Red Dwarf

Dave Lister (Craig Charles). Halokat oldidan kemadagi quyi darajali texnik, Yerga qaytiş va Fijida ferma oçiş orzusi bölgan, lekin kemadagi halokat uni insoniyat zotining oxirgi vakiliga aylantirgandan söng bu mumkin bölmay qolgan. U kari, pivo va öz gitarasini juda yaxşi köradi, garçi çalişni bilmasa ham. U tartibsiz va aqli ham unçalik ötkir emas, lekin jasur, halol, yaxşi yigit, umuman olganda yoqimtoy. U karyera ösişini qatʼiyan istamaydi. Keyinçalik uning uç öğli tuğiladi — ikki egizak (ulardan biri halokat paytida boşqaruv xonasida halok böladi) va, ğalatiyam, özi. Yoş özini u barda «Uroboros» yozuvi bilan qutida qoldiradi. Başoratga köra, Lister 181 yoşida, sutyenni tişlari bilan yeçişga urinayotib, vafot etadi.

Arnold Yahudo Rimmer (Chris Barrie) — ekipajning ikkinçi yuqori aʼzosi: betoqat va mağrur byurokrat, nevrotik, qörqoq. U golografik şaklda tiklangan, çunki Lister butun hayoti davomida aynan unga eng köp söz aytgan (14 milliondan ortiq). Yettinçi mavsumda Rimmer Ace Rimmer böliş uçun ekipajni tark etdi (quyida qarang). Sakkizinçi mavsumda Rimmer nanobotlar yordamida tirilgan. «Yerga qaytiş» mavsumida Rimmer yana golografik şaklda paydo böladi, lekin buning sababi tuşuntirilmaydi. Rimmer özini umidsiz vaziyatda topib, yöqotadigan heç narsasi qolmaganda jasorat körsatişi mumkin, masalan, «Only the Good…» epizodida u hatto Ölimga zarba bergan. Rimmerning uç akasi bor, ular (özlarining sözlariga köra) kosmik kemalar kapitanlari bölişgan. U ofitserlar oilasidan, lekin «The Beginning» epizodida maʼlum bölişiça, uning otasi boğbon bölgan.

Muşuk (Danny John-Jules). U Listerning muşugi Frankenşteyn avlodlaridan kelib çiqqan mavjudot. Muşuk — egoist, xavf sezilişi bilanoq qoçib ketadi, işlaşni yoqtirmaydi, uxlaş va ovqatlanişni sevadi, öz taşqi körinişiga juda eʼtibor beradi, ekipajning boşqa aʼzolari bilan muloqot qilişga intilmaydi. Biroq vaqt ötişi bilan u öz örtoqlariga tobora köproq boğlana boradi va şu tufayli öziga işongan, egoist odamga öxşab qoladi. «Entangled» epizodida u öz rezyumesida şunday yozilganini aytadi: «yordam bermaydi, tozalamaydi, faqat seks istaydi». U «Stargazer Çigirtkasi» sensorlari sezgisidan taşqaridagi obʼektlarni sezişi mumkin.

Bort kompyuteri Holly (I, II, VII va VIII mavsumlarda Norman Lovett, III dan V gaça esa Hattie Hayridge ijro etgan). Uning IQ körsatkiçi 6000, lekin halokatdan keyin 3 million yil yakkalikda yaşagani uçun u kuçli çarçagan, bu esa «kompyuter qariligi»ga olib kelgan. III mavsum uçun uning taşqi körinişining erkakdan ayolga özgarişi parallel olamdagi ayol kompyuterni eslatadi, qahramonlar bilan «Parallel olam» epizodida uçraşişgan.

Kryten yoki «Kryten 2X4B-523P» (Robert Llewellyn, şuningdek birinçi paydo bölişida David Ross). U «Nova 5» kemasidan qutqarilgan, u halokatga uçragan kemada ekipajga xizmat qilişda davom etgan, ekipaj esa allaqaçon ölgan edi. Kryten har narsada buyruqqa böysunişga örgangan xizmat körsatuvçi mexanoid, lekin asta-sekin Lister uning dasturiga kirib, uni özi uçun öylaşga majbur qiladi. «Back in the Red» epizodida aytilişiça, u «Red Dwarf»da halokat yuz bergandan keyin, 2340 yilda yiğilgan.

Kristin Koçanski (dastlab Clare Grogan ijro etgan, VII mavsumda bu rolga Chloë Annett kelgunga qadar). Dastlab u «Red Dwarf»ning navigatsiya bölimi xodimi bölgan. Halokat paytida ekipaj bilan birga halok bölgan, lekin serial oxirida parallel olamdan qaytgan. Listerning dösti va «onasi». «Yerga qaytiş» mavsumida maʼlum bölişiça, u Listerni taşlab ketgan.

Birinçi mavsum 1988 yilda BBC2 kanalida boşlangan. Öşandan beri yana ön bir mavsum suratga olingan. Şuningdek, 1999 yildan beri töliq metrajli film ustida ish olib borilmoqda.

Rob Grant va Doug Naylor «Red Dwarf» ğoyasini 1980-yillar örtalarida BBC Radio 4 kanalida efirga çiqqan «Dave Hollins: Kosmonavt-stajyor» skeç-şousi asosida işlab çiqqan. Ssenariy mualliflari ğoyani şakllantirişda «Star Trek», «Silent Running», «Alien», «Dark Star» va «Hitçhikerʼs Guide to the Galaxy» kabi film va seriallardan ilhomlanganlar, lekin ular yangi loyihaga ingliz hazili va satirasining katta uluşini qöşişni istaşgan va oxir-oqibat situkom janrini tanlaşgan. Pilot epizod ssenariysi 1983 yilda tayyor bölgan, lekin Grant va Naylor hamda prodyuser Pol Jekson barça harakatlariga qaramay, BBC ularga doim rad javobi bergan, çunki ilmiy-fantastik situkom maşhur böla olmaydi deb hisoblaşgan.

1986 yilda BBC North yopilgan «Baxtli oilalar» serialining örniga «Red Dwarf» ğoyasini qabul qildi, asosan Pol Jeksonning qatʼiyligi tufayli. 1987 yilgi elektrçilar ish taşlaşigaça faqat boşlanğiç titrlar suratga olingan edi, lekin 1987 yil sentyabrida suratga oliş qayta boşlandi va natijada pilot epizod 1988 yil 15 fevralda efirga çiqdi.

Asosiy rollarga Alan Rickman va Alfred Molina sinovdan ötgan, şundan söng Molina Rimmer rolini olgan. Lekin Molina serialning asosiy ğoyasini tuşunişda qiyinçilik sezgani sababli, uning örniga Grant va Naylor bilan avval ham işlagan hamda «Baxtli oilalar»da suratga tuşgan Chris Barrie taklif qilindi. Craig Charles Dave Lister rolini oldi. Dastlab uning Muşuk obrazi haqidagi fikri söraldi, çunki ular obraz juda irqçi çiqib qolişidan qörqişgan. Charles Muşukni «zör yigit» deb taʼriflagan, ssenariyni öqib bölgaç esa Lister rolini uçun sinovdan ötişga qaror qilgan. Stend-ap komik Norman Lovett dastlab Rimmer rolini uçun sinovdan ötgan, lekin oxir-oqibat unga bort kompyuteri Holly rolini öynaş taklif qilingan. Professional raqqosa va qöşiqçi Danny John-Jules sinovga yarim soat keçikib kelgan, lekin uning «zör» taşqi körinişi, qisman otasining 1950-yillar uslubidagi kostyumi tufayli, deyarli darhol Muşuk rolini olgan.

Dastlabki olti mavsum ssenariylarini Rob Grant va Doug Naylor yozgan (ular umumiy taxallus — Grant Naylor ostida ham işlagan, garçi titrlarda odatda bu körsatilmagan). 1995 yilda, oltinçi mavsum çiqqaç, Grant boşqa loyihalar bilan şuğullaniş uçun loyihani tark etgan, Naylor esa yangi ssenariylarni yakka özi yoki boşqa ssenariy mualliflari bilan hamkorlikda yozişda davom etgan, jumladan Krytenni ijro etgan Robert Llewellyn bilan ham.

Serialning doimiy rejissyori Ed Bye bölgan, u törtinçi mavsum oxirigaça barça epizodlarni suratga olgan. Keyin u şouni tark etgan (oxir-oqibat öz xotini Ruby Wax loyihasi bilan şuğullangan), lekin yettinçi va sakkizinçi mavsumlarning barça epizodlarini suratga oliş paytida yana rejissyor kreslosiga ötirgan. Beşinçi mavsumni Juliet May suratga olişi kerak edi, lekin yarmi suratga olingaç, şaxsiy va kasbiy sabablarga köra u ketişga majbur böldi. Natijada ssenariy yozişdan taşqari, Grant va Naylor «Red Dwarf»ning rejissyorlariga ham aylanişdi. Oltinçi mavsumni taklif etilgan rejissyor Andy De Emmony suratga olgan. Dastlabki uç mavsumni Pol Jeksonning kompaniyasi prodyuserlik qilgan, keyin işlab çiqariş jarayonini butunlay Grant va Naylor boşqarib, özlarining prodyuser kompaniyasini taşkil qilişgan. Sakkizta klassik mavsumning barçasi BBC Two kanalida namoyiş etilgan (erta manbalarda u BBC2 deb atalgan).

Serialning barça musiqasi kompozitor Howard Goodall tomonidan yaratilgan, yakuniy zastavkada Jenna Russell ovozini eşitiş mumkin. Birinçi ikki mavsumning boşlanğiç titrlarida ança ğamgin asosiy mavzu işlatilgan, uçinçi mavsumdan boşlab esa köproq quvnoq boşlanğiç zastavka yangradi. Goodall şuningdek şouning turli qöşiqlariga musiqa yozgan, jumladan «Tongue Tied» (sözlari Rob Grant va Doug Naylorniki). 1993 yil oktyabrida Danny John-Jules (Muşuk sifatida) «Tongue Tied»ni qayta ijro etdi, uning versiyasi Britaniya çartlarida 17-öringa çiqdi. Goodall özi «The Rimmer Song»ni ijro etgan: «Blue» epizodida uni Rimmer kuylagan, lekin öşa paytda tomoşabin Goodallning ovozini eşitgan, Chris Barrie esa faqat lablarini jim harakatlantirgan.

1998 yilda, serialning ön yilligiga (va sakkizinçi mavsum çiqişidan ham oldin), birinçi uç mavsum remasterlandi va VHS formatida çiqarildi. Özgarişlarga öyinçoq modellarning kompyuter grafikasi bilan almaştirilişi, baʼzi dialog va sahnalarning qisqartirilişi, Holly iştirokidagi sahnalarning qayta suratga olinişi, yangi boşlanğiç titrlar yaratilişi, musiqa va tovuş effektlarining raqamli qurilmalar yordamida qayta yozilişi kiradi. 2007 yilda yangilangan versiya «The Bodysnatçer Collection» DVD töplami sifatida 4 diskda ham çiqarildi.

Oltinçi va yettinçi mavsumlar orasida uç yillik uziliş bor, bu asosan Rob Grantning boşqa loyihalar bilan şuğullaniş uçun ketişi tufayli yuzaga kelgan. Serial ekranlarga qaytganda u köproq filmga öxşab qolgan: jonli tomoşabin yöq edi, tez-tez dekoratsiyalar va mahalliy joylarda suratga oliş işlatilgan, barça sahnalar faqat bitta kamera bilan suratga olingan. Ikki yil ötib sakkizinçi mavsum suratga olina boşlanganda, bu yondaşuvdan voz keçildi.

1999 yilda serial yopildi, çunki BBC uni töqqizinçi mavsumga uzaytirişni istamadi. Doug Naylorning sözlariga köra, kanal pulni boşqa loyihalarga sarflaşni afzal körgan. Şunga qaramay, mobil ilova obunaçilariga Rojdest animatsion maxsus çiqariği taqdim etildi. Biroq muxlislar şou «Yerga qaytiş» mini-seriyasi şaklida ekranlarga qaytgunça 10 yil kutişga majbur bölişdi.

2008 yilda raqamli kanal Dave «Red Dwarf» asosida uç epizoddan iborat mini-serial buyurtma qildi. «Red Dwarf: Yerga qaytiş» 2009 yil Pasxa bayramidagi dam oliş kunlarida namoyiş etildi, uning barça qismlarida ham mini-serial işlab çiqariliş jarayonini hikoya qiluvçi «Yaratiş» rubrikasi bor edi. Ssenariyga köra «Faqat yaxşisi…» epizodida tasvirlangan voqealardan töqqiz yil ötgan (bu epizodning oxiri esa öninçi mavsumgaça heç qanday tuşuntirilmaydi). Asosiy qahramonlar taxminan 2009 yilda Yerga qaytib, kutilmaganda özlarining maşhur teleseriali «Red Dwarf» personajlari ekanini bilib olişadi. Koçanski, taxminan, ölgan, Holly esa Lister unga suv tökib yuborgani uçun işlamaydi. Aktrisa Sophie Winkleman Katerina ismli personajni ijro etgan, u golografik bölib, Rimmerning örnini jamoada egallaşga urinadi.

Kinematografiklikka erişiş uçun «Yerga qaytiş» jonli tomoşabin oldida suratga olinmagan. Oldin bu «Tana almaşinuvi» epizodi va butun yettinçi mavsum suratga olinganda ham şunday bölgan, lekin bu safar ijodkorlar oldindan yozilgan kulgu effektini qöşmaslikka ham qaror qilişdi. Bu «Red Dwarf»ning HD formatida suratga olingan birinçi mavsumi hamdir.

Mini-serialning barça epizodlari ketma-ket uç keç davomida, 2009 yil 10 aprel juma kunidan boşlab namoyiş etildi va kanal Dave uçun rekord reytinglarni oldi. Birinçi epizod Britaniya raqamli tarmoqlari tarixidagi eng köp tomoşa qilingan körsatuv böldi. 2009 yil 15 iyunda «Yerga qaytiş» DVD formatida, 31 avgustda esa Blu-Ray formatida çiqarildi. Rasmiy saytda mini-serial «barça jihatlari böyiça serialning töqqizinçi mavsumi» sifatida körsatilgan. Bu yangi mavsum «Red Dwarf X» nomi bilan çiqqanda tasdiqlandi, garçi mini-serial heç qayerda «Red Dwarf IX» deb atalmagan edi.

2011 yil 10 aprelda Dave öz tarmoğida serialni «öninçi mavsum»ga uzaytirilganini eʼlon qildi, u olti epizoddan iborat bölib, 2012 yil oxirida boşlanadi. 2011 yil 11 noyabrda suratga oliş muddatlarining boşlaniş va tugaş sanalari eʼlon qilindi, şuningdek barça epizodlar Şepperton Studios binolarida tomoşabinlar iştirokida suratga olinişi tasdiqlandi. Asosiy suratga oliş 2011 yil 16 dekabrdan 2012 yil 27 yanvargaça davom etdi, keyin barça aktyorlar qöşimça suratga oliş uçun qaytib kelişdi. Yangi mavsumda faqat dastlabki ijroçilar tarkibi qaytdi, yaʼni Charles, Barrie, Llewellyn va John-Jules. Chloë Annett va Norman Lovett iştirok etmadi, garçi ssenariyda ularning personajlariga işoralar bölsa-da.

2012 yil 20 iyulda Facebook ijtimoiy tarmoğida öninçi mavsumning 55 soniyalik treyleri premyerasi bölib ötdi. Har juma kuni yangi tizer çiqardi. Mavsum 2012 yil 4 oktyabrda boşlandi.

Öninçi mavsum katta tomoşabinlar auditoriyasini jalb qilgaç, ham Dave kanali, ham Doug Naylor yangi epizodlarni işlab çiqarişga qiziqiş bildirişdi. 2013 yil may oyida, muxlislar bilan Dimension Jump konventsiyasida uçraşuvda Naylor bu borada muzokaralar hali davom etayotganini aytdi, lekin ssenariy muallifi sifatida u suratga oliş 2014 yil fevralda boşlanişiga umid qilgan edi. 2013 yil oktyabrda Robert Llewellyn blogida «ön birinçi mavsum böladi» va u «2014 yil içida» çiqadi deb yozdi. Keyinçalik aktyor bu xabarni öçirdi, Doug Naylor esa Twitterʼda yozdi: «Red Dwarf»ning ön birinçi mavsumiga ruxsat berilgani haqidagi twitlarni oldik. Bu notöğri. Hozirça xayr». Şunga qaramay, 2014 yil yanvarda Danny John-Jules yangi epizodlarning ssenariylari allaqaçon yozilayotganini oşkor qildi.

2014 yil aprelda Scarboroughdagi ilmiy-fantastik festivalda, «Red Dwarf» paneli yonida John-Jules ön birinçi mavsumning suratga olinişi 2014 yil oktyabrda boşlanişi va 2015 yil kuzida uni Daveʼda köriş mumkinligi haqida taxmin bildirdi.

2015 yil 2 mayda navbatdagi Dimension Jump konventsiyasida Naylor nihoyat «Red Dwarf»ning ön birinçi va ön ikkinçi mavsumlarga rasmiy uzaytirilganini tasdiqladi, ular 2015 yil oxirigaça suratga olinib, mos ravişda 2016 va 2017 yillarda çiqişi kerak edi. Yangi epizodlarni işlab çiqariş Henry Normal va uning Baby Cow Productions kompaniyasiga topşirildi.

Ikkala mavsumning suratga olinişi 2015 yil noyabrdan 2016 yil martgaça Pinewood Studios binolarida davom etdi. «Red Dwarf XI» 2016 yil 15 sentyabrda UKTV Play striming xizmatida, Dave kanalidagi teleefirdan bir hafta oldin boşlandi. 2017 yil 8 sentyabrda ön ikkinçi mavsum premyerasi 2017 yil 12 oktyabrda Dave kanalida bölişi eʼlon qilindi, 15 sentyabrda esa har bir epizod TV efiriga bir hafta qolganda UKTV Playʼda «Sörov böyiça video» xizmati doirasida mavjud bölişi qöşimça qilindi.

«Red Dwarf» situkomga xos bölgan, yopiq makonda birga bölgan, bir-biriga umuman öxşamagan va köpinça noadekvat odamlar guruhidagi munosabatlarga asoslangan. Uning asosiy qahramonlari qörqoq, layoqatsiz va dangasa, doimiy ravişda qöpol va sarkastik suhbatlarga kirişadi, şu tariqa ilmiy-fantastik seriallarga xos bölgan, qörqmas va malomatsiz oddiy kosmos tadqiqotçilarining hazilomuz qarama-qarşisini taşkil etadi. Serial yaratuvçilari Rob Grant va Doug Naylor ilmiy-fantastik tomonni juda jiddiy nuqtai nazardan körib çiqişgan, satira, parodiya va drama esa köplab film, serial va kitoblarga işoralarni öz içiga oladi, jumladan «2001: Kosmik odisseya», «The Best Shot», «RoboCop», «Yulduzlar uruşi», «Grajdanin Keyn», «Vahşiy», «Tuşdan soat ön ikkida», «Sababsiz isyon», «Kasablanka», «Easy Rider», «Terminator» va «Pride and Prejudice» romani.

Ssenariy mualliflari «Red Dwarf» epizodlarida badiiy filmlarning syujetlarini muntazam ravişda hazilga aylantirişgan: uçinçi mavsumdagi «Polymorph» epizodi «Çet elliq»ni aniq parodiya qiladi, törtinçi mavsumdagi «Camille» epizodi «Kasablanka»dan asosiy lahzalarni oladi, «Meltdown» esa «Western World» filmi syujetini köçiradi. «Yerga qaytiş» mini-seriyasi qisman «Blade Runner»dan ilhomlangan. Şunga qaramay, epizodlar mavzusi faqat filmlar va seriallar bilan çeklanmaydi, köpinça muhim tarixiy voqealar va sanalar ham hazilga aylantiriladi. Bundan taşqari, din ham katta ahamiyatga ega: masalan, «Waiting for God» epizodida (nom Samuel Beckettning «Godoni kutiş» pyesasiga işora) din Muşuk irqining taqdirida muhim rol öynaydi, bu irq Listerni özlarining «xudosi» deb bilgan, «Lemons» epizodida esa qahramonlar özini Iso deb ataydigan odamni uçratadilar. Yettinçi mavsumning bir epizodi «Uroboros» deb nomlangan, bu tomoşabinni şu nomdagi afsonaviy mavjudotga yönaltiradi.

Serial şuningdek baʼzi maşhur ilmiy-fantastik mavzularni ham örganadi, masalan, vaqt böylab sayohat paradokslarini (jumladan, bobo paradoksi), determinizm va erkin irodani (bir neça epizodda), virtual haqiqatda baxt izlaşni, şuningdek Listerni koinotdagi oxirgi inson sifatida körsatiş orqali insoniyatning uzoq kelajakda töliq yöqolib ketişini.

«Red Dwarf»da begona irqlar deyarli butunlay yöq, çunki Grant va Naylor boşidanoq ularni serialga kiritmaslikka kelişib olişgan. Odatda begona hayot mavzusi Rimmerning begonalarga va «uçar likopçalar»ga işonişi bilan çeklanadi, bu, masalan, uni oddiy axlat konteynerini begona kapsula deb qabul qilişiga olib keladi. Şuningdek, insonsiz hayot şakllari ham mavjud: evolyutsiyalaşgan yer turlari (Muşuk irqi), mexanoidlar va odamlar yaratgan golograflar, şuningdek sunʼiy yöl bilan yaratilgan «genetik-muhandislik hayot şakli» (GMHŞ). Keçki mavsumlarda simulyantlar va GMHŞ köpinça asosiy antagonistlar böladi.

Ssenariy mualliflari epizodlarda muntazam ravişda yangi tuşunçalarni işlatadilar. «Golografik», «dollarfunt», Felis sapiens, «simulyantlar», «GMHŞ» va boşqa sözlarning mavjudligi kelajakda til siyosiy, texnologik, evolyutsion va madaniy darajada rivojlanişini körsatadi. Ijodkorlar şuningdek özlarining noyob sökinişlar luğatini ham yaratişgan. Buning qisman sababi serialda haqiqiy haqoratli leksikadan qoçiş, qisman esa tilga futuristik ruh kiritiş edi. Ayniqsa tez-tez işlatiladigan sökiniş — smeg va unga tegişli sözlar smegging, smegger va smeg-head (rus tiliga odatda «trax», «traxalşik» va şunga öxşaş tarzda tarjima qilinadi).

Pilot epizodni tört million kişi tomoşa qilganiga qaramay, birinçi mavsum epizodlarining reytinglari umuman olganda past edi. Şunga qaramay, har bir keyingi epizod bilan serial tobora köproq tomoşabinni jalb qildi. Serial şuhrat çöqqisiga 1994 yilda erişdi, oltinçi mavsumning «Apocalypse Squad» epizodi öşa paytgaça eng köp tomoşabin (olti million) tomonidan tomoşa qilinib, Xalqaro «Emmy» mukofotini «Ommaviy sanʼat» nominatsiyasida, şuningdek British Comedy Awardsʼda «BBCning eng yaxşi komediya seriali» nominatsiyasida mukofotga sazovor böldi. 1999 yilda sakkizinçi mavsum efirga çiqqanda serial öz tarixidagi eng yuqori reytinglarni qayd etdi: uni 8 milliondan ortiq britaniyalik tomoşa qildi. Şuningdek, serial yana uç marta Xalqaro «Emmy» uçun nomzod böldi, Qirollik telekörsatuvlar jamiyatidan vizual effektlar uçun mukofot oldi, «British Science Fiction Award» («Eng yaxşi dramatik qöyilma» nominatsiyasida) mukofotini, videomaʼlumotlar taşuvçilarda yuqori sotuv körsatkiçlari uçun sakkizta «Gold Awards» mukofotini oldi va BBC Two kanalining eng yuqori reytingli va eng uzoq davom etgan situkomiga aylandi. 2007 yilda Radio Times jurnali öquvçilari serialni «Barça davrlarning eng yaxşi ilmiy-fantastik şousi» deb ataşdi, bu jurnal muharriri Jill Hudsonning sözlariga köra, hamma uçun juda ajablanarli böldi, çunki «bu asrda bitta ham yangi epizod çiqmagan».

2009 yilda serial qayta tiklandi va Dave raqamli kanalida efirga çiqa boşladi, turli britaniyalik telekörsatuv komissiyalaridan yuqori baholarni oldi. Şou tanqidçilar tomonidan ijobiy qabul qilindi, ön birinçi mavsum esa British Comedy Guide veb-saytining öquvçilari bahosiga köra «Eng yaxşi qayta tiklangan TV situkomi» va «Yilning komediyasi» unvonlariga sazovor böldi.