Приключения в Изумрудном городе

Sehrli mamlakatda Şarqning Yovuz Jodugari özining taqdirini sehrli şardan söraydi. Şar uni Kanzasda yaşovçi Dolli ismli qiz öz uyi yordamida halok qilişini aytadi. Jodugar qizni yöq qilişga qaror qiladi va kuçli böron çaqiradi. Dolli yetim bölib, xola va amakisi bilan yaşaydi. Kanzasda ob-havo buziladi, xola Em Dollini ular yaşayotgan vagon ostidagi omborxonaga yaşirinişga çaqiradi. Ammo qizning itçasi Totoşka karavot ostiga yaşirinadi, Dolli uni olişga urinadi va şu paytda böron vagonni kötaradi.

Jodugar mamnun holda ğoriga çiqadi, lekin unga vagon tuşadi (aynan başorat qilinganidek). Dolli uyğonganida uni Yaxşi Şimoliy Peri kutib oladi va unga Sehrli mamlakat haqida gapirib beradi. Totoşka gapira boşlab, Dollini hayratga soladi, Peri esa bu yerda barça hayvonlar gapirişini tuşuntiradi. Şarqning halok bölgan Jodugarining kumuş poyabzallari Dollining oyoqlariga ötadi. Şimoliy Peri ularning nomaʼlum sehrli xususiyatlarga ega ekanini aytadi va Dollini sariq ğişt yöli böylab Zumrad şahridagi Buyuk Sehrgarga borişga maslahat beradi. Sehrgar Sehrli mamlakatdagi eng qudratli sehrgar bölib, Dollini uyiga qaytarişi mumkin.

Yölda Dolli Qörqinçli Straşila bilan uçraşadi. U miya orttirişni orzu qilişini aytadi va ular birga yölda davom etişadi. Köp ötmay ular örmonda zanglab qolgan Temir Duradgor bilan tanişadi. Uni moylagaç, döstlar uning yurak istaşini bilib, uni ham özlari bilan olişadi. Keyin ularga Şer hujum qiladi, lekin u tez orada özining qörqoq ekanini va jasurroq bölişni xohlaşini tan oladi. Dolli unga ham Zumrad şahriga ular bilan birga borişni taklif qiladi, şunda Sehrgar barça istaklarini bajaradi.

Köp ötmay döstlar jarlikdan ötişadi, ammo narigi tomonda Zubarslar yaşaydi — dahşatli kaltakesakka öxşaş jonzotlar. Tun tuşganda uç Zubars sayohatçilarni quvib yetadi, Straşila esa ikkinçi jarlik ustidan köprik sifatida foydalaniş uçun daraxtni kesişni taklif qiladi. Hammasi uning ustidan ötişadi, Şer esa Zubarslarni qörqitişga urinadi. Oxirida Temir Duradgor köprikni buzadi va ikki Zubars jarlikka qulaydi. Uçinçisi jarlikning narigi çetida qoladi. Keyin döstlar uyqu giyohli gul maydoniga kelib qolişadi. Natijada Dolli, Totoşka va Şer uxlab qolişadi. Straşila va Duradgor qizni va itçani olib çiqişadi, ammo Şer bilan nima qilişni bilişmaydi. Şunda Duradgor muşuklardan Dala siçqonlari Malikasini qutqaradi va Straşilaga aravaça yasaşni va siçqonlarni unga qöşişni taklif qiladi. Şerni qutqarganidan keyin sayohatçilar daryo böylab suzib ketişadi. Straşila tasodifan daryo örtasida qolib ketadi va uni Turna qutqaradi. Yangi qirğoqda ular allaqaçon Zumrad şahriga yetib kelganliklari maʼlum böladi.

Zumrad şahri darvozasida qorovul sayohatçilarga zumrad nurlari közlarini qamaştirmasligi uçun yaşil közoynak taqişni buyuradi. Şundan söng ular saroyga kirişadi. Taxt zaliga birinçi bölib Dolli kiradi va Buyuk Sehrgar unga tanasiz tirik boş şaklida körinadi. Dolli qanday qilib bu yerga tuşib, kumuş poyabzallar egasi bölganini gapirib beradi. Sehrgar uni Ğarbiy Yovuz Jodugarni yengişni talab qiladi, şundan keyin uni Kanzasga qaytaradi. Straşilaning oldida Sehrgar gözal yoğoç qöğirçoq şaklida, Duradgorning oldida dahşatli hayvon şaklida, Şerning oldida esa olovli şar şaklida paydo böladi. Ularning hammasiga u bir xil vazifa beradi.

Ertasi kuni döstlar yölga çiqişadi. Ğarbiy mamlakatga yetganlarida Ğarb Jodugari ularga börilarni yuboradi. Temir Duradgor ularning dumlarini kesib taşlaydi va börilar qoçib ketadi. Şunda Jodugar ularga qarğalarni qöyadi, lekin ularni Straşila yengadi. Jodugar oxirgi çoraga ötadi va Oltin Qalpoq yordamida Uçar maymunlarni çaqiradi. Maymunlar Straşila va Duradgorni bölaklarga ajratadi, Dolli, Şer va Totoşka esa asirga tuşadi. Jodugar Dollini xizmatkor qilib oladi va Şerni oçlikdan öldirmoqçi böladi, lekin Dolli uni yaşirinça ovqatlantiradi. Oradan vaqt ötgaç, Jodugar Dollidan kumuş poyabzallarni olmoqçi böladi. U bir poyabzalni tortib oladi, lekin Dolli tasodifan uning ustiga suv sepib yuboradi. Şu sababli Ğarb Jodugari izsiz erib ketadi. Ozod Miğunlar Dollига Oltin Qalpoqni berişadi, uning egasi uç marta Uçar maymunlarni çaqirişi mumkin. Birinçi istagida Dolli ulardan Straşila va Duradgorning qoldiqlarini topişni söraydi, Miğunlar esa ularni tiklaydi. Ikkinçi istagida Uçar maymunlar döstlarni Zumrad şahriga olib borişadi.

Saroyda Dollining hamrohlari Buyuk Sehrgarning aslida Kanzasdan kelgan sirkçi ekanini bilib qolişadi — qizning yurtdoşi bölib, bir vaqtlar issiq havo şarida Oz mamlakatiga kelib qolgan. U yana bir sirni oçadi: Zumrad şahri zumraddan qurilmagan, u şunçaki yaşil közoynak tufayli şunday körinadi. Şunga qaramay, Sehrgar döstlarning istaklarini bajaradi: Straşilaning boşiga ignalar va pinlar qadaydi, Duradgorga qönğiz talaş bilan töldirilgan yurak örnatadi, Şerga esa kosadan «jasorat» içimligini beradi. Dollига Sehrgar issiq havo şarini körsatadi va u bilan birga Kanzasga qaytişni taklif qiladi. Özining örniga u Straşilani hukmronlik qilişga qoldiradi. Ammo uçiş paytida arqon uziladi va issiq havo şari faqat Sehrgarni bilan şamol olib ketadi. Dolli nima qilişni bilmay qoladi va qorovul döstlarga Yaxşi Janubiy Peri Glindaga uçişni taklif qiladi. Oxirgi istagida Uçar maymunlar ularni Glindaga olib borişadi, u esa poyabzallarning sehrli kuçi haqida gapirib beradi. Agar ularni bir-biriga urişsa, ular istalgan joyga olib borişi mumkin. Dolli Straşila, Duradgor, Şer va Glinda bilan xayrlaşadi, Totoşkani qöliga oladi va poyabzallardan foydalanadi. Bir lahzadan keyin u yöqolgan poyabzallarini yöqotib, Kanzasda özini topadi, u yerda unga amakisi Genri va xola Em yugurib çiqişadi.

Yaxşi Janubiy Peri Glinda hukmronlik qiladigan Puşti mamlakatda u Voqealar kitobi yordamida Sehrli mamlakatning sönggi yangiliklarini biladi. Boşqa joyda jodugar Mombi yetim bölgan Top ismli bolani boqadi va uni işlatadi. U Tirnoq köz sehrgarning oldiga borib, jonlantiruvçi kukun söraydi, rad etilgaç esa uni öğirlaydi. Top şu orada qörqinçli qöğirçoq yasaydi. Keçqurun Mombi qaytib keladi va kukunni qörqinçli qöğirçoqda sinab körişga qaror qiladi. Natijada Qovoqboş Jek jonlanadi. Mombi Topning butunlay itoat qilişi uçun iksir tayyorlaydi, ammo Top uni içişdan boş tortadi va Mombi uni omborxonaga qamaydi. Tunda Top mehribon Jek yordamida qoçib ketadi, Jek esa uni özining yaratuvçisi sifatida ota deb biladi. Ertalab Mombi Topning qoçganini bilib, uni quvib ketadi. Top va Jek tuz örniga tasodifan jonlantiruvçi kukun olganini tuşunib qolişadi va eçkilarni jonlantirib yuborişadi. Eçkilarning tez yugurişi tufayli (ular özlarini ot deb ataşadi) Top ulardan yiqilib tuşadi, Jek esa yolğiz özi Zumrad şahriga yetib boradi. Top general Jinjer qöl ostidagi qiz askarlar qöşinini boşqarib, Zumrad şahriga yuriş qilayotgan asirga tuşib qoladi. Ular barça erkaklarni böysundirib, ularni özlari örniga işlatmoqçi. Jek Straşila bilan qarindoş bölib ulgurgan bölsa-da, u ham bir vaqtlar qörqinçli qöğirçoq bölgan. Şu lahzada qizlar şaharga bostirib kirib, yöllaridagi hamma narsani buzib taşlaşadi. Mombi Topning izidan bu yerga keladi, ammo bola saroyda yaşirinadi. Mombi va Jinjer birgalikda işlaşga kelişib olişadi.

Straşila qizlar yetakçisini asirga olib, şu yöl bilan ularni taslim bölişga majburlaşni taklif qiladi. Tasodifiy xato bilan u, Jek va darvozabon Topni uşlab olişadi va bir-birlari bilan tanişib olişadi. Glinda bularning hammasini öz kitobi orqali köradi va yordam yuborişga qaror qiladi. U sahifalar böylab emaklab yurgan Sakrovçi Qönğizni olib, uni kattalaştiradi va Straşilaga sehrli dorini yetkazişni topşiradi. Şu orada döstlar Yoğoç Otda (eçkilarda) Zumrad şahridan Ğarbiy mamlakatga, Temir Duradgor bilan birlaşiş uçun jönab ketişadi. Duradgor endi Miğunlarning imperatori bölgan va Zumrad şahri bosib olinganini bilgaç, darhol döstlarga qöşilişga tayyor böladi. Mombi buni sezadi va Jinjerni ogohlantiradi. Jinjer ularni töxtatişni buyuradi va Mombi sehr yordamida Otning oyoğini sindiradi. Sakrovçi Qönğiz paydo bölib, Glindadan ular uçun sehrli dorini olib keladi, u istalgan istakni bajara oladi, ammo faqat bittasini. Uni Temir Duradgor yutadi va hammasi nimalar kerakligini öylay boşlaydi. Şunda Temir Duradgor, agar ular bilan Dolli bölganida, u nima qiliş kerakligini bilgan bölardi, deydi. Uning istagi zum-zumda bajariladi va Dolli şu yerga olib kelinadi. U eski va yangi döstlarni salomlaydi, söngra Jasur Şer haqida söraydi. Straşila uning hayvonot olamida tartib örnatayotganini aytadi. Uning fikri şunday: Otni tuzatiş uçun unga Jekning oyoğini ulaş kerak, u baribir ot ustida yuradi. Jek qarşilik qilmaydi va Ot yana yuriş imkoniyatiga ega böladi. Dollining qaytganini bilgan Mombi öz yengilgan opalari — Şarq va Ğarb Yovuz Jodugarlari uçun uni şafqatsizlarça jazolaşga vaʼda beradi. Döstlar Zumrad şahriga yöl olişadi.

Glinda yana Voqealar kitobiga qaraydi. Zumrad şahri qizlar bosimi ostida qulab tuşgan va Jinjer taxtni egallagan. Ularga Mombi ham qöşilgan. Dollining döstlari gul maydoniga yetib kelişadi va Jekdan taşqari hammaning boşi aylana boşlaydi. Top bu Mombining ishi ekanini taxmin qiladi va Jek hammani közini yumib, uni uşlab turişga çaqiradi. Bu hammasi xayol ekanini anglab, ular bu tösiqdan ötişadi. Keyingi xayol — olov devori, ular uni ham bosib ötişadi. Yöldan adaşib, ular nomaʼlum joyda eman daraxti yoniga kelib qolişadi. Bu yerda siçqon inlarini körib, döstlar siçqonlar Malikasini çaqirişadi va u ularni Zumrad şahrigaça kuzatib boradi. Bu haqda bilgan Mombi Jinjerga pistirma uyuştirişni taklif qiladi. Dala siçqonlari Malikasi sayohatçilar bilan xayrlaşadi, lekin Straşila uning baʼzi fuqarolarini vaqtinça berib turişni söraydi. Saroyda ular tuzoqqa tuşib qolişadi, Jinjer hammani jazolamoqçi böladi, vaziyatni esa Straşilaning kiyimi ostidan siçqonlarning çiqişi qutqaradi. Jinjer va Mombi boşçiligidagi butun qizlar qöşini qörqib, köçaga qoçib çiqadi. Straşila havoda uçişni taklif qiladi va döstlar buning uçun qölda topilgan narsalardan uçiş apparati yasaşadi. Jinjer saroyni qamal qilib, asirlarni oçlikdan çarçatmoqçi bölganida, Mombi yer osti qiroliga murojaat qiladi, undan aylantiruvçi tamaki va istalgan narsani körsatuvçi köz-olmosni öğirlaydi. Ammo Dolli va boşqalar Rogaçni — lose boşi, divan va fikus barglaridan yasalgan uçiş apparatini tugatişgan bölib, uni jonlantiruvçi kukunning sönggi zarralari bilan sepişadi va deraza orqali uçib ketişadi.

Döstlar Puşti mamlakatga uçişadi, ammo yölda toğlarda halokatga uçraşadi. Şunga qaramay, tong otganda ular Glindaga yetib kelişadi. Glinda aytadiki, Sehrli mamlakatning sönggi qonuniy hukmdori Yovuz Jodugarlar tomonidan ov paytida öldirilgan, uning qizi malika Ozma esa öşa kuni izsiz yöqolgan. Afsuski, Voqealar kitobida uning keyingi taqdiri haqida bir oğiz söz ham yozilmagan. Şunda Sakrovçi Qönğiz nimadir eʼtibordan çetda qolganini aytadi: Ğarbiy va Şarqiy Jodugarlar hokimiyatni özaro bölişganda, ularning uçinçi opasi Mombi u yerda yöq edi. Ammo uni malika yöqolgan kuni Zumrad şahrida körişgan. Şundan Sakrovçi Qönğiz Mombi uni öğirlagan bölişi mumkin, degan xulosaga keladi. Glinda ham şu jumladan hammasi tafsilotlarni Mombining özidan biliş uçun Zumrad şahriga qaytib uçadi.

Zumrad şahrida döstlar Mombini uşlab, söroq qilişadi. U javobdan qoçişga va qoçib ketişga urinadi, ammo unga bunga yöl qöyişmaydi. Jinjer qöşinini «Glinda bilan hazillaşiş xavfli» deb, sekin jönab ketişga buyuradi. Glinda yana Jodugardan malika Ozma qayerda ekanini söraganida, Mombi Topga işora qiladi. Top kulib yuboradi, ammo Glinda Mombi haqiqatni aytayotganini köradi. Hayratga tuşgan Top özi malika ekanligiga işonmaydi. Straşila Mombidan nima uçun Ozmani bolaga aylantirganini söraydi va Mombi bu sababli uni heç kim topa olmaganini aytadi. Agar Top töliq Mombiga böysunsa (şu maqsadda u qoçişdan oldin unga iksir bermoqçi bölgan), u qonuniy malikani yana hammaga körsatib, uning nomidan hukmronlik qilgan bölardi. Glinda, agar Mombi malikani qayta tiklasa, uni jazolamasligini vaʼda qiladi, ammo bu uning oxirgi sehri bölişini ogohlantiradi. Mombi özini çalğitib, malikani qanday qilib tiklaşni unutganini aytadi, lekin uning çöntagidan tasodifan aylantiruvçi tamaki va köz-olmos tuşib ketadi. Top bu tamakini hidlaydi va Ozmaga aylanadi, hamma şunga qarab turganda esa Mombi yaşirinça qoçib ketadi.

Zumrad şahrida malika Ozmaning tantanali toj kiyiş marosimi bölib ötadi. Straşila malikaga qirollik medalyonini beradi, Glinda esa uning otasidan öğirlangan köz-olmosni topşiradi. Endi Ozma unda istagan narsasini körişi mumkin. Straşila va Temir Duradgor Miğunlar yurtiga birga qaytişga qaror qilişadi. Ozma Dollini uyiga qanday jönatişni bilmaydi va hatto Glinda ham unga yordam bera olmasligidan qörqadi. Şunda Rogaç Dolli bilan birga Kanzasga uçib borişni taklif qiladi. Sakrovçi Qönğiz u yerda sehrli xususiyatlarini yöqotişini ogohlantiradi. Lekin Rogaç uçar mebel bölib qolişdan köra hamma narsaga tayyor. Dolli döstlar bilan xayrlaşadi va Rogaçda uçib uyiga, Kanzasga jönab ketadi.

Kalidalar va Zubarslar bir-biridan sezilarli darajada farq qiladi.

Dolli ikkinçi kitobga tegişli bölgan 3- va 4-qismlarda iştirok etadi, ikkinçi kitobda esa Doroti umuman uçramaydi.

Mombi yer osti şohi Ruggedoning oldiga köz-olmos va aylantiruvçi tamaki uçun yer ostiga tuşadi. Bu personajning paydo bölişi heç qaçon çiqarilmagan keyingi qismlarga işora qiladi.

Ikkinçi kitobda Mombi Şarqiy va Ğarbiy jodugarlarning opasi bölgani aytilmaydi. Bu Aleksandr Volkovning kitobiga işora bölib, unda yovuz jodugarlar Gingema va Bastinda opa-singil bölişgan (u yerda Mombi yöq).

Mehribon peri Glinda malika Ozmaga köz-olmosni inʼom etadi.

«Vyu, Tyu, Pyu» söz bilan tilsim «Vau, Nou, Xau» ga özgartirilgan.

Rogaç Dollini Kanzasga olib boradi.

Kitobda Tip bölgan, multfilmda esa Top.

Multfilmni «Pyramid Home Video» kompaniyasi birinçi ikki qismda VHS kassetalarida (har bir kassetada 2 qismdan) va barça 4 qismi bölgan DVD da naşr etgan.

Xalqaro bolalar animatsion kino festivali «Oltin baliq», Moskva, 2000;

eng yaxşi teleserial uçun diplom va maxsus mukofot;

VII xalqaro bolalar kinofestivali «Artek», 2000;

klassikani eng yaxşi öqigani uçun diplom.