Саранча

«Sarança» «Xabar» telekanalining oldingi qozoq teleseriali — «Perekryostok» (1996—2000) ning bevosita davomçisi hisoblanadi. «Perekryostok»dan keyin teleserial işlab çiqariş uçun baza yaratildi. Aynan «Sarança»ni işlab çiqariş zarurati «Perekryostok»ning yopilişi sababi sifatida körsatildi, çunki ikkita teleserialni bir vaqtda «tortiş» köp sabablarga köra, avvalo moliyaviy jihatdan, imkonsiz edi. Boşqa versiyaga köra, «Perekryostok»ning haqiqiy yakuniga rejissyor-ssenariy guruhi va prodyuserlar örtasidagi parokandalik sabab bölgan, natijada guruhning qolgan qismi «Sarança» ustida işlay boşlagan. Bu versiyani ikkala loyihaning prodyuseri Abay Karpikovning «Perekryostok»dan keyin «Sarança»da barça tört rejissyorni almaştirgani tasdiqlaydi, biroq tomoşabin buni sezmagan — texnologiya allaqaçon yölga qöyilgan edi. Ikkala loyihaning operatori Yuriy Pak esa Rahat Aliyev, yaʼni öşa paytda Qozoğiston Milliy xavfsizlik qömitasi raisining örinbosari, öz idorasini tarğib qilişni istagani uçun «Sarança» paydo bölgan, deb hisoblaydi. Loyiha Rahat Aliyev homiyligida yaratilgan; ularning va öşa paytda «Xabar» teleagentligi prezidenti lavozimini egallagan Dariga Nazarbayevaning öğli Nurali Aliyev teleserialning bir qismida dengizga suzib ketayotgan dengizçi epizodik rolida körindi. Şu bilan birga, loyihaning dastlabki davrida uni bir qator xususiy moliyaviy tuzilmalar moliyalaştirişga tayyor edi. Teleserial kamida 104 qism va bir yil efirga çiqişi uçun möljallangan edi, lekin amalda 195 qism va bir yarim yil davomida efirda qoldi.

«Perekryostok»dan beri Qozoğistonda sovun operalari janri Rossiyaning «Улицы разбитых фонарей» (1998—2019), «Каменская» (1999—2011), «Марш Турецкого» (2000—2002, 2007) kabi kriminal teleseriallari oldida maşhurligini yöqotgan edi, bu esa «Sarança» janrini belgilab berdi. Şu bilan birga, «Perekryostok» uslubiga amal qiliş va suratga olişda uning köplab aktyorlarini, jumladan, Baxtiyor Kojani, Janna Quanişeva, Vladimir Tolokonnikov va boşqalarni jalb qiliş qaror qilindi. «Perekryostok»da mehmonxona egasi Svetlana Sviridovani öynagan aktrisa Galina Yefimova «Sarança»ning rejissyorlaridan biri sifatida iştirok etdi. «Perekryostok»da ham rol öynagan Yuriy Kapustin «Sarança»ni suratga oliş paytida insult oldi. Natijada uning qahramoni giyohvand moddalar sotuvçisi Lev Naumoviç maʼlum vaqt xabarsiz yöqolib ketdi. Aktyor qisman tiklanib oldi va uning qahramoni keyinçalik qamoqxonadan vaqti-vaqti bilan özini eslatib turdi, ammo endi muhim rol öynamadi.

Teleserialga eʼtiborni jalb qiliş uçun maşhur pop-guruhlar aʼzolari ham rollarga taklif qilindi. Masalan, boş avantyuristka Alla Fetisovani ijro etgan Svetlana Çernyak (hozirgi Yagudina) «Paralel» musiqiy duetining yakkaxon ijroçisi edi. 2002-yil may oyida loyiha prodyuseri Abay Karpikov «Dauys International» guruhining «Qarliğaş» klipini kördi va teleserialga guruh yakkaxon ijroçisi Asel Sadvakasovani Rayxon rolida taklif qilişga qaror qildi. Guruh prodyuserlari uni gastrol jadvalini hisobga olgan holda suratga olişga qöyib yuborişdi.

Loyihaning saundtreki uçun musiqaçi Ruslan Toxtaxunov «Lya moneta» va «Slova» nomli ikkita qöşiq yozdi; birinçi kompozitsiya uçun teleserial aktyorlari iştirokida klip suratga olindi.

Loyihani yaratişda mualliflar tergovçilar va sobiq idora xodimlari bilan maslahatlaşib, qismlar uçun material töplaşdi. Teleserial fuqarolarga öz huquqlarini tuşunişga yordam berişi kerak edi. Loyihaning işçi nomlari «Operatsiya „Sarança“» va «FBR» edi. Yakuniy nom tanlangan, çunki «sarança» sözi metaforik maʼnoda — hokimiyat va huquq sohasida sodir bölayotgan köp narsalar mazkur haşarotning bosqiniga öxşaydi. «Perekryostok»da bölgani kabi, asosiy suratga oliş «Kazakhfilm» studiyasining pavilyonlarida va hududida ötkazildi; yangilik sifatida Olmaota şahri lokatsiyalarida işlar olib borildi. Suratga oliş guruhi yuqori surʼatda işladi va haftasiga ikkita tayyor qismni topşirardi. Loyiha «Perekryostok»dan köra katta byudjetga ega edi va texnik jihatdan murakkabroq edi. Loyihaning rejissyori Galina Yefimovaning fikriça, işlab çiqarişdagi eng qiyin epizodlardan biri giyohvand moddalar yölagining «qamalişi» sahnasi bölgan — yomğir paytida studiyada yuk maşinalarining butun karvoni haydalgan.

Taʼkidlanişiça, teleserial işlab çiqarilgan davrda «Sarança»ning suratga oliş pavilyonlari «Kazakhfilm»ning inqirozga uçragan boşqa qismlari orasida yagona gavjum joy bölib qolgan.

Aleksey Grigoryev, Mixail Balikin, Yelena Kotorova va Galina Yefimova — rejissyorlar.

Zaureş Yergaliyeva, Albina Axmetova, Oksana Bondarenko, Aleksey Grigoryev, Lyutsiya Irjanova, Alfiya Yusupova va Viktor Turuntayev — ssenariy mualliflari.

Abay Karpikov — prodyuser.

Nina Lavrik — işlab çiqariş boşliği.

Abay Karpikov va Dariga Nazarbayeva — ğoya mualliflari.

Teleserial tomoşabinlar orasida yuqori reyting töplab, bir qator yangi nomlarni — Asel Sadvakasova, Çingiz Kapin va boşqalarni kaşf etdi, allaqaçon maşhur aktyorlar esa öz maqomini mustahkamladi. Loyiha Olmaota teatrlariga «Perekryostok» (1996—2000) va «Sarança» aktyorlarini jonli köriş istagida kelayotgan tomoşabinlar sonini oşirdi. Ikkala loyihaning ssenariy muallifi Albina Axmetovaning fikriça, «Sarança»ning muvaffaqiyati butun işlab çiqariş davomida yagona jamoaning uyğun işlaşi va intrigalarning yöqligi tufayli yuzaga keldi. Şunga qaramay, umuman olganda, «Sarança» «Perekryostok»ning yutuqlarini takrorlay olmadi. Kamroq muvaffaqiyat sabablari orasida janr farqi körsatildi: agar «Perekryostok» barça odamlar uçun teleserial bölgan bölsa, «Sarança» tor doiradagi tomoşabinlarga möljallangan kriminal teleserial edi.

Rossiyaning «Kino Mail» portali versiyasiga köra, 2022-yil holatiga köra «Sarança» 7,9 ball bilan Qozoğiston kinofilm va teleseriallari reytingida ikkinçi örinni egalladi va faqat «Onamga yöl» (2016) filmidan orqada qoldi. 2001-yilda «Sarança»da MXQ generali rolini va «Toğam, seni öldiraman» filmida boş rolni ijro etgan Asanali Aşimov «Yilning eng yaxşi aktyori» sifatida «Altin adam» mukofotiga sazovor böldi; mukofot «Yil tanlovi №1 Qozoğistonda» tanlovi doirasida berilgan.

Jurnalist Konstantin Kozlov 2025-yildagi maqolasida «Sarança» yaratuvçilari «Perekryostok» tomoşabinlarini uşlab qolişga muvaffaq bölganini taʼkidladi. Loyiha politsiyaçilar kasbining aholi orasidagi maqomini oşirdi, ularni oddiy odamlar sifatida körsatib, öz işlarini bajarayotganlarini namoyiş etdi. 2007-yilda loyiha homiyligida yaratilgan Rahat Aliyev Qozoğistonning birinçi prezidenti Nursulton Nazarbayevning siyosiy noroziligiga uçradi. Natijada teleserial 2010-yillarning oxirigaça norasmiy taqiqlangan holatda qoldi va uning qayta efirga çiqarilişi premyeradan deyarli 20 yil ötib amalga oşdi. Şuningdek, teleserialning «Perekryostok»ga nisbatan qisqaroq davom etişi tomoşabinlarga «Sarança»ga xuddi «Perekryostok»ka örganganlaridek örganişga imkon bermagani taʼkidlandi. Mana şu omillar teleserialning öz ötmişdoşi muvaffaqiyatiga erişa olmaganining sabablari böldi.

2016-yilda Qozoğiston mustaqilligining 25 yilligiga bağişlangan «NTK» telekanalining yangiliklar reportajlari seriyasidan biri «Perekryostok» (1996—2000) va «Sarança» teleserialllariga bağişlandi. 2021-yilda esa «Karavan» qozoq gazetasi «Sarança»ni mamlakat mustaqilligining 30 yilida jamiyatni özgartirgan voqea va hodisalar röyxatiga kiritdi. Çiqqanidan 20 yildan köproq vaqt ötgaç, teleserial Tengrinews.kz va boşqalar kabi Qozoğiston media portallarining turli şarafli röyxatlariga (kultli teleserialllar röyxati va şunga öxşaş röyxatlar) köp marta kiritildi.

Jurnalist Konstantin Kozlov 2024-yildagi maqolasida «Perekryostok» va «Sarança» teleseriallari yopilganidan keyin Qozoğistonda teleserialllar 2000-yillarning oxirigaça deyarli suratga olinmaganini taʼkidladi. Natijada qölga kiritilgan köp kamerali suratga oliş texnologiyasi yöqotildi, bu esa mamlakat teleserial sanoatiga salbiy oqibatlar keltirdi. Malakali mutaxassislar turli mamlakatlarga tarqalib ketdi yoki kasbini özgartirdi, şu sababli yillar ötgaç yangi avlod mutaxassislari deyarli noldan hamma narsani örganişga majbur böldi.

2010-yillarning boşida «Perekryostok» va «Sarança» jamoasining asosiy aʼzolari — boş prodyuser Abay Karpikov, kreativ prodyuser Almiri Karpikov («Sarança»da Toxtarni öynagan), ssenariy muallifi Zaureş Yergaliyeva, rejissyorlar Galina Yefimova va Çingiz Kapin («Sarança»da Yesenni öynagan) yoşlar teleseriali «Asel, döstlar va qizlar» (2010—2011) yaratiş uçun yana birlaşdi. Bu teleserial frantsuz teleseriali «Elen va bolalar» (1992—1994) ning qozoq moslaşuvidir.