Teni ischezayut v polden

Kliçkovlar-Morozovlar juftligining ehtimoliy prototiplari Andrian va Anna Çerepanovlar bölgan. Verxolenskiy sobiq savdogari Çerepanov fuqarolar uruşi davrida oq partizan otryadini tuzgan, u 1922-yilgaça faoliyat yuritgan. Xususan, aynan şu otryad Verxolenskiy sovetini ağdarib taşlagan, mahalliy kommunistik faollarni öldirgan, Kaçug yölida esa Qizil gvardiya otryadining butun bir guruhini, şu jumladan Sibir ÇKsi raisi Ivan Postolovskiyni asirga olgan. 1921-yil 7-noyabr keçasi Anna Çerepanova Zapleskino qişloğida uç nafar kommunistni şaşka bilan şaxsan çopib taşlagan. 1922-yilda, fuqarolar uruşi tugagaç, Andrian va Anna Çerepanovlar otryadlarini tarqatib yuborib, Manzurka qişloğiga boşqa familiya bilan joylaşganlar.

1920-yillarning oxirida tanilib qolişdan qörqib, ular şimolga ketib, Nyukşa evenk kooperativining uzoq faktoriyasiga joylaşganlar. Çerepanov köp ötmay şu faktoriyaning mudiri, Anna esa taʼminotçi bölgan. 1936-yilda Andrian Çitada 70 yoşida vafot etgan. Anna Darasun kurortida hisobçi bölib işlagan, keyin oşxona mudirasi bölgan, 1941-yilda Krasnoyarskka köçib borib, dökon direktori va savdo mudirasi lavozimiga kötarilgan. U Krasnoyarskning Kirov tumani aholini ijtimoiy himoya qiliş bölimining özaro yordam kassasi kaznaçei bölgan.

1970-yillarning boşida Anna Çerepanovani öğlini köriş uçun Krasnoyarskka kelgan Prilenye aholisidan biri tasodifan tanib qoladi. Uning sözlariga köra, u Anna Çerepanova öz köz oldida uning ota-onasini çopib taşlaganini eslagan. Tergov pensioner Anna Korepanova va ataman Çerepanova bir va öşa şaxs ekanini tasdiqlagan. Fotosurat böyiça uni boşqa qariyalar ham tanigan. Şunga qaramay, voqealar muddati ötganligi sababli uni sudga berib bölmagan.

«Qizil Marya». 1916-yil. Sibirning çekka qişloği. Kulaklar Menşikovlar akaukalarining uyida Anisim, yoş yollanma işçi Marya Voronovaga oşiq bölib, agar u ayiqni öldirib, terisini olib kelsa, Anisim unga uylanib, tegirmonini berişga vaʼda berganini aytadi. Unga işni 3 kun içida bajariş muddatini beradi. Marya öljasi bilan soğ-salomat qaytadi, lekin qizi bilan birga Anisimdan şaharga ketib qoladi. Şaharda, 1916-yil 14-sentyabrda, oltin sanoatçisi savdogar Kliçkovning uyidagi ziyofatda u barça oldida yagona qizi Serafimaga barça oltin konlarini «sançqi va şlyapa uçun» meros qoldiradi va barçaga uning etigini öpişni buyuradi. Yoş savdogar Konstantin Jukov buni bajarişdan boş tortadi. Serafima buni esda saqlab qoladi. Şu orada mamlakatda inqilob boşlanadi, fuqarolar uruşi sibir qişloğiga ham yetib keladi. Marya депода işlaydi, lekin bolşeviklar çaqiriğiga binoan qişloqqa qaytib, Kolçakka qarşi taşkil etilgan partizan otryadining komandiri böladi, uning otryadida Marya haqida befarq bölmagan Frol ham bor. Vaqt ötib, uni otryaddan haydaşadi va u oqlarga ötadi. Anisim Marya otryadiga non bilan yordam beradi. Konstantin Jukov yaşirinib yurgan Filipp Menşikov tödasini qizil otryadlar tor-mor etadi. Konstantin, Filipp va Taras Zvyagin botqoq orqali qoçib, taygadagi zaimkada yaşirinib yurgan Serafima Kliçkova bilan uçraşadilar. Filipp Menşikov qoçoqqa aylanadi, Serafima, Konstantin va Taras esa eski monastir-skitda boşpana topadilar. U yerda Konstantin Serafimani zörlab oladi, ular er-xotin böladilar. Fuqarolar uruşi tugaydi. Filipp Menşikov Zelyonyy Dolga qaytadi va Marya boşçiligidagi qömita uni söroq qila boşlaydi, lekin keyinroq qöyib yuboradi. Anisim qizi bilan Maryani bezovta qiluvçi Froldan kuzatib, himoya qiladi. 1920-yil 18-sentyabrda oziq-ovqat soliği doirasida Menşikov akaukalarining ortiqça donini olib, ularni kulaklaştiriş haqida ogohlantiradilar. Aççiqlangan ular Maryadan qutuliş rejasini tuzadilar va Frolni şunga undaydilar.

«Kelgindi odamlar». Frol Filipp va Demid Menşikovlar bilan birga Marya uyiga kelib, Anisim uni piçoqlaganday körinişga soladi. Marya eşikni oçadi va uyga Menşikov akaukalar bostirib kiradi. Ular Maryani va uning qizini olib ketadilar. Frol yerda yotib qoladi. Jar yoqasidagi tepalikda Filipp toş kötaradi, lekin Maryaga otişga qöli bormaydi va «Közlaringni olib qoç, közlaringni olib qoç», deb talab qiladi. Filipp Maryani öldiradi, daryoni suzib ötgan Frol buni köradi, lekin heç narsa qila olmaydi. Şundan keyin Filipp va Demid Demid bu yerlardan butunlay ketişga, Filipp esa qolişga qaror qiladi. Filipp Frolni şantaj qiladi: «Bilib qöy, Frolka. Endi biz bir taxtada yuramiz…». Anisim yoriqda Maryaning qizini topib, uni tarbiyasiga oladi. Oradan biroz vaqt ötib, Anisim Maryaning öçini olib, Filippni öşa jardan itaradi. Vaqt ötib, Demid kolxoz raisi Zaxar Bolşakovning oldiga kelib, ukasi qayerdaligini aytişi uçun uni qiynay boşlaydi. Zaxarni otga boğlab, qor ustida sudraydi, lekin Frol aralaşib, uni qutqarib qoladi. Zaxar sançastdan çiqarilgaç, Anisim unga Filippni öldirganini va boğlab sudraş kerak bölgan aslida Zaxar emas, özi ekanini aytadi. Demid esa Serafima Kliçkova, Konstantin Jukov va Taras Zvyaginni topadi. Ular birgalikda keyin nima qiliş, qayerga boriş, qayerda joylaşiş va kolxoz raisiga qanday yaqinlaşişni hal qiladilar. Yölda köçib kelayotgan boşqa kişilar orasida hujjatli odamlarni topib, ularni öldirib, begona nomlar bilan yaşaydilar. Konstantin Jukov va Serafima Kliçkova endi Morozovlar (u — Ustin Akimiç, u — Pistimeya Makarovna), Taras Zvyagin esa Ilya Yurgin böladi. Ular Zelyonyy Dol qişloğiga yetib kelişadi va kolxozga ularni Zaxar Zaxaroviç Bolşakov qabul qiladi. Ustin erib ketayotgan muz ustidan unni saqlab qolib, qahramonga aylanadi, lekin keyin u Frolni topib, uni şantaj qiladi.

«Aççiq baxt». Örim paytida Zaxar Steşaga yaqinlaşib, uni olib ketişini aytadi, u rozi böladi, lekin Zaxar ketişi bilanoq Frol unga yaqinlaşib, uçraşişni taklif qiladi. U bir qança öylanib, Frolning saman omboriga boradi va faqat uni sevişini tan oladi. Zaxar Steşaga uylanadi, lekin Steşa Frolning oldiga qoçgaç, töy kutilmaganda buziladi. Endi Frol va Steşa birga. Morozovlarning öğli Fyodor ulğayadi, u uçuvçi bölişni orzu qiladi. Qişloqqa samolyot qönadi va Fyodor unda uçiş imkoniyatiga ega böladi. Sibir qişloğiga sivilizatsiya yetib keladi — radio örnatiladi. SSSR Oliy Soveti saylovlari ötkaziladi.

«Marya qoyasi». Ustin Natalya Filippovna Menşikovaning mehmoniga boradi. Suhbat çoğida uni kulak qizi ekanligi bilan şantaj qiladi. Şuningdek, Natalyaning oldiga Yegor kelib turişini bilib, Ustin unga un voqeasi va kulak qizi haqida eslatadi. Yegor Natalyadan voz keçadi. Qişloqqa radio örnatgan elektromontyor Andreyga Natalya yoqib qoladi va u uning oldiga mehmonga boradi. Şunday safarlardan birida u unga römol sovğa qiladi. Uluğ Vatan uruşi boşlanadi. Fyodor Morozov va Klaşa Nikulina töy ötkazadilar, aynan şu kuni Fyodor harbiy komissariatdan çaqiruv qoğozini oladi. Uruşda u nemis asirligiga tuşadi va u yerda nemislar uçun starosta bölib işlayotgan, yangi nom — Sidor Fomiçev ostida yurgan otasi bilan uçraşadi. U öğliga özi haqida butun haqiqatni aytadi. Fyodor unga nafrat bilan aytadi: «Sen ilon-sen, ilonsan. Tirik qoldirsang — men seni birinçi… Men seni, hayvon, yer ostidan bölsa ham topaman. Qoçib qutula olmaysan…» U öğlini pistoletdan otib öldiradi. Ertasi kuni nemislarga politsiyaçi bölib xizmat qilayotgan Demid Menşikov bilan bölgan janjalda uni ham pistoletdan otib öldiradi.

«Daryo yulduzlari». Klavdiyaga Fyodor halok bölgani haqida xabar keladi. Lekin u uning ölimiga işonişni istamaydi va uni kutadi. Şu fursatdan foydalanib, Pistimeya uni ibodatxonaga kelişga köndiradi. Uruş tugagaç, Zelyonyy Dol qişloq aholisi frontdan qaytadilar — Frol Kurganov, Andrey Lukin, Filimon Kolesnikov va boşqalar. Irişka Voronova va Mitka Kurganov örtasida, Varya Morozova va Yegor Kuzmin örtasida hislar uyğonadi. Varya Yegorning hislaridan voz keçişga harakat qiladi, lekin buni uddalay olmaydi. Oktabrning 30 yilligi bayrami vaqtida gazeta muharriri Pyotr Ivanoviç Smirnov kelib, zelenodolliklar haqida kitob yozmoqçi ekanini aytadi. Şuningdek, u Zaxar Bolşakovga Fyodor Morozovni Sidor Fomiçev degan kimsa öldirganini ham aytadi. Varya şu orada sahnadan «Kut meni…» sheʼrini öqiydi. Klavdiya daryo böyida Frol bilan suhbatlaşadi. Ular örtasida simpatiya uyğonadi. Bir neça kun azoblangaç, Frol Klavdiyaning oldiga kelib, öz muhabbatiga işora qiladi. Şu paytda Steşa kirib keladi. Bola Misha Zelyonyy Dolda öziga yaqin bölib qolgan Zaxar Zaxaroviç Bolşakov bilan qolişni istaydi.

«Oğir qiş». Pyotr Ivanoviç tergovini davom ettiradi. U Sidor Fomiçev kim ekanini allaqaçon taxmin qilgan, lekin heç kimga aytmaydi. Anisimning oldiga mehmonga borib, Ustin haqida söraydi. Yurgin yiğilişda kolxoz raisligiga Ustin Morozovni taklif qiladi, lekin u rad etadi. Kolxozda esa oçlik tufayli çorva öla boşlaydi. Zaxar Frolning uyi yonidan ötayotib, uning piçanini çanaga ortib, kolxozga bepul olib kelayotganini köradi. Uning misolidan boşqa aholi ham ergaşadi. Ustin esa yozda örmon çetida uçta piçan uyumini yaşirib qöygan edi, lekin Yegor ularni topib, olib keladi. Şu uçun Ustinni brigadirlikdan olib taşlaşadi. Frol öz hislariga qarşi tura olmay, Klavdiyaning oldiga keladi. U qabul qiladi va ular birga yaşay boşlaydilar. Steşa Zaxardan yordam söraydi, u eri bilan gaplaşib qöysin deb, lekin özi aybdor ekanini tuşunadi. Varya Yegor Kuzmin bilan uçraşadi, lekin Ustin uni Irina Şatrova ustidan kuldiriş uçun Mitya Kurganov bilan flirt qilişga majbur qiladi. Varya urinadi, lekin uddalay olmay, oxir-oqibat Yegorning oldiga yaşaşga ketadi. Pyotr Ivanoviç Smirnov jönaşga tayyorlanadi. Ustin uni olib borişni taklif qiladi. Yölda Smirnov özini yomon his qilib, nafas oliş uçun otni töxtatişni söraydi. Lekin Morozov yanada tezroq haydab, uning tergovini töxtatişini aytadi. Şu orada Frol Ustinning yomon niyati borligini sezib, Zaxar bilan birga uning ortidan ketadilar. Yölda qorga kömilgan Pyotr Ivanoviçni topib, u Ustinni töxtatişni söraydi. Uyga kelgan Morozov esa Pistimeyaga aytadi: «Çidamadim. Tugadi! Yana nima kerak senga, Serafima?!»

«Zaxar Bolşakov». Pistimeya qoçiş kerakligini aytadi. Lekin Ustin aqldan ozadi. Unga yoş Serafima va öğli Fyodor körinadi, Fyodor unga töğridan-töğri közlariga qarab turadi. U omborxonaga kirib, yaşirib qöyilgan revolverni olib, özini otadi. Şundan keyin Ilya va Pistimeya pul va qimmatbaho buyumlarni yiğib, uyni öt qöyib, qoçib ketadilar. Bahorda Zelyonyy Dolga Mişaning haqiqiy onasi Tatyana Vasilyevna Pavlova keladi va uni Moskvaga olib ketmoqçi böladi, lekin bola vokzaldan qoçib, yana Zaxar Bolşakovning uyiga qaytadi. Bolaning unga könikişi uçun Tatyana Vasilyevna qişloqda qolib, mahalliy maktabga öqituvçi bölib joylaşişga majbur böladi. Zaxar Bolşakovga könikib qolgan Misha özining haqiqiy familiyasi — Pavlov deb atalişdan qatʼiyan boş tortadi. Dmitriy Kurganov otasining oiladan ketiş qaroriga heç qaçon rozi bölmaydi va Klavdiya bilan Frolni «yoşlarni çalğitib» turadi. Oxir-oqibat u şaharga ketib, ish topadi. Köprik qurilişi hujjatlarini kelişiş uçun şaharga kelgan Bolşakov tasodifan Mitya bilan uçraşib qoladi. Dmitriy taassurot qoldiriş uçun Zaxar Zaxaroviçni restoranga taklif qiladi va ular jiddiy suhbat qurişadi, şundan keyin Mitya kolxozga qaytadi. Anisim Şatrov vafot etadi. Ölimidan oldin u Marya Voronova yoniga dafn etilişini söraydi, çunki butun umri faqat unga muhabbat qöygan. Varya va Yegorning öğli tuğiladi, uni Varyaning halok bölgan akasi xotirasiga Fyodor deb ataydilar. Zaxar Svetlixa daryosi ustidan avtomobil köprigi qurilişiga erişadi. Köprik qurilib bölgaç — odamlarda bayram. Zaxar hammani tabriklaydi va Maryani eslaydi. «Bilmadim, siz qanday, lekin men bugun bizning Maryani esladim! Qançalik xursand bölardi!» Keyin muxbir oldingi işçilarni suratga olişni söraydi. Lekin kolxozda ajralib turadigan odamlar yöq. Hammasi oldingi işçilar. Hamma suratga tuşişga tayyorlanayotganda, ular Tatyana Vasilyevnani ham öz safiga çaqirib, uni Zaxar va Misha yoniga turğizadilar. Zaxar va Tatyana bir-biriga qarab, bir-biriga tabassum qiladilar. Şundan ayon böladiki, ular bir-biriga mehr qöyişadi. Film uçraşuvga şoşilayotgan baxtli Mitya Kurganov va Irina Voronova-Şatrovaning Marya qoyasi tepasida ösayotgan qayrağoç fonidagi kadrlari bilan yakunlanadi.

1970-yillarda — 1980-yillarning boşida film televideniyeda va qisqartirilgan variantda, tört qismda namoyiş etilgan (aynan şunday körsatilişi «субтитрли» deb atalgan).

1998-yilda «ORT» kanali filmning yangi versiyasini çiqardi — 10 qismda, har biri qisqaroq davom etadigan qilib. Bu versiya uçun tasvir sifati yaxşilangan. Qöşimça qismlarning ham nomlari bor edi.

«Kök köllarga qarayman» qöşiği «Daryo yulduzlari» qismining 5-qismi boşida yangraydi; ijroçisi Yekaterina Şavrina. Serialdagi qöşiq «Yil qöşiği» teleFestivalining sovrindori böldi — ikki marta: birinçi marta «Qöşiq-72»da Tamara Sinyavskaya ijrosida, ikkinçi marta «Qöşiq-73»da Olga Voronets ijrosida.

Film suratga oliş işlari Sarana, Sarğaya qişloqlari (Sverdlovsk viloyati) atrofida, şuningdek, Moskva viloyati Odintsovo tumanidagi Staryy Gorodok qişloği yaqinidagi Nikolskoye qişloq uçastka kasalxonasi hududida olib borildi.

Film 1973-yilda Toşkentda bölib ötgan V Butunittifoq teleFilmlar festivalida Katta mukofotni qölga kiritdi.