Planet Earth

Yerning Quyoş atrofida aylanişi barça tirik mavjudotlar hayotiga taʼsir qiladi, fasllarni vujudga keltiradi. Fasllar davomida sayyoramizda eng ulkan manzaralar yuz beradi. Oq ayiq bahorgi quyoş nurlari bilan qişki uyqudan uyğonadi va xavfga töla sarguzaştga jönab ketadi. Kalahari çölida yuzlab fillar Okavango botqoqlariga tirik suv izlab ulkan safarga çiqadi. Okean kengliklarida esa katta oq akula muhr ovlaydi. Siz heç kim körmagan, buzilmagan yovvoyi tabiatning sönggi burçaklarini körasiz.

Toşlar, muz va qor — odamlar uçun boşqa sayyora yuzidek notaniş vertikal dunyo. Toğlar sayyoramizdagi eng ehtiyotkor va yaşirin hayvonlarning uyidir. Faqat u yerda, odamdan uzoqda ular bolalarini boqişi mumkin. Odamlar çöqqini zabt etib, toğni yengganini öylaşga moyil. Ammo esda tutiş kerakki, biz bu nomaʼlum dunyoda faqat mehmonmiz…

Çuçuk suv sayyoramizdagi umumiy suv zaxiralarining atigi uç foizini taşkil etadi. Lekin uning beqiyos manbalari köp sovğalar tuhfa etadi… Yerdagi butun hayot, oxir-oqibat, çuçuk suvga boğliq. Uning eng katta tabiiy omborlari — daryolar va köllar. Daryolar qayerdan boşlanadi va qayerga quyiladi? Köllar qanday hosil böladi?

51 daqiqalik qism efirga uzatilgandan söng, BBC 10 daqiqalik «kundaliklar» — ilovalarni namoyiş etardi, ular «film haqidagi film» vazifasini bajarardi. Çuçuk suv haqidagi qismdan keyingi kundalikda suratga oliş guruhi Braziliyadagi piraniyalar ziyofati haqidagi epizodni suratga oliş uçun imkoniyat izlab ikki hafta sarflagani körsatiladi.

Çöllar Yer quruqligining uçdan bir qismini egallaydi. U yerda amalda yoğin yoğmaydi va tuproqda suv qatlamlari yöq. Kunduzgi va tungi harorat orasidagi farq yetmiş daraja va undan ham köp bölişi mumkin. Sayyora yuzidagi ulkan izlar jonsiz tuyulişi mumkin. Lekin, ğalati tuyulsa-da, bu unday emas. Barça çöllarda hayot doim bölgan va davom etmoqda. Suv deyarli yöq bölsa-da, ular eng xilma-xil ekotizimlardir…

Sibir şamollari tufayli Gobi çöli (Mongoliya) iqlimi keskin harorat farqlari bilan ajralib turadi: -40 C dan +50 C gaça (-40 F dan 122 F gaça). Bu çöl kamdan-kam uçraydigan ikki örkaçli tuyalarning uyidir. Ular suyuqlik muvozanatini saqlaş uçun qor yeydi va sovqotib ölmaslik uçun kuniga 10 litr bilan çeklanişga majbur. Sahro (Afrika) esa AQŞ hajmiga yetadi, uning kuçli chang böroni bir özi butun Buyuk Britaniya hududini qoplaşi mumkin.

Ğorlar — sayyoramizning sönggi örganilmagan çegarasi, faqat eng jasur botirlargina kirişga jurʼat etadigan sirli dunyo. Oyoqlarimiz ostida köp kilometrlarga çözilgan yer osti ğorlari va tunnellari labirintlari yotadi. Bugungi kunda ğorlar sayyoradagi eng kam örganilgan joylar bölib qolmoqda, şunga qaramay odamlarga qoronği yer ostiga birinçi bölib tuşiş kamdan-kam nasib etadi — u yerda Yerdagi eng ğalati va kam maʼlum hayvonlar allaqaçon yaşaydi…

Sayyoramizning ikkala qutbi muz bilan qoplangan. Bu dunyodagi eng keng va eng qattiq çöllardir. Dunyoda heç qayerda fasllar almaşinuvi bu yerdagidek keskin röy bermaydi. Quyoş bir qutbni tark etib, ikkinçisiga yönalişi bilan bu muzlagan olamlar Yerdagi eng qattiq iqlim özgarişlariga duç keladi — qutbiy qişdagi mutlaq zulmat va juda past haroratdan tortib, quyoş ufq ortiga heç qaçon botmaydigan qutbiy yozgaça. Natijada har yili muzliklar oldinga va orqaga siljiydi. Qutblardagi butun hayot şu siklga boğliq.

Afrika savannasi, Osiyo daştlari, Arktika tundrasi va Şimoliy Amerika preriyalaridagi keng daraxtsiz hududlar — sayyoramizning buyuk tekisliklari. Çeksiz kengliklar. Jaranglovçi sukunat. Ammo böşliq hissi — bu xayol. Tekisliklar sayyoramiz maydonining törtdan bir qismidan köproğini egallaydi. Tekisliklarning yuragi — öt.

Sayyoramizning taxminan uç foizi örmonlar bilan qoplangan, ammo ular dunyo biologik xilma-xilligining 50 foizini özida saqlaydi. Yuqori sifatli kameralar örmonning quyi, qoronği qavatida yaşovçi hayvonlar hayotining misli körilmagan manzaralarini beradi. Ngogo örmonida dunyodagi eng katta şimpanze guruhi qöşnilarining bosqinidan hududini himoya qiladi. Baʼzi örmon mutaxassislari uçun xarakterli bölgan parazit zamburuğlar haşarotni singdirib, uni oziqlantiradi, söngra uning tanasidan ösib çiqadi.

Sayyoramiz materiklarini sayoz dengizlar örab turadi. Ularning çuqurligi kamdan-kam hollarda 200 metrdan oşadi va ular jahon okeani yuzasining atigi 8 foizini taşkil etadi, ammo dengiz hayvonlarining aksariyati aynan ularda yaşaydi.

Daraxtlar, şubhasiz, barça tirik mavjudotlar orasida eng uluğvorlaridir. Ularning baʼzilari Yerdagi eng yirik tirik organizmlar bölib, dunyodagi eng baland daraxtlardir. Sayyoramizning mavsumiy hududlarida ösadigan barg tökuvçi va ignabargli daraxtlar Yerdagi eng keng örmonlarni hosil qiladi. Ularning ölçamlari tasavvurni hayratga soladi.

Quruqlikdan taşqari dunyo. Okean. U Yer yuzasining uçdan ikki qismini qoplaydi. Şunga qaramay, uning katta qismi biz uçun yetib bölmasdir. Okeanning ançagina qismi butunlay çölga öxşaydi. Uning yaşovçilari hayoti doimiy oziq izlaş va qimmatli energiyani saqlab qoliş uçun kuraşda ötadi.

2016-yil fevralida BBC telekanali oltita qismdan iborat seriyaning davomini eʼlon qildi. Davomi «Planet Earth II» (ingl. Planet Earth II) deb nomlandi. Uning premyerasi 2016-yil noyabrida bölib ötdi. Serialni yana ser David Attenborough ovozlaştirdi.