Quiet Flows the Don

Rejissyor: Sergey Bondarçuk

Prodyuser: Enzo Rispoli, Konstantin Ernst, Anatoliy Maksimov

Kompozitor: Luis Bakalov

Operator: Daniele Nannuzzi

Montaj: Paul LaMastra

Badiiy rassomlar: Giovanni Natalucci, Danilo Donati

Kostyumlar: Sibilla Ulsamer

Format: 2 ta DVD-9 disk (2 qatlam) (PAL), mintaqaviy kod 5

Distribyutor: Pervaya Videokompaniya, Madison Motion Pictures Ltd.

Audio treklar: Rus tilida Dolby Digital Stereo; Subtitrlar: rus tilida

Tasvir formati: Widescreen 1.85:1.

2006 yildagi naşr, davomiyligi 364 daqiqa.

Bondarçukda Şoloxov romanini ekranlaştiriş ğoyasi 1960-yillar örtalarida paydo böldi. Öşa paytda u «Uruş va tinçlik» filmini tayyorlayotgan edi va Şoloxov bilan maslahatlaşiş uçun unga borgan edi. Yozuvçi Bondarçukni Tolstoy epopeyasini suratga olişdan qaytarib, uni «Tixiy Don»ni olişga taklif qilgan, çunki Sergey Gerasimovning 1958 yildagi suratlari uni unçalik qanoatlantirmagan edi. 1975 yilda matbuotda Bondarçuk Şoloxov romani asosida yangi köp qismli film tayyorlayotgani haqida xabarlar paydo böldi. Biroq öşa paytda Bondarçuk öz ustozi Sergey Gerasimovning «duosini» ololmadi: «Menga tinç ölişga ruxsat ber, Seryoja, keyin özing xohlaganingdek suratga ol».

Bondarçuk suratga oliş ğoyasiga qayta faqat perestroyka boşlanganda, Şoloxov va Gerasimov vafotidan keyin qaytdi. 1986 yilgi intervyusida u kartina ustida ish boşlanganini aytdi. Sergey Bondarçukning talabasi Olga Kabo eslaşiça:

U öşa paytda «Tixiy Don» uçun yonib, adaşib yurardi. Öqigan tört yil davomida biz romandan parçalar tayyorlardik, uning obrazlarini sinab körardik… Nihoyat, Sergey Fyodoroviç «Tixiy Don»ni boşladi va biz uçun, deyarli öz bitiruvçilari uçun, kinosinovlar ötkazdi.

1990 yil boşida Goskino bilan dastlabki kelişuvga erişildi va Sergey Bondarçuk avval 15, keyin 11 qismli film uçun ssenariy tayyorlaşni boşladi. Ammo SSSRda loyihani amalga oşiriş uçun mablağ topilmadi.

Reysior Ali Xamrayev yordamida Bondarçuk italiyalik prodyuser Enzo Rispoliga yöl topdi. 1990 yil yanvarida «Vremya» studiyasi (rahbari Bondarçuk) va italiyalik «International Cinema Company» firmasi örtasida 10 qismli televersiya va 5 soatlik kinoversiyani suratga oliş böyiça şartnoma imzolandi. Şartnomaga köra, boş rollarga xorijiy aktyorlar taklif qilindi va kartina tili ingliz tili böldi.

Suratga oliş Rossiya va Ukrainada ötkazildi. Asosiy qismi Don daryosi böylarida, Vyoşenskaya stanitsasi yaqinidagi, Don daryosining öng qirğoğida joylaşgan Kalininskiy xutori atrofida ötdi.

Asosiy qiyinçilik aktyorlar guruhining katta qismi rusça gapiradigan bölgani bilan boğliq edi. Aktyorlar ingliz tilini şoşilinç örganişga yoki rol matnini yodlaşga majbur böldi. Vladimir Gostyuxin Pyotr otib taşlanadigan epizodni suratga oliş paytida deyarli halok bölgan: sovqotgan italiyalik pirotexnik aktyor yarador böliş taassurotini yaratişi kerak bölgan zaryadni notöğri örnatgan va mikroportlaş aktyorning kökragiga yönaltirilgan. Sovet va rossiyalik artistlar bir suratga oliş kuni uçun 500 dollar, xorijiylar esa 10 ming dollardan boşlab olişgan. Bank loyihani moliyalaştirişni töxtatgaç, muammolar boşlandi va suratga olişni töxtatiş masalasi tuğildi. Sovet aktyorlari Bondarçukka bepul suratga tuşişga tayyor ekanliklarini aytdi va bir oy haq olmasdan öynaşdi. Xorijiylar ğazablanib, işlaşdan boş tortdi va suratga olişni faqat rejissyorga hurmat tufayli tugatdi.

Filmda kölamli harbiy sahnalar bor: bir sahnada 2 mingtagaça otliq iştirok etgan. 1992 yildagi film jangovar sahnalari jonli suratga olingan va kompyuter maxsus effektlarisiz yaratilgan sönggi yirik kinoloyihalardan biri böldi.

Suratga olişni 11 oyda yakunlagaç, 1992 yil 10 avgustda Bondarçuk filmni montaj qiliş va ovozlaştiriş uçun Italiyaga jönadi. Montaj italiyalik «Cinecittà» studiyasida boşlanib, taxminan 6 oy davom etdi. Şu vaqtning özida rus va italiyalik tomonlar örtasida nizo boşlandi. Prodyuserlarning versiyasiga köra, suratga oliş jarayonida mablağ ortiqça sarflangan (kartina byudjeti taxminan 10 mln dollarni taşkil etgan) va 1992 yilda kompaniya öz bankrotligini eʼlon qilgan. Boşqa versiyaga köra, italiyalik kinokompaniya portfelida bir vaqtning özida bir neçta qimmat turadigan, işlab çiqarişdagi kartinalar bölgan va u öz imkoniyatlarini töğri hisoblamagan. Kartinaning tugallanmagan versiyasi va barça işçi materiallar kreditor bank tomonidan musodara qilingan va Bondarçuk özining sönggi asarini ekranda körmasdan vafot etgan.

1994 yildan 2004 yilgaça rejissyorning beva xotini Irina Skobtseva va ögli Fyodor huquqiy qiyinçiliklarni hal qilib, filmni Rossiyaga qaytariş uçun bir neça bor urinib kördi. 2005 yilda uzoq muzokaralardan söng, Mixail Şvidkoy, Konstantin Ernst va Vladimir Pozner iştirokida «Pervyy kanal» işçi materiallarni — taxminan 160 ming metr plyonkani — sotib oldi. Kartina montaji rejissyorning ögli Fyodor Bondarçukka topşirildi. Bundan taşqari, u syujet yaxlitligi uçun zarur bölgan, asosan tabiat manzaralarining natura suratlari kabi, bir neçta ikkinçi darajali sahnalarni qöşimça suratga oldi.

2006 yil 7 noyabrda «Pervyy kanal»da kartinaning serial şaklidagi premyerasi bölib ötdi. Fyodor Bondarçuk kartinani işçi materiallardan tiklab, televersiya rejissyori böldi. Serialning DVD versiyasi distribyutori «Pervaya Videokompaniya» böldi.

Italiya tomonida rejissyor Sergey Bondarçukning özi montaj qilgan 10 qismli rejissyor versiyasi qoldi.

Serial Rossiyada tanqidçilardan ziddiyatli baholar oldi. Juda ijobiy, hatto jöşqin baholar ham topildi, ammo asosan bu Bondarçuk ijodining öziga xos ixlosmandlari tomonidan berildi. Premyerага bağişlangan «Nezavisimaya gazeta»dagi maqola esa «Şoloxov bunga yetmagani baxt» deb nomlangan edi. Lenta.ru jurnalining maqolasida Andrey Voronsov şunday dedi:

Serialning rus tomoşabini uçun notaniş, asli ingliz tilidagi matni va qayta ovozlaştirilgan rus matnidan taşqari, qahramonlarning autentik emasligi ham qayd etilgan. Rus aktyorlari öz vazifalarini munosib bajardi, ammo boş rollarni ijro etgan xorijiy aktyorlar Don daştlarining tub aholisiga kam öxşaydi. Hatto Everettning Melexov rolini tanlanişi ham hayratlanarli tuyulgan. Nafis Delfin Forest kazak ayoliga öxşamaydi. Köpçilik tanqidçilarning fikriça, faqat aktyor Myurrey Abraham Pantaley Prokofyeviç rolida ozmi-köpmi işonarli körinadi.

Gerasimov kartinasi bilan soliştiriş qiziqarli xususiyatlarni oçib beradi. Agar 1958 yildagi «Tixiy Don»da sovet mafkurasi sezilarli darajada mavjud bölgan bölsa, 1992 yildagi filmda siyosiy tagzamin şunçalik sezilmaydi. Holbuki, romanda u muhim rol öynaydi. Film asosan Melexovning muhabbat dramasini aks ettiradi, bu esa Şoloxovning çuqur va köp qirrali asarini sezilarli darajada qadrsizlantiradi.

Maşhur sotsiolog Boris Kagarlitskiy şunday qayd etgan:

Sergey Bondarçuk nomi bilan çiqqan film baʼzan öquvçilik ishi taassurotini qoldiradi, bu yerda har bir sahna yomon emas, lekin albatta banal tarzda suratga olingan va körsatilgan — xuddi yuzlab va minglab boşqa «kostyumli» filmlar kabi, ular heç narsasi bilan ajralib turmagan va esda qolmagan.

Tanqidçilar hatto Bondarçukning klassik rus asarini bunçalik ğayrioddiy talqin qilişi uning sovet kinematografiyasida birdan talabga ega bölmay qolgani sababli unga qarşi bir turdagi çaqiriq bölişi mumkinligini taxmin qilişgan.

Şu bilan birga, Şoloxov romanining bunday versiyasi yoqqanlar ham bölgan. Maşhur raqqosa va rejissyor Andris Liepa serial haqida şunday fikr bildirgan:

Serialning özi meni heç qanday tarzda hafsalasini pir qilmadi. Ğarb aktyorlarining öyini menda rad etiş hissini uyğotmaydi. Masalan, Myurrey Abraham Grigoriy otasi rolini şunçalik his qilib öynadiki, men dastlab uning xorijiy ekanini ham bilmadim. Albatta, film dastlab Ğarb uçun tayyorlangani körinib turadi va menimça, rus ruhi, rus tarixini xorijliklarga bemalol va qiziqarli şaklda tuşuntiriş vazifasi mukammal bajarilgan.

Bondarçuk ishi haqidagi fikrni «Rossiyskaya gazeta»da yozuvçi Pavel Basinskiy yakunlagan:

Bu film — bizning zamonaviy milliy aybimiz tarixi. Bondarçuk oldidagi. «Tixiy Don» muallifi oldidagi. Bizning tomoşabinlarimiz oldidagi. Bu hikoya qanday qilib kimdir hammani nimagadir zörlagani haqida. Buyurtmaçilar — Bondarçuk. Bondarçuk — ularga berilgan rollar uçun mutlaqo tayyor bölmagan xorijiy aktyorlar. Bizning aktyorlar — özlarini, ingliz tilida rodnoy nutqni aytişga majbur qilib. «Farewell, Grigori!» («Xayr, Grigoriy!»). Kimga va nega bunday ommaviy özini-özi qiynaş kerak edi — mana, teleekranda oçilayotgan, ehtimol jahon kinematografiyasidagi eng ğalati kinoepopeyaning asosiy fojiali savoli.