqlanardi. U yerda ularni turli şakllarda soatlab söroq qilişdi va aynan şu yerda Uluğ Vatan uruşining tugaşini kutib olişdi.

Şu paytda SSSRga taşlangan Kurt Xartmann taslim böldi va özining verbovka qilinişi hamda Vologodskayaning qoçişini taşkil etiş tafsilotlarini aytib berdi. Polkovnik Xristianzen ham sovet kontrrazvedkasi qöliga tuşdi. U öz navbatida Bereznyakning Krakov bozoridan qoçiş holatlarini töliq tasdiqladi.

Biroq Bereznyakning özi aytişiça, u NKVD filtratsiya lagerdan faqat taşqariga xat yuborişga muvaffaq bölgani tufayli ozod bölgan: «Razvedka boşqarmasi mening qanday xavfli ahvolga tuşganimni bilib, meni qutqardi, aynan öşa ölim joyidan sudrab çiqardi». Şundan keyin Vologodskaya va Bereznyak ozod qilindi.

Krakovdagi topşiriq paytida ham Bereznyak va Vologodskaya örtasida munosabatlar boşlangan, bu kitobda va filmda aks ettirilgan. Lagerdan ozod etilgaç, ular turmuş qurişdi.

Kerakli barça maʼlumotlarni olgaç, Yulian Semenov ssenariy va kitob yozişga kirişdi. U ularni «Ovoz» örniga özi öylab topgan boş qahramon taxallusi bilan — «Vixr» deb atadi. Yozuvçi asosiy syujetni va köplab voqealarni saqlab qoldi: guruhning muvaffaqiyatsiz taşlanişi, Vixrning hibsga olinişi, uning Krakov bozoridan qoçişi. «Çivin» taxallusini u «Paşşa» bilan almaştirdi va uni «Lvov» guruhi komandiri prototip qilingan qahramonga berdi. Polkovnik Xristianzen va Kurt Xartmannni Yulian Semenov bitta qahramonga — polkovnik Bergga birlaştirdi. Asarida u polyak şaharlarini yöq qiliş rejasining bevosita mualliflaridan biri — general-gubernatorlik SD boşliği, oberqruppenfyurer SS Fridrix Kryugerga ham katta örin beradi. «Mayor Vixr» romani Ştirlits sikli qismi bölganligi sababli, u ham qatnaşuvçi qahramonlardan biridir. Bundan taşqari, yozuvçi guruh jangçilaridan biri Kolya Grişançikovni polkovnik Maksim Isayevning öğli qilib qöydi.

Boş qahramon, mayor Vixrning prototiplari ikki kişi hisoblanadi. Bular «Polşa harbiy mukofoti» «Virtuti Militari» bilan taqdirlangan Yevgeniy Bereznyak hamda Yulian Semenovning dösti, taniqli yozuvçi Ovidiy Gorçakov (u «Özimizga öt çaqiramiz» qissasi muallifi). Semenov boş qahramonga Gorçakovning ayrim xususiyatlarini ham bergan. Ammo asosan, «Vixr»ning taşqi körinişi va xarakteri Yevgeniy Bereznyakdan köçirilgan.

Yulian Semenov ssenariydan Ştirlitsga tegişli hamma narsani çiqarib taşladi. Biroq bir neça yil ötgaç, boşqa ssenariy — «Ön yetti lahza bahor» ustida işlay boşlagaç, yozuvçi ikkala serialni syujet jihatidan boğlaşga urindi. Bu boğlovçi vazifasini «Mayor Vixr» filmining real qahramonlaridan biri bajaradi. U «Ön yetti lahza bahor» serialining boşida ham paydo böladi — general-gubernatorlik SD boşliği, oberqruppenfyurer SS Fridrix Kryuger, uni Yevgeniy Kuznetsov ijro etgan (haqiqatda oberqruppenfyurerning 1944-yil 20-mayda 6-toğ öq otiş SS «Nord» diviziyasiga komandir etib tayinlanişi uning Gans Frank bilan eski ziddiyati bilan boğliq bölgan).

Bosib olingan Krakovga sovet qömondonligi tomonidan maxsus guruh taşlanadi, uning aʼzolari bir-birini taxalluslari bilan biladi: «Vixr», «Kolya» va «Anya». Ularning vazifasi şaharni nemislar tomonidan tayyorlanayotgan portlaşdan saqlab qoliş (slavyan madaniyati öçoqlarini yöq qiliş böyiça maxsus dastur doirasida). Guruhning taşlanişi muvaffaqiyatsiz ötadi, hammasi alohida-alohida yerga tuşadi. Guruh komandiri Vixrni gestapo qölga oladi, uning paraşyuti ham topiladi. Radistka Anya özining maxfiy uyiga keladi, lekin uning egasi «Paşşa» uzoq vaqtdan beri abver tomonidan qayta verbovka qilinganini bilmaydi. Faqat Kolyaning moslaşişi muvaffaqiyatli ötadi. U barça tekşiruvlardan ötadi, sartaroş bölib işga joylaşadi va mijozlarning — nemis zobitlarining gaplarini eşitişi mumkin böladi.

Vixr söroq paytida özi haqida soxta rivoyat aytadi: u GRU strategik razvedçisi bölib, yakka özi taşlangan, Krakov bozorida belgilangan soatlarda unga aloqaçi agent kutadi. Gestapoçilar boşqa narsalar qatorida uni «Paşşa» bilan yuzma-yuz qilişadi. Nemislar Vixrning körsatmalarini tekşiriş uçun uni şaharga olib çiqişadi. Bozordagi tirbandlikda Vixr qoçib ketişga muvaffaq böladi. Polyak yer osti iştirokçilari bilan uçraşib, u «Paşşa»ni yöq qiladi va şu bilan Anya va boşqalarning muqarrar hibsga olinişining oldini oladi. Şunga qaramay, birinçi aloqa seansi çoğida Anya radiopelengatsiya qilinadi va hibsga olinadi.

Anya saqlanayotgan qamoqxona xodimi pul evaziga uning qoçişini taşkil qilişga tayyor. Kerakli summani topiş uçun Vixr polyaklar bilan birga restoran kassasini talon-taroj qiladi. Hujum muvaffaqiyatli ötadi, lekin şu orada Anyani boşqa joyga ötkazişadi, u yerda sotib olingan qamoqçining hokimiyati yetmaydi.

Abver polkovnik Berg gestapo bilan birgalikda radiomuammo uçun Anyani verbovka qiliş böyiça qöşma operatsiya ötkazadi. U radistkaga sovet razvedkasi bilan hamkorlik qilişga va qimmatli maʼlumotlar yuborişga tayyor ekanini aytadi. Anyani öz samimiyligiga işontirişga u deyarli muvaffaq böladi. Biroq 20-iyul fitnasi munosabati bilan öz boşliği admiral Kanarisning hibsga olinişidan keyin polkovnik Berg sovet razvedkasi bilan jiddiy aloqaga kirişişga qaror qiladi. U Vixr bilan uçraşadi va Anyaning qoçişini taşkil qiladi. Berg orqali Vixr guruhi Krakov portlaşini taşkil etganlar haqida aniq maʼlumot oladi.

Polyaklar nemis harbiy jurnalisti, intellektual Traubni, natsizm ğoyalaridan hafsalasi pir bölgan odamni öz tomoniga oğdira olişdi. Trауb asosiy ijroçi — esesovçi zobit Libega taʼsir ötkazişga urinadi. Uriniş muvaffaqiyatsiz tugaydi, Traub halok böladi. Şunga qaramay, Krakovni minalaşga rahbarlik qilgan muhandislik qöşinlari polkovnigi Kraukhni öğirlaş va uni kabel tarmoği sxemasini berişga majburlaş mumkin böladi. Şaharning vayron qilinişidan oldingi sönggi soatlarda Vixr va polyak yer osti iştirokçilari şahar taşqarisida, qazib, minalaştirilgan tizimning asosiy kabellarini topadi, ularni portlatib uzib taşlaydi va sovet qöşinlari yetib kelgunça portlaş joyini himoya qiladi. Butun otryad Vixr va Anya bilan birga sovet tanklari paydo bölişidan bir daqiqa oldin halok böladi. Tirik qolgan faqat Kolya bölib qoladi, unga Vixr Kraukhni front çiziğidan olib ötişni topşirgan edi.

Vadim Beroyev — mayor «Vixr»

Anastasiya Voznesenskaya — Anya

Viktor Pavlov — Kolya

Aleksandr Şirvindt — Yuzef

Yevgeniy Teterin — «Sedoy»

Lyudmila Şlyaxtur — Krisya

Igor Yasuloviç — Appel

Yevgeniy Burenkov — polkovnik Borodin

Yuriy Volintsev — Şvalb

Vladimir Königson — Traub

Vladislav Strjelçik — abver polkovnigi Berg

Yevgeniy Kuznetsov — SD boşliği Kryuger

Vladimir Gusev — «Paşşa»

Oleg Golubitskiy — tarjimon Gyunter Fisher

Georgiy Şevtsov — Ştromberg

Konstantin Jeldin — ştatskadagi gestapoçi

Boris Bibikov — general Neybut

Vladimir Osenev — polkovnik-muhandis Kraukh

Peeter Kard — oberŞturmfyurer Libe (ovoz berişi Vladimir Druzhnikov)

Vladimir Pitsek — sartaroş

Sergey Golovanov — Birgof

Valentin Golubenko — gestapo xodimi, bozorda «Vixr»ni kuzatib boruvçi

Valentina Şarikina — restoranda raqsga tuşayotgan qiz

Aleksandra Denisova — keksa polyak ayol

Artur Nişçyonkin — bozordagi soxta xaridor

Valentin Kulik — şaharni portlatuvçi SS zobiti

Xaynts Braun — sartaroşxonadagi nemis zobiti

Alevtina Rumyantseva — ofitsiantka

Viktor Filippov — partizan

Ssenariy muallifi: Yulian Semenov

Postanovka: Yevgeniy Taşkov

Rejissyorlar: A. Kuznetsov, B. Trofimov

Boş operator: Pyotr Terpsixorov

Operator: P. Kuznetsov

Rassomlar: Vadim Kislix, Lev Semenov

Bastakor: Andrey Eşpay

Qöşiq matnlari muallifi: Leonid Derbenyov

Harbiy maslahatçilar: Ilya Vinogradov, Xaynts Braun

Tovuş operatori: Aleksandr Ryabov

Dirijyor: Emin Xaçaturyan