Pyotr Leschenko. Everything That Was...

Ruminiya. Konstansa şahridagi qamoqxona, 1952-yil. Kaltaklangan va çarçagan Leşçenkoni qiynoqqa solişmoqda. Qiynoqlar fonida uning butun hayoti köz oldidan ötadi.

Rossiya imperiyasi. Kişinyov, 1907-yil. Kiçkina Petya Leşçenko çerkov xorida özini topa olmaydi, «xor bilan kuylay olmaydi, özini eşitmaydi». Işlab topgan pulisiz qolgan bola çerkov pillapoyasida kuylaşga harakat qiladi. Topgan pulini onasiga beradi, ammo uni mast otasi tortib oladi.

1913-yil. Yoş Leşçenko dösti Andrey Kojemyakin bilan zerikarli gimnaziya darslaridan qoçib ketadi. Ular musiqa xonasiga qamalib, maşq qilişadi. Ularning oldiga Katya Zavyalova keladi. Leşçenko uning befarq ijrosini tanqid qiladi va qöşiqni yangi, aktyorona uslubda körsatib beradi. Şu tariqa taşkil topgan uçlik restoranda işga joylaşadi, yordamçi sifatida, «bir keçada bir qizil» tölov evaziga. Aytiş joizki, Katya badavlat oilaning qizi bölib, uning otasi temiryöl muhandisi, oilasi esa uyning butun qavatini ijaraga olgan. Petyaning otasi, marginal alkogolik, öğlini restorandagi çiqişlari uçun vaqti-vaqti bilan urardi. Ammo bu kaltaklarga uzoq çidaşga töğri kelmaydi — otasi kutilmaganda vafot etadi.

Leşçenko köçmançi sigan lagerida birinçi musiqa darslarini, şu bilan birga birinçi muhabbat darslarini ham oladi. Unga sigan baronining qizi açinadi. Bu nikohning bölmasligini tuşunib, qizning akasi Vasil Zobar Petrga butun lager oldida Zlata qölini söraşni taklif qiladi, şunda qiz rad etib, şarafini saqlab qoladi. Taskin sifatida Leşçenko sovğa tariqasida akkordeon va sevgisi bilan yonib turgan Zlatadan bir ajoyib tunni oladi.

Rossiya imperiyasi. Bessarabiya, 7-Don polki, 1914-yil — Rossiya imperiyasi, Şarqiy front, 1915-yil noyabr. Uruş arafasida Leşçenko köngilli sifatida armiyaga boradi. Birinçi ziddiyat musiqa asboblarini ruxsatsiz saqlagani uçun yuzaga keladi va u Petrning «Mançjuriya tepaliklarida» kuyini ijro etgandan keyin hal böladi.

Ular restoranda çiqiş qilgan muvaffaqiyatli ansambl tarqalib ketadi. Petr Katyani keyingi marta gospitalda eşitadi. U öşa yerda yaralangan holda yotgan edi, Katya esa allaqaçon maşhur xonanda Yekaterina Zavyalova sifatida jangçilar oldida çiqiş qiliş uçun kelgan edi.

Bessarabiya. Roşkan, 1917-yil oktabr. Gospitaldan çiqayotgan ikki jangovar döst — Petr Leşçenko va Georgiy Xrapak uçraşadi. Oktabr inqilobining ğalayonida döstlar Kornilov armiyasiga qöşiliş imkoniyatini muhokama qilişadi. Yölda Leşçenko avval akkordeon oliş uçun onasinikiga, söng Katya Zavyalovaning oldiga uradi. Uçraşuv bölmaydi: Katya otasi bilan Parijga emigratsiya qilgan edi.

Qalʼani qamal qiliş paytida oq armiya «psixologik qurol»dan foydalanadi: Petr Leşçenko kuzatuvi ostida bir guruh askar hujumga ötadi. Hiyla işlaydi, qalʼa egallanadi, yaralangan Leşçenko esa tunga qadar jang maydonida yotadi.

Qalʼa egallanayotganda olgan yarasidan söng Leşçenko tirik qoladi. Huşiga kelganda unga u endi rumin fuqarosi ekani haqida xabar beriladi. Öşa kasalxonada Leşçenko odessalik impresario Dania Zeltser bilan tanişadi. Zeltser Petrning Buxarestdagi «Algambra» restoranidagi çiqişlarini ham tayyorlaydi. Zeltserning burni aldamadi — Leşçenko katta muvaffaqiyat qozonadi. Muvaffaqiyat uning Kişinyov va Riga, Praga va Parijda, Konstantinopol va Beyrutda, Damaşq va Afinada, Salonikilarda va Londonda, Berlin, Belgrad va Venada çiqişlarida ham davom etadi.

Leşçenko onasiga muntazam yuborib turgan pullari qaytib kela boşlaydi. Sababini aniqlaş uçun u Kişinyovga boradi, ögaydan onasining vafot etganini bilib oladi va uruşda qölini yöqotgan gimnaziya dösti Andrey Kojemyakin bilan uçraşadi.

Çexoslovakiya, Praga, «Olʼgaber» teatri, 1932-yil. Çiqişlardan söng muxlisalar eşiklarni bostirib kirişadi. Har bir konsertdan keyin şunday böladi. Bir çiqişda Leşçenko zalda özining jangovar dösti Xrapakni köradi. U kulisaga kirişga rozi böladi, ammo heç qaçon kelmaydi.

Leşçenko ansambl uçun tinglov ötkazadi — ayollar vokali izlaydi. Kelgan har bir nomzod uni zeriktiradi. Xotirasida faqat bitta qiz qoladi: köp muzqaymoq yegani uçun ovozi xirillagan, şunga qaramay maşhur ijroçini tomoşa qiliş uçun kelgan qiz.

Bir baxtli kunda Leşçenkoning hayotiga bir neça quvonçli voqea bir vaqtda kiradi. Tinglovdagi xirillagan ijroçi, Jenni Zakitt uning ovozidan hayratga tuşadi va u qizga oşiq böladi. Bundan taşqari, uning konsertiga Fyodor Şalyapin keladi va u bilan birga şampan içib, Rossiyani soğinib xörsinişadi. Taksiga ötirganda Leşçenko haydovçida özining polkdoşi Xrapakni tanib qoladi.

Leşçenko Xrapakning sheʼrlari asosida qöşiq yozadi, ammo uni muallifga körsatişga ulgurmaydi: ularning sönggi uçraşuvidan keyin Xrapak öz joniga qasd qiladi.

Berlindagi «Parlafon» yozuv studiyasida Leşçenko mukammal ijro qilişga intilişi bilan jamoani holdan toydiradi. Tovuş muhandislari va musiqaçilar çidamaydi. Homilador Jenni Zakittning asabi buziladi. Köça tomonda deraza ortida faşistik xronika suratga olinmoqda. Bu 1935-yil edi.

Parijga ketayotib, Berlinda bir kunga töxtagan Katya Zavyalova paydo böladi. Ijaraga olingan arzon mehmonxona xonasida ularning qizğin uçraşuvi bölib ötadi. Şu payt impresario homilador Jenni Zakittni tuğruqxonaga olib boradi, u yerda qiz dunyoga keladi, keyinçalik unga Yekaterina deb ism qöyiladi.

Leşçenko bir stakan pivo içiş uçun kirgan barda Gitlerning boşqa hududlarni böysundiriş va Rossiyani bosib oliş haqidagi çiqişlaridan ilhomlangan avstriyaliklar bilan janjallaşib qoladi.

Buxarestda Leşçenko «Leşçenko yonida» restoranida çiqiş qiladi. Bir keçada nemis ofitseri rus tilidagi çiqişlarni töxtatiş uçun janjal çiqaradi, bu esa muştlaşuvga olib keladi. Xalqaro vaziyat keskinlaşadi. Dunyo uruş arafasida. Leşçenko rumin generalidan Kişinyov va Odessaga gastrol safariga ruxsat berişni söraydi.

Vasil va Zlata Zobarlarning köçmançi lageri vayron qilinadi, Leşçenkoning döstlari hibsga olinadi. Petr ularning qamoqdan qoçişini uyuştiruvçi böladi.

Leşçenko Vasil Zobar bilan körişiş huquqiga ega böladi va nogiron qilingan Zlatani köradi. Qoçiş imkonsiz bölib çiqadi: Zlataning umurtqasi sindirilgan, Vasil esa opasisiz qoçişdan boş tortadi. Lager aʼzolari otib taşlanadi.

Odessaga gastrolga Leşçenkoning xotini va sahna şerigi Jenni bormaslikka qaror qiladi, Daniilning çiqib ketişi esa uning milliyati tufayli şubhali. Bu masalada köçmançilar yordam beradi. Daniil Zeltserning pasportida «millat» rubrikasiga «bolğar» deb yozilgan.

Ansambl gastrolga jönaydi. Kupega rumin kapitani kirib, Leşçenkoni Stalingradga ketayotgan ofitserlar oldida qöşiq aytişga çaqiradi. Zeltser uni qaytarmoqçi böladi, bu esa kapitanning ğazabini qözğaydi, u Zeltserni sudsiz jazolamoqçi böladi. Vagon tamburida kapitan öldiriladi, jasadi esa harakatdagi poyezddan taşlanadi.

1942-yil. Kişinyovdagi opera teatrining zali töla. Birinçi akkord yangraganda nemis qömondonligi lojasida portlaş sodir böladi. Terror aktida Leşçenkoning bolalik dösti Andrey Kojemyakin iştirok etadi. U ham Petrga portlatgiçlari bor çamadonni Odessaga olib kiriş uçun beradi. (Bundan keyin avtomobil kuzovida Leşçenko ansambli Nikita Bogoslovskiyning «Ikki jangçi» filmidan «Şalandi, töla kefali» qöşiğini ijro etadi. Bu film Sovet Ittifoqida faqat 1943-yilda ekranga çiqqan edi.)

Odessadagi ansambl. Çiqiş arafasida nemis qömondonligi konsertga bir neça xalq nemis qöşiğini kiritişni talab qiladi.

Kulisaga Vera Belousova keladi, u portlatgiçlari bor çamadonni topşirişi kerak edi. U akkordeon çalib, port kabaçkalarida nemis qöşiqlarini ijro etadi. Leşçenko konserti bilan bir vaqtda port reydida kreyser portlaydi.

Konsertdan keyin Petr Verani uyiga kuzatib boradi, u yerda uni odessalik hovli aholisi — qöşnilar qizğin kutib oladi. Samogon içilgaç konsertning ikkinçi qismi boşlanadi. Şu paytda Zeltserni gestapo olib ketadi, söroq vaqtida uni öldiradi va jasadini dengizga taşlaydi.

1944-yil. Leşçenko Vera bilan birga Buxarestga qaytadi. Leşçenkoning sobiq va kelajakdagi xotinlari uçraşadi. Jenni Leşçenkoning mulkining va kelajakdagi daromadlarining yarmini sud orqali oladi.

Leşçenko yangi repertuar tanlaydi. Öz restoranida u «Qoronğu tun»ni ijro etadi. Uning çiqişiga Buxarest komendanti xotini bilan keladi, xotini esa Pyotr Konstantinoviçga alohida eʼtibor körsatadi.

Petr Vera bilan sovet pasportlarini olib, SSSRga qaytişni rejalaştiradi. SSSR xavfsizlik organlari şart qöyadi: Leşçenkoning xotini sovet pasportini faqat «Vatanga xiyonat» moddasi böyiça muddatini ötagandan keyingina qaytarib olişi mumkin.

«Leşçenko yonida» restorani milliylaştiriladi.

1952-yil. Leşçenko xotini bilan Braşovga çiqişga ketadi. Yölda avtomobil dvigateli qizib ketadi va çiqişga keçikmaslik uçun Leşçenko piyoda yölga tuşadi. Ammo çiqişni boşlab bölmaydi — uni SMERŞ (1946-yilda qayta taşkil etilgan) xodimlari hibsga oladi. Ketidan Veraniyam olib ketişadi.

Ruminiya. Konstansa qamoqxonasi, 1952-yil. Verani eridan voz keçiş hujjatini imzolaşga majbur qilişadi. Petrni söroq qilayotgan bir neça ofitser almaşinadi. Organlarni okkupatsiya qilingan hududlardagi çiqişlarning tafsilotlari, sobiq sovet fuqarosi Vera Belousova bilan aloqasi qiziqtiradi. Leşçenkoga markazda Moskva kvartirasi va izzat-hurmat evaziga xotinidan ommaviy ravişda voz keçiş taklif qilinadi. U rad etadi.

Pyotr Leşçenko 1954-yilda Tirgu-Okna qamoqxona kasalxonasida vafot etadi. Leşçenko ishi böyiça materiallar hozirgaça maxfiy. Qabrining joyi nomaʼlum. Vera Belousova-Leşçenko ölim jazosiga hukm qilingan, keyinçalik u 25 yillik ozodlikdan mahrum etiş bilan almaştirilgan va 1954-yilda ozod etilgan. U 2009-yilda Moskvada vafot etgan.

Ssenariy muallifi: Eduard Volodarskiy

Reʼjissyor: Vladimir Kott

Boş operator: Andrey Kapranov

Boş rassomlar:

Stella Denenmark

Vladimir Yarin

Bastakor: Anton Silayev

Serial nomiga Pavel Germanning Dmitriy Pokrass musiqasiga yozilgan «Vse, çto bylo» romansi nomi qöyilgan, bu qöşiq Pyotr Leşçenko repertuaridan edi.

Serial suratga oliş qarori haqida reʼjissyor şunday degan:

Men özimga serial suratga olmaslik haqida vaʼda bergan edim. Ammo bu ssenariyni öqigan zahoti producentlarga qönğiroq qilib, «ha» dedim. Meni hayajonga soldi... Yaqinda vafot etgan inson ssenariysi asosida suratga oliş juda ğalati tuyğu. Şu bilan birga, masʼuliyat ança ortadi.

Hikoyaning manbalari haqida ssenariy muallifi şunday degan:

Bu mening bolaligimdagi qöşiqlar, hovlilarda kuylardik: «Men vatanimni, tuğilgan yurtimni soğinaman»! Men u haqida köp öqidim, ammo taqdirni özim töqidim... Boş rolga taklif qilingan Xabenskiyga men kam işonaman. Hurmatim bor bölsa-da. Bizning qayta qurişgaça bölgan kinoda heç kim bilan adaştirib bölmaydigan yuzlar bor edi. Endi esa...

«Sentral Partnership» kompaniyasi serialni suratga olişni 2012-yil 20-iyulda boşladi. Suratga oliş Svirj qalʼasida, Lvovda, söngra Odessa va Moskvada davom etdi (qamoq epizodlari Çernişevskiy kazarmalarida suratga olindi). Oxirgi suratga oliş kuni 2012-yil noyabrda Moskva viloyatidagi Naxabino yaqinida bölib ötdi. Serialning rasmiy treyleri 2013-yil iyunda çiqdi, premyera esa 2013-yil 14-oktabrda Ukrainaning «Inter» telekanalida bölib ötdi.

Boş rol uçun Konstantin Xabenskiy tasdiqlandi. Yaratuvçilarning sözlariga köra, u qaraşi, tabassumi va «asabiyligi» bilan xonandaga öxşaydi. Leşçenkoning beva xotini Vera Belousova Xabenskiyni taxminan 15 yil oldin birinçi marta körganda, u ham aktyor Leşçenkoga öxşaydi, deb aytgan.

Reʼjissyor boş rolga öz tanlovi haqida şunday izoh beradi:

Men uzoq vaqt Pyotr Leşçenkoning suratlariga qarab, qaysi aktyor unga öxşaydi deb öylardim. Va mening xayollarim doim Konstantin Xabenskiyga borib taqalardi: öşa bezori qaraş, öşa tabassum, öşa asabiylik. Biz Konstantin bilan birinçi marta uçraşganimizda, u özi aytdi — öxşayman...

Filmda Pyotr Leşçenkoning qöşiqlarini Konstantin Xabenskiy va Ivan Stebunov ijro etgan.

«AST» naşriyot guruhida «Pyotr Leşçenko. Vse, çto bylo…» kitobi çop etildi (muallifi Vera Leşçenko).

Umuman olganda, ssenariy yaxşi, aktyorlar yaxşi, suratga oliş munosib, pul ayamagan. Şubhasiz muvaffaqiyatlar bor: turli davrlar syujet çiziqlarining tutaşuvi yoki parijlik kabaretçi (Adabaşyan) örtoğining öz joniga qasd qilganini bilib, ğamgin Leşçenko içmagan konyakni şişaga qayta quyib qöyadigan ajoyib sahna. Bu haqiqiy kino. Ammo mening fikrimça, serial yaratuvçilari xato qilişgan: musiqiy raqamlarni aktyorlarning özlari ijro etib yozib olişgan. Bu anekdotdagidek böldi: Karuzo — heç narsa, Rabinoviç eşitib, menga ham aytib berdi. Yoş tomoşabinlar, haqiqiy Leşçenkoni eşitmaganlar uçun Xabenskiyning ovozi ham yetarli bölar. Ammo bu yerda ikki katta farq bor — buni Youtubeʼga kirib, osongina işonç hosil qiliş mumkin.

Gözal, meşçanlarça talaffuzli, musiqiy, ajoyib plastik Leşçenkoni topib bölmaydi — hamma joyda öşa qöşiqlar Xabenskiy ijrosida, u esa barça ohangni buzib, blatnyak qöşiqlarni çesnok bilan aytadi. Bu almaştiriş eski kuçli imoratni qayta tiklaşga öxşaydi, uni gipsokartonga örab qöyişadi, tafsilotlar va proporsiyalarda yolğon gapirib, hammasi zamonaviy qadimiy arxitektura bölib çiqadi — ajoyib, Rusça hamma narsa kabi: bu haqiqatda bölgan narsa emas (u abadiy yöq qilingan), balki qadimiylik muhri ostida bölişi kerak bölgan narsa. Şuni taxmin qiliş mumkinki, asl nusxaga xalq yuragi javob bermaydi, soxta narsaga esa qanot qoqib intiladi.