Perekryostok

SSSR parçalanganidan keyin Qozoğistonda teleseriallarni suratga oliş uçun na texnika, na texnologiya, na mutaxassislar bor edi. Şu jumladan, «Qozoqfilm» kinostudiyasi vayronaga aylangan, hatto isitiş tizimi ham yöq edi. 1990-yillarda Buyuk Britaniyada MDH davlatlariga yordam beriş va ularni moslaştiriş dasturi işga tuşirildi. Şu taşabbus doirasida britaniyalik «Know-how» davlat jamğarmasi Portobello pictures (şuningdek, Portobello media nomi bilan ham tanilgan) kinokompaniyasini tanladi, u teleserial yaratiş uçun 1 million AQŞ dollari oldi. Loyihaning prodyuserlaridan biri Portobello kompaniyasi direktori Katya Krausova böldi. Öz navbatida, «Soros-Qozoğiston jamğarmasi» 1995-yilda serialni işlab çiqariş uçun 50 ming AQŞ dollarini ajratdi, bunda maqsad qozoğistonliklarga mamlakatda ötayotgan islohotlarni anglaşga yordam beriş, kino sanoatiga Ğarb menejment uslubini özlaştirişga kömaklaşiş hamda «Qozoqfilm» jamoasiga öz filmlarini işlab çiqariş va prokat qiliş uçun mablağ topişga yordam beriş edi. Boşqa xorijiy taşkilotlar ham serialni yaratişni moliyalaştirdi.

Işlab çiqariş boşlanganda Britaniyaning «Bi-bi-si» teleKanali va Portobello media kompaniyasi mutaxassislari qozoğistonlik hamkasblarga bir yil davomida köp kamerali suratga oliş texnologiyasini örgatdi, birinçi 13 qismni esa mahalliy mutaxassislar britaniyalik hamkasblar nazorati ostida suratga olişdi. Keyinçalik «Xabar» agentligining telekörsatuv işlab çiqariş birlaşmasi serialni mustaqil ravişda işlab çiqardi.

1995-yilda serialni işlab çiqarişga tayyorgarlik paytida maşhur bölgan janr — amerikalik «Sulola» (1981—1989), «Dallas» (1978—1991) va «Santa-Barbara» (1984—1993) hamda lotin amerikalik loyihalar bölgan sovun operalari edi. Aynan şu janr «Perekryostok» uçun tanlandi. Dastlab loyiha atigi 20 qism uçun rejalaştirilgan edi, lekin oxir-oqibat u 465 qismga yetdi. Loyihaga tajribali teatr aktyorlari taklif qilindi. Işlab çiqarişda bir vaqtning özida 8 ta qism bölib, yana 8 tasining ssenariysi yozilmoqda edi. Serialning barça yaratuvçilari (aktyorlar va syomka guruhi aʼzolari) ayni damda işladi, bu esa yangi qismlarni uzluksiz çiqariş imkonini berdi. Serial Qozoğistonda mahsulot joylaştiriş (product placement) yönalişining pioneri böldi va işlab çiqarişning sönggi ikki yilida reklamadan yaxşi daromad keltirdi. Biroq taʼkidlanişiça, loyiha tijorat asosiga ötib ketgan. Aktyorlar ular öynamayotgani, balki homiylarni reklama qilayotganidan norozilik bildirgaç, reklama kamaydi. Şuningdek, «Perekryostok» agitatsiya vositasi sifatida ham işlatilgan: bir epizodda Biken Rimova (Gulbibi-apa Umarova rolida) 1997—1998-yillardagi pensiya islohotidan xursand böladi, bu tomoşabinlar örtasida munozara uyğotdi.

«Perekryostok» aktyorlar Saga Aşimov (Timur Sabirov rolida) va Biken Rimova (Gulbibi-apa Umarova rolida) uçun sönggi kinoişi böldi, ular mos ravişda 1999-yil oktyabrida va 2000-yil yanvarida vafot etişdi. Natijada ularning qahramonlari syujetdan çiqarib yuborildi.

2000-yil 23-sentabrda «Perekryostok»ning sönggi qismi namoyiş etildi. Yaratuvçilar loyihaning yopilişini yangi teleserial — «Sarança» (2001—2003) efirga tayyorlanişi bilan izohladi, bir vaqtning özida ikkita serialni «tortiş» esa köplab sabablarga köra, birinçi navbatda moliyaviy sabablarga köra mumkin bölmadi. Boşqa versiyaga köra, serialning haqiqiy yakuni rejissyor-ssenariy guruhi bilan loyiha prodyuserlari örtasidagi nizo böldi. Ikkala loyihaning operatori Yuriy Pak esa Qozoğiston Milliy xavfsizlik qömitasi raisining örinbosari Rahatu Aliyevning fikriça, öşa paytda u öz idorasini reklama qilişni xohlagan va şunday qilib «Sarança» paydo bölgan, uning syujeti esa KXQ xodimining politsiya organlariga kirib olişidan boşlanadi.

Prodyuserlar — Buyuk Britaniya: Katya Krausova, Kolin MakKioun; Qozoğiston: Abay Qarpiqov, Aleksandr Şuxov va Ermek Şinarbayev.

Nina Lavrik — işlab çiqariş boşliği.

Rejissyorlar — Aybarşa Bojeeva, Andrey Marmontov, Vladimir Tyulkin, Ermek Şinarbayev, Yelena Prokopteva, Bağdad Mustafin, Qaliqbek Sadiqov va boşqalar.

Ssenariy mualliflari — Leyla Ahinjanova (şuningdek, sanʼat direktori), Yelena Gordeeva, Zaureş Ergaliyeva, Lyutsiya Irjanova, Mixail Belyakov, Debbi Kuk, Toni Jordan, Albina Axmetova va boşqalar.

Boş muharrir — Adolf Artsişevskiy (1—25-qismlar).

Operatorlar — Yuriy Pak, Marat Toxtabakiyev, Sergey Zaxarov.

Badiiy rassomlar — Gali Mirzaşev, Aleksandr Rorokin, Umirzak Şmanov, Fler Uitlok.

Teleserialning saundtreki 170-qismdan, 1997-yildan boşlab Olma-Ota guruhi «Ovoşçi-frukty»ning «Quyoşli şaharda» («Perekryostok») qöşiği böldi.

Şuningdek, serialda fon sifatida «Ovoşçi-frukty» guruhining «Palto», «Uyqusiragan mahalla», «Anjelika» va «Bulbul» qöşiqlari ham ijro etiladi.

Baʼzi qismlarda vaqti-vaqti bilan fon sifatida Vladimir Kuzmin ning «Sibir sovuqlari» qöşiği va «Gipsy Kings» guruhining «Bamboleo» qöşiği ham eşitiladi.

Serial dam oliş kunlari eng yuqori tomoşa vaqtida namoyiş etilar edi va uning reytingi Qozoğiston televideniyesida 14 ballga yetdi, bu faqat yangiliklar dasturlaridan (16 ball) past edi. Soliştiriş uçun, 2020-yillarda loyihaning reytingi 2—3 ball töplasa yuqori hisoblanadi. «Perekryostok» namoyiş etilgan davrda ötkazilgan sotsiologik tadqiqot şuni körsatdiki, respondentlarning 70 foizi serialni maqbul deb hisoblagan, faqat 30 foizi unga befarq bölgan. Loyiha Olma-Otaning teatrlariga «Perekryostok» aktyorlarini va keyingi teleserial «Sarança» (2001—2003) aktyorlarini jonli köriş istagida bölgan tomoşabinlar sonini oşirdi, aktyorlarni esa boşqa kinofilmlar va reklamalarga taklif qila boşlaşdi. Umuman olganda, «Perekryostok» köplab yaratuvçilariga kasbiy hayotga yöl oçib berdi.

2022-yil holatiga köra, teleserial bir qator kino portallarida yuqori baholarga ega edi — xalqaro IMDb platformasida 7,5 ball, rossiyalik «Kinopoisk» va «Kino Mail» portallarida mos ravişda 7,1 va 7,6 ball. «Kinopoisk» reytingiga köra, serial qozoğiston teleseriallari orasida öninçidan töqqizinçi örinni egallaydi, «Kino Mail» böyiça esa qozoğiston filmlari va seriallari orasida uçinçi örinda. IMDb va «Kinopoisk» dagi baholar serialni rossiyalik «Komsomolskaya Pravda» gazetasining kino portallaridagi yuqori reytingli qozoğiston seriallari röyxatida öninçidan oltinçi öringa qöydi.

Taxminlarga köra, teleserialni namoyiş davrida 60 mln tomoşabin körgan. Masalan, davlatlararo «Mir» teleKanalida namoyiş etilganda uni MDH turli respublikalaridagi 30 mln uy xöjaligi körgan. 2010-yilda «Karavan» gazetasi teleserialni Qozoğiston televideniyesi tarixidagi eng muvaffaqiyatli serial deb atadi, amerikalik The Baltimore Sun gazetasining fikriça esa, serial butun Markaziy Osiyodagi eng maşhur sovun operasi böldi.

1998-yil — birinçi Yevroosiyo teleforumida (şuningdek, MDH davlatlarining davlatlararo «Hamdöstlik» teleforumi nomi bilan ham tanilgan) «Perekryostok» eng yaxşi teleserial deb topildi, uning ssenariy muallifi Leyla Ahinjanova esa «Öyin filmi, teleserial muallifi (rejissyori)» nominatsiyasida ğolib böldi;

2000-yil — birinçi «Yil tanlovi № 1 Qozoğistonda» tanlovi doirasida Yevgeniy Jumanov («Perekryostok»dagi tergovçi Şamil Bayjanov roli uçun) va Gulnara Dusmatova («Perekryostok»dagi yurist Gauxar Sultanova roli uçun) mos ravişda yilning eng yaxşi aktyori va aktrisasi sifatida «Oltin odam» mukofotiga sazovor bölişdi;

2021-yil — Qozoğistonning «Qiziq» (qoz. «Қызық») mukofoti doirasida «Perekryostok» tadbirning boşqa seriallari bilan birga taqdirlandi va mamlakatning birinçi seriali sifatida alohida tilga olindi;

2023-yil — Qozoğistonning milliy teleserial mukofoti Nauryz awards doirasida «Perekryostok» mamlakatning birinçi seriali sifatida maxsus mukofotga sazovor böldi.

Jurnalist Syuzan Milligan 1996-yilda AQŞning eng nufuzli gazetalaridan biri The Baltimore Sun uçun yozgan maqolasida şunday deb qayd etdi: «„Perekryostok“ Amerikaning „Yölboşçi nur“ („Yölboşçi nur“, 1952—2009-yillar) sovun operasining analogi deb hisoblanişi mumkin, lekin siyosiy mazmuni bilan. Unda qozoqlar va ruslarning aralaş nikohlari körsatilgan. Serial syujetlari sobiq sovet respublikasi aholisiga xususiylaştiriş stressini yengişga yordam beriş uçun möljallangan. Umuman olganda, „Perekryostok“ bir vaqtning özida öz davrining qöllanmasi va aksi böldi. Ayrim qahramonlar (Ermek va Lidiya Galiyevlar) beqaror daromadlar hisobiga yaşaydi, boşqalari esa yangi tadbirkorlar bölib, savdo, iqtisod va bank işining asoslarini endigina özlaştirmoqda».

Jurnalist Gulmira Arbabayeva 2000-yilda qozoğiston «Panorama» gazetasi uçun yozgan maqolasida şunday deb körsatdi: «Jurnalistlar, köplab tanqidçilar va oddiy tomoşabinlar uçun „Perekryostok“ doimiy muhokama mavzusiga aylandi. Kimdir qahramonlarni Qozoğiston haqiqatidan uzilgan deb hisoblaydi. Boşqalar esa, aksinça, ssenariy mualliflari „haqiqiy“ hayotga erişiş uçun haddan taşqari ketib qöyganini taʼkidlaşdi. Yaratuvçilarning özlari fikriça, loyiha faqat tomoşabinlarga moslaşişga va bugungi kun voqeligida adaşib qolmaslikka yordam berişga harakat qilgan».

Serialning birinçi 25 qismi boş muharriri Adolf Artsişevskiy 2014-yilda unga tanqidiy şarh berib, şunday deb yozdi: «„Perekryostok“ — bu sovun operalari janri va işlab çiqarişni özlaştirişga qilingan şunçaki uriniş edi. Uning yuqori reytinglari esa mahalliy voqelikka asoslangan yagona serial bölgani va öşa paytda tomoşa qilişga deyarli heç narsa yöqligi bilan izohlanadi».

Kino tanqidçilari Karim Qodirboyev va Vasiliy Koretskiy 2023-yilda «Kinopoisk» portali uçun qozoğiston kinosi tarixi haqida yozgan maqolalarida «Perekryostok»ni xalq tomonidan sevib qolingan sovun operasi va 2020-yillardagi veb-seriallar, masalan, «Şeker», «Sergen Bratan» va «5:32» çiqqunça Qozoğiston televideniyesining eng katta yutuği deb ataşdi.

Qozoğistonlik jurnalist va tarixçi Konstantin Kozlov 2024-yilda yozgan maqolasida şunday deb qayd etdi: «„Perekryostok“ — uni tanqid qilişdi, maqtaşdi, unga qoyil qolişdi, pisand qilmay gapirişdi, qizğin bahslaşişdi — lekin deyarli barça qozoğistonliklar uni tomoşa qilişdi. Olma-Otaning oddiy aholisi haqidagi oilaviy saga 1990-yillardagi böronli davrda, aytiş mumkinki, davrning asabiga tegdi. Köplab odamlar özlarini sovun operasi qahramonlari bilan soliştirişardi».

Serial işlab çiqarilgan 1996—2000-yillarda uning syomka guruhi yana ikkita badiiy telefilm suratga oldi. Şuningdek, 1997-yil 27-iyulda «Bi-bi-si» işlab çiqargan «East of Eastenders» («Ist-Endning şarqida») hujjatli filmi namoyiş etildi, unda britaniyalik mutaxassislarning Olma-Otaga qanday kelganlari va «Perekryostok»ni suratga olişda qozoğistonlik hamkasblari bilan qanday işlaganlari hikoya qilinadi.

Teleserial qozoğiston OAVlari tomonidan muntazam ravişda eslatib turiladi — «NTK» va «Almaty» teleKanallari, Infrormburo portali, «Karavan» va «Veçernij Almaty» gazetalari mustaqil Qozoğiston davrining asosiy voqealari haqidagi turli şarhlarda uni 1996-yilning muhim voqealaridan biri sifatida keltiradi. 2017-yilda qozoğiston «Vlast» analitik jurnali öz reportajida şunday deb taʼkidladi: «„Perekryostok“ muvaffaqiyatini heç bir mahalliy serial hanuzgaça takrorlay olmadi». Çiqqanidan 20 yildan köproq vaqt ötgan bölsa-da, teleserial «Kazinform» agentligi, Tengrinews.kz, Harperʼs Bazaar jurnalining qozoğiston naşri va boşqalar kabi qozoğiston media portallari va naşrlarining turli şarafli röyxatlariga (eng maşhur seriallar va şunga öxşaş röyxatlar) qayta-qayta kiritilgan. Tugaganidan 23 yil ötgaç, serial Nauryz awards maxsus mukofotini oldi.

Teleserial tufayli Qozoğiston nafaqat mamlakat televideniyesining kadrlar salohiyatini saqlab qoldi, balki teleserial işlab çiqarişning butun sanoatini yaratiş uçun asos ham topdi. Biroq bu imkoniyatlar faqat şu jamoaning keyingi seriali — 2001—2003-yillardagi «Sarança»da namoyon böldi. «Sarança» yakunlanganidan yetti yil ötib, ikkala serialning asosiy jamoasi — prodyuser Abay Qarpiqov, ssenariy muallifi Zaureş Ergaliyeva, rejissyor Galina Yefimova («Perekryostok»da Svetlana Sviridova rolini ijro etgan) va badiiy rassom Umirzak Şmanov — yoşlar teleseriali «Asel, döstlar va qizlar» (2010—2011) ustida birlaşdi. Bu serial frantsuz teleseriali «Elen va yigitlar» (1992—1994) asosida yaratilgan qozoğiston moslaşuvidir.

Konstantin Kozlov 2024-yilda yozgan maqolasida 30 yoşdan katta avlod birinçi qozoğiston sovun operasini eslaşini taʼkidladi. Teleserial 1990-yillarda Olma-Otaning haqiqiy hodisasiga aylandi. «Perekryostok» yopilgandan keyin «Xabar» teleKanali detektiv teleserial «Sarança» (2001—2003) ni işga tuşirdi. Serial murakkabroq suratga olingan, katta byudjetli edi, lekin «Perekryostok»ga xalq muhabbatini qozona olmadi. 2010—2012-yillarda «Xabar» agentligining «Jonim» teleserial işlab çiqarildi, u muhabbat melodrama janrida edi va aniq «Perekryostok» muvaffaqiyatini takrorlaşga qaratilgan edi. Birinçi mavsumda bu unga qisman muvaffaq böldi, lekin ikkinçi mavsumdan keyin loyiha yopildi. 2014-yilda «Astanadagi Perekryostok» teleserial çiqdi, u asl nusxa bilan heç qanday aloqasi yöq edi. Garçi asli bu ish «Perekryostok»ning davomi sifatida, xuddi şu aktyorlar bilan yangi şahar — Astanada eʼlon qilingan bölsa-da. Çiqarilgan teleserialning bunday tarğib qilinişidan tomoşabinlar va jalb qilingan aktyorlar aldanganday bölişdi.

Serialning töğridan-töğri davomini işlab çiqiş, jumladan töliq metrajli film şaklida, haqida köp marta xabar berilgan. Biroq bugungi kunga qadar bu ğoyalar amalga oşirilmagan.

2025-yil 10-fevraldan boşlab «Xabar» teleKanalida va uning Youtube versiyasi Khabar retro da teleserialning yaxşilangan sifatdagi takroriy namoyişi boşlandi. 2-martda eʼlon qilingan serialning 20-qismida Qozoğistonning birinçi prezidenti Nursultan Nazarboyevning portreti xiralaştirilgan edi. Keyinroq qism portreti aniq körinadigan holda qayta joylandi, kanal bu holatni texnik xato bilan izohladi.