Shtrafbat

1-qism

Mayor Tverdoxlebov ikkinçi yili Uluğ Vatan uruşi paytida faşistlar qöliga asir tuşdi. Faşistlar tarafida uruşişdan boş tortgan barçani otib taşlaşdi, u esa möʼjiza bilan tirik qoldi. Yaralangan holda u keçasi dahşatli qabrdan çiqib, özinikilarga yetib keldi.

Sobiq harbiy asirlar va qurşovdan çiqqanlarni NKVD tergovçilari söroq qiladi. Tverdoxlebovni xiyonatda ayblab, oddiy askarlikka tuşirişadi va kadrli ofitserlar yetişmaganligi sababli, ştrafli batalon komandiri bölib qonlari bilan gunohini yuvişni taklif qilişadi.

Tverdoxlebovning qöl ostiga qonun öğrisi Glymov, nari-berini yotişdan zerikkan Rodyanskiy va Baukin tuşadi; ular Sovet hokimiyatini oq gvardiyaçilardan himoya qilgan siyosiy mahbuslardir. Ular birgalikda old çiziqda jang qilişlari kerak.

2-qism

Tverdoxlebov jangga qodir otryad tuzişi kerak. U Baukin va Glymovni rota komandirlari etib tayinlaydi. Glymov öz ostidagilar birinçi jangdanoq qoçib ketişi mumkinligini bilgani uçun, rahbar rolini istamay qabul qiladi. Lekin Tverdoxlebov ogohlantiradi: ştrafniklar har qanday holda halokatga mahkum, agar faşistlarning öqidan ölmasa, NKVD tösiq otryadining öqidan öladi.

Ştrafli batalon oldiga balandlikni egallaş vazifasi qöyiladi; bu egallaş keyin nemislar kuçlarini çalğitadi. Batalon minalangan maydon orqali pozitsiyalarga yöl oçişi kerak. Glymov öz odamlarini minalarga olib borişdan boş tortadi. Komandir ularning köpçiligi mina maydonida halok bölişini tuşunadi, lekin buyruqni har qanday narxda bajariş kerakligini ham biladi. U ular oldida tiz çökadi… Katta yöqotişlar evaziga balandlik egallanadi. Lekin hammasi nemis öqlari böroniga doş bera olmadi, köpçilik orqaga qaytdi…

3-qism

Jangda 500 dan ortiq kişi halok böldi. Batalonda atigi 200 jangçi qoldi. Oç, çarçagan, lekin birinçi ğalabasidan ruhlangan askarlar karta öynaydi. Öyin janjal bilan tugaydi. Vityunya özi yutqazgan zanjirni qaytarişni talab qiladi va uni öldirişadi. Komandir Glymovga Vitekni öldirgan Tsypani otib taşlaşni buyuradi. Hukm ijro etiladi. Tverdoxlebov özboşimçalik uçun generaldan hayfsan oladi, unga Kolima bilan tahdid qilişadi. Tverdoxlebov generalga jangda qahramonlarça özini körsatgan jangçilarning, ham tirik qolganlarning, ham halok bölganlarning işlarini qayta körib çiqiş töğrisida ariza beradi. Komandirning arizasi qabul qilinadi, lekin zavqsiz.

Batalon ikki kundan beri oçlikda. Umidsizlikka tuşgan, sobiq GULAG mahbuslaridan bir neçtasi faşistlar formasini kiyib (qon yoki öq izi bölmagan), «qizil közlilar»dan — tösiq otryadidan — oziq-ovqat olişga qaror qiladi; tösiq otryadi oç qolmagan edi. Ular dala oşxonasiga bostirib kirib, konservalangan göşt va şörva olib ketişadi. Rahbariyat, albatta, bu bosqinni eʼtiborsiz qoldirmaydi: ertalab batalonga NKVD mayori Xarçenko tintuv ötkaziş uçun keladi. Lekin u bu bepisand harakatning heç qanday izini topmaydi, bosqinçilarni batalonda heç kim foş qilmaydi. Ğazablangan Xarçenko közi tuşgan bir neçta jangçini hibsga oladi, ularga qarşi qasos oliş uçun. Ştrafniklar qoçişga uriniş paytida öqdan halok bölişadi.

4-qism

Tverdoxlebovning batalyoni yana hujumga ötadi. Yoş Tsukerman uçun bu hayotidagi birinçi jang. U kapitani bilan uruşgani uçun ştrafli batalonga tuşgan; kapitan uni «yahudiy» deb haqorat qilgan edi. Birinçi jangning sinovidan yoş askar öta olmaydi: bu dahşatdan qutuliş uçun u öz oyoğini öqlaydi va gospitalga tuşadi. U yerda uni harbiy jarroh foş etadi (çiqarib olingan öq vatanniki edi), lekin yoş ştrafnikka açinib, bölgan voqeani yaşiradi. Qömondonlik Tverdoxlebov oldiga yangi vazifa qöyadi — duşman tilini oliş kerak, va muhimi, nemis ofitserlar tarkibidan bölişi kerak edi. Nemis orqasiga qilingan barça oldingi yurişlar razvedkaçilarning ölimi bilan tugagan edi. Komandir razvedkaga 7 kişini yuboradi va boşliği etib Glymovni tayinlaydi. Boşliqlarning buyruği qatʼiy edi: «til»siz qaytmaslik. Operatsiya muvaffaqiyatli ötadi, nemis ofitseri va muhim xaritalar belgilangan muddatda yetkaziladi. Lekin bu harbiy omadning narxi katta böldi: kimdir otilgan, kimdir botqoqda çökkan, çunki avvalo nemisni qutqarişgan — undan boşqa ştrafli batalyon askarlarining hayotining maʼnosi yöq edi. Mayor Xarçenko Tverdoxlebovga bölgan şubhali munosabatini yaşirmaydi va unga öz askarlari ustidan maʼlumot yozişni taklif qiladi. Lekin komandir rad etadi…

5-qism

Gospitalda Tsukerman özini ştrafli batalonga tuşirgan janjal qilgan kapitan Bredunov bilan uçraşadi. Ular yana uruşib ketişadi, yaradorlar ularni bir-biridan ajratişga ulguradi, ish qotillikka yetib bormasligi uçun. Glymovning razvedka guruhi til oliş uçun tun tuşişini kutib, duşman istehkomlariga yaqinlaşadi. Katta yöqotişlar evaziga ular nemis ofitserini qölga olişga muvaffaq bölişadi…

6-qism

Nemislardan ozod qilingan qişloqda Glymov Katerina bilan uçraşadi; u bilan umrining birinçi marta butun umr qolgisi kelgan edi. Rahbariyat Tverdoxlebovning ştrafli batalonini nemislar mustahkam egallagan uçastkaga taşlaşga, u yerda jang ötkazib, mustahkamlanişga qaror qiladi. Qömondonlik bu joy ölik ekanini va deyarli hamma ölişini tuşunadi. Tverdoxlebovning batalyoni buyruqni katta yöqotişlar bilan bajaradi, şundan keyin rahbariyat ularga avvalgi pozitsiyalarga qaytişni buyuradi. Tverdoxlebov general Likovga ariza olib boradi, uni batalyon komandonligidan çetlatişni söraydi. Likov komandirning bu iltimosidan xafa böladi — u uni mukofotga tavsiya qilmoqçi edi. Mayor Xarçenko Tverdoxlebovning arizasini olib, unga qarşi yangi ish qözğatiş uçun uni qaytarib olişga urinadi…

7-qism

Tverdoxlebovning batalyoni Mlinov şahrini, u yerda yaşirinib olgan faşistlar va çekinişda qoça olmagan politsiya-xoinlardan tozalaş buyruğini oladi. Askar Bulyga öziga duç kelgan qizni zörlaydi. Zoykaning bobosi komandirga jinoyatçini jazolaş talabi bilan keladi, lekin qizning özi, voqeadan larzaga tuşib, zörlovçini tanişdan boş tortadi. U şarmandalikni kötara olmaydi… Mayor Xarçenko qizni zörlaş ishi böyiça tergovni boşlaydi. Boşlangan nemis qismlari bilan jang paytida ştrafli bölinmaga mahalliy ruhoniy ota Mixail qöşiladi. Vayron bölgan uylardan birida jangçilar yaralangan vlasovçini asirga oladi. Tverdoxlebov xoin içida Sazonovni taniydi. Bir vaqtlar u komandir bilan birga, öşa paytda mayor edi, asirga tuşgan va nemislarga xizmat qilişga rozi bölgan. Aynan u Tverdoxlebov va xoin bölişdan boş tortgan boşqa Qizil Armiya asir askarlarini otgan edi. Tunda Tverdoxlebov uning kamerasiga kirib, unga bitta öqli töpponça beradi…

8-qism

Tverdoxlebovning batalyoni oldiga xavfli uçastkada mustahkamlanib, qöşni armiya hujumga ötgunça uşlab turiş vazifasi qöyiladi. Ştrafniklarga yordamga kapitan Bredunov boşçiligidagi tank qarşi qurollar bilan artilleriya yuboriladi. Şunday qilib jang maydonida gospitalda yaraşmagan Savelіy Tsukerman va tinimsiz kapitan yana uçraşadi. Kapitan Bredunov oğir yaralanadi. Ölimidan oldin u Savelіydan keçirim söraydi. Jangdan keyin Tverdoxlebov Xarçenkoning xabari bilan hibsga olinadi…

9-qism

Ştrafli batalonga yangi komandir yuboriladi. Tverdoxlebovni Maxsus bölim zindonlarida qiynaşadi. Öz töğriligini isbotlay olmasligini tuşunib, u osilib öldirişga qaror qiladi, lekin soqçi bunga yöl qöymaydi.

General Likov komandirning ahvolini yengillaştirişga harakat qiladi. Armiya Maxsus bölimi boşliği Tverdoxlebovning işini yopişni buyuradi va uni öşa ştrafli batalonga oddiy askar qilib yuboradi.

Savelіy yaşirinça gospitalga, hamşira Svetani körgani ketadi. Batalonda uning yöqligini sezişadi va qoçib ketgan deb öylaşadi. Gospitalga qaytayotganda Savelіy bombardimon ostida qoladi va oğir yaralanib, yana gospitalga tuşadi…

10-qism

Bulyga Xarçenkoga ştrafli batalon jangçilari nemislarning oziq-ovqat omborini topganini xabar qiladi. Mayor general Likovga uşbu omborni egallaş operatsiyasiga şaxsan rahbarlik qilişni taklif qiladi. General Likovga bu ish arzimas tuyuladi. General, şuningdek, hammasi silliq ötişini öylaydi va rahbariyatga muvaffaqiyat haqida oldindan xabar beradi.

Lekin nemis sosiskalari uçun yengil sayr bölib çiqmaydi. Jangda Xarçenko va batalon komandiri Golovaçyov halok böladi. General Likovning buyruği bilan ştrafniklarning komandiri yana Tverdoxlebov böladi.

Glymov va uning askarlari razvedkani muvaffaqiyatli ötkazadi. Ular ikki nemis ofitseri va bir askarni asirga olişga muvaffaq bölişadi. Maxsus bölimning yangi boşliği duşman orqasiga muvaffaqiyatli çiqqani uçun komandirga minnatdorçilik bildiradi va unga öz hurmatini izhor qiladi.

11-qism

Ştrafniklarni yangi sinov kutmoqda. Ularga daryodan ötiş, u qirğoqda mustahkamlangan nemislarni quvib çiqariş va asosiy kuçlar yetib kelgunça uşlab turiş buyurilgan. Tverdoxlebov tuşunadi, uning odamlari eng qizğin jang joyiga taşlanmoqda va ular omon qolişlari dargumon.

General aniq biladiki, u ştrafli brigadani asosiy kuçlar hujumga ötişi uçun duşmanni çalğitiş maqsadida aniq ölimga yuboryapti. Boşlangan jang davomida Glymov yaralangan Bulygani Mlinovdagi qiz zörlanişi va xabarçilik uçun qasos olib otib taşlaydi. Ştrafli brigada jangçilari topşiriqni muvaffaqiyatli bajaradi, lekin bu ularning oxirgi jangi böladi. Jang davomida deyarli barça ştrafniklar halok böladi. Tirik qolganlar faqat ota Mixail va Tverdoxlebov böladi.

Ssenariy muallifi: Eduard Volodarskiy

Rejissyor-postanovkaçi: Nikolay Dostal

Operator-postanovkaçi: Aleksey Rodionov

Rassom-postanovkaçi: Alim Matveyçuk

Kompozitor: Aleksey Şeligin

Prodyuser: Vladimir Dostal

Teleserial quyidagi tanlovlar va festivallarda qayd etildi:

TEFI-2005 tanlovi:

Beş nominatsiya: Prodyuser — Vladimir Dostal, Rejissyor — Vladimir Xotinenko, Ssenarist — Eduard Volodarskiy, Operator — Aleksey Rodinov, Erkak rolining ijroçisi — Aleksey Serebryakov;

Tanlovda «Badiiy teleserial» nominatsiyasi böyiça ğolib.

II xalqaro Yu. N. Ozerov nomidagi harbiy kino festivali, 2004-yil:

Eng yaxşi badiiy teleserial, «Oltin qiliç» mukofoti;

Filmning eng yaxşi ssenariysi;

Boş rol ijrosi, hakamlar hayʼatining diplomi.

2005 — XIII «Vivat kino Rossiya!» kinofestivali (Sankt-Peterburg): Eng yaxşi teleserial uçun mukofot.

2005 — X kino va televidenie festivali (Şveysariya, Jeneva ş.): Eng yaxşi teleserial uçun mukofot.

2005 — «Bu Ğalaba kuni» Moskva xalqaro teleteatr festivali: Eng yaxşi teleserial uçun mukofot.

Tomoşabinlar reytinglari:

Ruskino.ru: 6 dan 3,404 — 23636 ovoz.

IMDb: 10 dan 7,1 — 768 ovoz.

«Ştrafbat» teleserialining rejissyoriga şaxsiy qönğiroqda Nikolay Gubenko, ssenariyda baʼzi mafkuraviy va siyosiy eʼtirozlar bölişiga qaramay, bu rus askariga yodgorlik deb hisoblaşini aytdi.

Rossiyalik harbiy tarixçi, tarix fanlari doktori, armiya generali Mahmut Gareyev telesериalni tanqid qildi:

«„Ştrafbat“ kabi filmlar — bu siyosiy, mafkuraviy buyurtmaning öziga xos körinişi. Zamonaviy yoşlarning miyasiga quyiş kerak: Ğalabani marshal Jukovlar va oddiy askar Matrosovlar emas, balki jinoyatçilar yasagan, va şu bilan uning ahamiyatini hozirgi avlod ongida bölmasa ham, maʼlum darajada pasaytiriş kerak».

Bundan taşqari, Gareyev M. A. telesериалда bir qator tarixiy xatolar va noaniqliklarni qayd etadi: «Ştrafbatda heç qanday jinoyatçilar, xuddi siyosiy mahbuslar singari, bölişi mumkin emas edi. Ştrafli rotalar jinoyatçilardan tuzilardi. Ştrafli bölinmalarga faqat kadrli ofitserlar qömondonlik qilardi. <…> Barça ştrafli bölinmalar amaldagi armiya sonining 1,5 foizidan köp bölmagan».

Tarix fanlari doktori Yuriy Rubtsovning «Ştrafbatlar haqida yangi kitob» kitobi annotatsiyasida serial ayblanadi: u «ştrafniklar, guyoki, „uruşni yutgan“ degan fikrni astoydil tiqiştiradi».

Stanislav Govoruxin Dmitriy Gordonga bergan intervyuda: Bir neça yil oldin Kremlda şaraf qorovullari almaşinuvida menga bir armiya turining marşali deyarli yiğlab yaqinlaşdi. «„Ştrafbat“ni kördingizmi? — dedi u ğazablanib. — Va nima deysiz?» — «Albatta, bu bemaʼnilik», — deb javob berdim. U: «Qanday qilib şunday buzib körsatiş mumkin? Nahotki maslahatçilari bölmagan? Ştrafli batalon komandiri ştrafnik böla olmasligini bilişmaydimi? Bular kadrli ofitserlar edi, komissarlar esa heç qaçon ştrafnik böla olmasdi, ştrafniklarni duşman orqasiga til oliş uçun heç qaçon yuborişmagan, va u yerda dahşatli yaralar bölişi mumkin emas edi, çunki birinçi çizilgan jarohatdan keyin jangçi qonini tökib, gunohini yuvgan holda polkiga qaytardi. U yerda qanday ruhoniy bölişi mumkin edi, qayerdan? Şunça vaqt bu daraxtning soxta gapini tiqiştiriş mumkin?!» Bularning hammasi yolğon — va, albatta, yomon suratga olingan.

2013-yil iyun oyida filmning yaratuvçisi Nikolay Dostal VGTRK boş direktori Oleg Dobrodeyevga «Rossiya-1» kanalida «Ştrafbat»ning namoyiş etilişi munosabati bilan oçiq xat bilan murojaat qildi. Dostalning sözlariga köra, butun film böylab ayrim qöpol sözlar va iboralar kesib taşlangan, kesiş qöpol va «tirik joyidan», hatto ştrafli qonunbuzarlarning qöşiğidan ham olib taşlangan. Bir neçta jinsiy sahnalar qisqartirilgan. Dostal «mualliflarga nisbatan hurmatsizlikning barça holatlarini sanab bölmasligini» va bu «qöpol, mayda va xuşomadgöy senzuradan iztirob va uyat hissi»ni boşdan keçirganini bildirdi.