The Prisoner of Château d'If

Edmon Dantes, arbob Pyer Morrelga tegişli «Faraon» kemasining birinçi yordamçi kapitani, Marselga yetib keldi, u yerda uni otasi va unaştirilgan qizi Mersedes kutayotgan edi. Yölda «Faraon» kapitani vafot etdi va Edmon kemaga qömondonlik qildi. Ular töxtagan Elba orolida Edmon kapitanning körsatmasiga binoan Parijdagi bonapartistik qömitaga topşirilişi kerak bölgan xat oldi, lekin buni heç kim begona odamlardan bilmas edi. Marselga kelganda Edmon «Faraon» kapitani lavozimini oldi. Edmon Mersedesga uylanmoqçi edi, lekin töy paytida uni hibsga olişdi va prokuror de Vilforning oldiga olib borişdi. Prokuror xuşmuomalalik bilan munosabatda böldi, hatto Edmon Parijga olib borayotgan xatni ham yoqib yubordi. Şundan söng Edmonni heç qanday sud qilmasdan If orolidagi qamoqxonaga olib borişdi va kameraga joylaştirişdi.

Qamoqxonada Edmon Dantes devorda özi qazigan yaşirin yöl orqali adaşib uning kamerasiga kirib qolgan abbat Faria bilan tanişadi va ular örtasida döstona munosabatlar boşlanadi. Faria Edmonning xotiralarini örganib, yuz bergan voqeani unga tuşuntiradi: xat bonapartist ekani maʼlum bölgan Vilforning otasiga yöllangan edi, şuning uçun Vilfor Bonapart bilan uning oilasi örtasidagi aloqa heç kimga maʼlum bölmasligi uçun dalilni yöqotdi va Dantesni qamoqxonaga «yaşirdi». Dantes ustidan yozma ariza Mersedesning amakivaççasi, uni xotinlikka olişni orzu qilgan Fernan Mondego tomonidan yozilgan. U buni «Faraon» buxgalteri va Dantesning dösti Danglarning körsatmasi bilan qilgan, Danglar esa Edmonning kema kapitani etib tayinlanganidan ranjigan edi.

Birga ötkazilgan bir neça yil davomida Faria Edmonni boşqa odamga aylantiradi — ruhan yuksak intellektual, haqiqiy ruh aristokratiga. Ölim oldidan abbat Edmonga Örta er dengizidagi Monte-Kristo orolining ğoriga yaşirilgan behisob boyliklar haqida gapirib beradi. Dantes qamoqxonadan qoçadi, ölgan Farianing örniga özini xaltaga solib qöyadi. Qöriqçilar xaltani dengizga taşlaydi, şundan söng yonidan ötayotgan kema qutulib çiqqan Dantesni olib ketadi.

Dantes orolda behisob boyliklarni topadi va öziga graf Monte-Kristo unvonini sotib oladi. Qamoqxonada vafot etgan deb hisoblangan Edmon Dantesning vasiyatnoma ijroçisi abbat Buzoni nomi bilan u özining sobiq qöşnisi Kadrusga keladi, katta olmosni körsatadi va uni sotib, pulni Dantesning döstlari örtasida taqsimlaşi kerakligini aytadi. Kadrus Dantesning «döstlari» uning merosiga loyiq emas, çunki ular uni sotgan, deb bayon qiladi. Kadrusning hikoyasi Farianing haqligini tasdiqlaydi: haqiqatan ham Fernan arizani Danglarning körsatmasi bilan yozgan; Dantes ğoyib bölgaç, hamma tomonidan taşlab ketilgan uning otasi mablağsiz qolib, oçlikdan vafot etgan; Mersedes Fernanga turmuşga çiqqan (endi u graf de Morser), u harbiy xizmatda general bölgan, boyigan va hozir hurmatli odam hamda Fransiya pero; Danglar ham boyigan va hozir bankka egalik qiladi; Vilfor qirollik prokuroriga aylangan. Monte-Kristo olmosni Kadrusga beradi, u uni sotadi va şu zahoti olmosni sotib olgan zargarni öldiradi. Kadrusning oçköz xotini Karkonta eriga qasd qiladi va Monte-Kristoni körib, qörquvdan olmosni yutib yuboradi (romanda Kadrus keyinroq öladi). Karkonta tavernadagi yonğindan qoçiş uçun derazadan sakraydi, kiyimini öçirişga urinib, vahima içida jarlikdan yiqiladi. Monte-Kristo bularning hammasini köradi.

1838-yilda Monte-Kristo Rimga boradi, u yerda karnaval paytida Mersedes va graf de Morserning öğli Alber de Morserni qaroqçilardan qutqaradi. Alber de Morser yoş Edmon Dantesga ğaroyib darajada öxşab ketadi; bu öxşaşlik sir bölib qoladi, çunki ularning qarindoşligi uçun heç qanday imkoniyat yöq. Monte-Kristo Parijga boradi, u yerda teatrda Alberni döstlari bilan köradi. Teatr lojalaridan birida u graf va grafinya de Morserni — Fernan va Mersedesni köradi. Monte-Kristo bilan doimo birga böladigan, Şarqda graf tomonidan sotib olingan kanizak Gayde Fernanni Yanina poşosi Ali-Tepelenning va uning xotini Vasilikaning — öz ota-onasining qotili ekanini taniydi.

Monte-Kristo özini Xudoning adolati deb hisoblab, duşmanlaridan şafqatsizlarça qasos oladi. Grafning moliyaviy kombinatsiyasi va u «tarqatgan» soxta siyosiy xabar tufayli Danglar barça naqd pullarini notöğri joyga qöyib, butunlay tanazzulga uçraydi. U qaroqçilar qöliga tuşadi, ular undan oxirgi pullarini ham tortib oladilar va uni tovuq göştini olmos uzuklar evaziga sotib olişga majbur qiladilar.

Vilfor, uni sudda ayblagan qotil özining tuğiliş holatlarini aytib bergaç va jamoatçilik uning Vilforning va baronessa Danglarning — uning sobiq aşiqasining nikohsiz öğli ekanini bilib qolgaç, zarba olib vafot etadi.

Fernan de Morser obrösizlanadi: Gayde pero palatasiga kelib, Fernan uning otasi, Ali-Tepelen poşosi va uning xotini Vasilikaga xiyonat qilib qatl etganini, Yanina qalʼasini turklarga topşirganini va Gaydening özini qullar savdogarlariga sotganini isbotlovçi dalillarni taqdim etadi.

Otasi haqidagi haqiqat ortida Monte-Kristo turganini bilgaç, Alber de Morser grafni duelga çaqiradi. Monte-Kristo çaqiruvni qabul qiladi, bu bilan Fernandan qasosini yakunlamoqçi böladi, lekin duel oldidan unga Mersedes kelib, öğlining hayotini saqlab qolişni iltimos qiladi. Monte-Kristo javob beradi: «Sizning öğlingiz yaşaydi, ölik esa qabriga qaytadi», va heç qanday eʼtirozlarga quloq solmay ketib qoladi. Biroq ertalab duel maydonida Alber kutilmaganda grafga murojaat qiladi, duelni rad etadi va otasi qilgan ish uçun uzr söraydi. Duel oldidan uzr söraş dunyoviy jamiyat nazarida şarmandalik ekanini u bilmagan emas. Fernanning agenti Monte-Kristoni otib öldirişga urinadi, lekin grafning xizmatkori bu urinişni töxtatadi.

Xotini va öğli Fernandan ketadi. Ular ketgaç, Fernan derazasi ostida Monte-Kristoni köradi, grafni töpponçadan nişonga oladi, lekin uning yuziga qarab, Edmon Dantesni taniydi. Haqiqatni anglab, dahşatga tuşgan Fernan öz joniga qasd qiladi.

Şu orada Marselda kema egasi Morrel tanazzulga uçraydi: kemalarni yöqotgaç, uning işlari tuzalmadi, qarzlar muddati tugadi va endi u qarzini tölamagani uçun hibsga olinişi kerak. Özi va oilasi uçun şarmandalikni istamagan Morrel özini otmoqçi böladi. Monte-Kristo politsiyadan oldin yetib keladi: «Tompson va French» bankining vakili nomidan u Morrelning barça qarzlarini tölaydi va uning qiziga jihoz sovğa qiladi.

Mersedes va Alber Marselda, Mersedes yoşligida yaşagan eski uyda joylaşadilar. Alber harbiy xizmatga kirmoqçi. Qasosini yakunlagan Monte-Kristo yoş Gayde bilan birga öz kemasiga qaytadi. U Xudoga yana seviş imkoniyati uçun minnatdorçilik bildiradi va qizni öpadi.

Viktor Avilov — Edmon Dantes baloğat yoşida, şuningdek graf Monte-Kristo

Yevgeniy Dvorjetskiy — (ikki rol): Edmon Dantes yoşligida (ovozini Viktor Avilov berган) / Alber de Morser

Aleksey Petrenko — abbat Faria

Anna Samoxina — Mersedes Errera

Nadira Mirzayeva — Gayde (ovozini Natalya Şukina bergan)

Mixail Boyarskiy — Fernan Mondego, graf de Morser

Aleksey Jarkov — Danglar

Svetlana Smirnova — Ermina Danglar

Yana Poplavskaya — Ejeʼni Danglar

Vsevolod Şilovskiy — Gaspar Kadrus

Arnis Litsitis — Jerar de Vilfor (ovozini Aleksey Injevatov bergan)

Valentina Voylkova — Eloiza de Vilfor

Ulle Sinisalu — Valentina de Vilfor

Igor Sklyar — Benedetto

Natalya Pozdnyakova — Karkonta (titrlarda — Natalya Tsiganova)

Igor Bogoduh — kema egasi Pyer Morrel

Peteris Gaudiņš — Maksimilian Morrel (ovozini Andrey Gradov bergan)

Nadejda Rezon — Jyuli Morrel (Erbo)

Sergey Şentalinskiy — Frans de Kenel, baron dʼEpine

Nikolay Koçegarov — Böşan

Oleg Şklovskiy — Debre

Vyaçeslav Çoy — Li

Yuriy Dubrovin — Batisten

Georgiy Yungvald-Xilkeviç — Artanyak

Vladimir Steklov — Jakomo Bertuçho

Yevgeniy Platoxin — Luidji Vampa

Aleksandr Slastin — politsiya komissari

Giya Lejava — komendant Bertye (ovozini Aleksey Buldakov bergan)

Vladimir Portnov — zargar

Yuriy Rudçenko — qamoqçi

Viktor Pavlovskiy — Danglar xizmatidagi xodim

Ssenariy muallifi: Mark Zaxarov, Georgiy Yungvald-Xilkeviç iştirokida

Rejissyor-postanovşçik: Georgiy Yungvald-Xilkeviç

Operator-postanovşçik: Feliks Gileviç

Rassom-postanovşçik: Natalya Ievleva

Kompozitor va qöşiq matnlari muallifi: Aleksandr Gradskiy

Filmda qöşiq aytadilar: Aleksandr Gradskiy, Marina Juravleva

Tovuş operatori: A. Podlesnaya

Musiqa yozuvi: Vladimir Vinogradov

Montaj: I. Blogerman

Kostyum rassomlari: L. Pavlova, M. Bebel

Grim rassomlari: P. Orlenko, S. Kuçeryavenko

Tryuklar postanovşçigi: Vitaliy Vasilkov

Baletmeyster: V. Smirnov-Golovanov

Maslahatçi: Yu. V. Alekseyev

SSSR Davlat kino qömitasi orkestri

Dirijyor: Vladimir Simkin

Film direktori: L. Konstantinidi

«"Aqldan ozganlar" haqida qöşiq»

«Ozodlik haqida qöşiq»

«Oltin haqida qöşiq»

«Monte-Kristo haqida qöşiq»

«Gunoh haqida qöşiq»

«Xayrlaşuv» (filmda qöşiq ikki variantda yangraydi: Aleksandr Gradskiy ijrosida va Marina Juravleva ijrosida)

«Umid haqida qöşiq»

Ijroçi va qöşiqlar muallifi Aleksandr Gradskiy

«Rigoletto» — Juzeppe Verdi

Ijroçi Leonard Uorren

Filmda şuningdek Sezar Puninining musiqasi ham işlatilgan.

Dastlab Georgiy Yungvald-Xilkeviç va Mark Zaxarov ssenariyni aynan Mixail Boyarskiy uçun yozgan edilar. Lekin uni öqib çiqqaç, Boyarskiy unda qiziqarli narsa yöq deb hisoblab, graf Monte-Kristo rolidan voz keçdi. Biroq Yungvald-Xilkeviç uni Fernan rolini öynaşga baribir köndirdi. Keyin graf Monte-Kristo roliga rejissyor Ivar Kalninʼş va Nikolay Karaçentsovni sinab kördi.

Monte-Kristo rolini ijro etuvçi aktyorni izlay boşlaganda, rejissyor sovet tomoşabiniga taniş bölgan Jan Mareʼning analogini topiş vazifasini qöymadi. Yungvald-Xilkeviç «tuyğularning hammasini yöqotib, faqat qasos çanqoqligini saqlab qolgan, baltaga öxşaş odam» qiyofasidagi aktyorni qidirdi. Maslahat «Teatr» jurnalida topildi: kiçik fotosurat ostidagi matnda şunday yozilgan edi: «Yugo-Zapadnыy teatrida Gamlet rolini havaskor aktyor ijro etadi, uni rejissyor havaskorlar jamoasida körib, öşa kuni barça asosiy rollarga olgan». «Gamlet» spektaklini tomoşa qilgaç, rejissyor graf Monte-Kristo topilganiga butunlay işonç hosil qildi.

Mersedes rolige Olga Kabo tasdiqlangan edi, lekin vaziyat şunday böldiki, u boşqa filmda band bölib qoldi va muddatlarni heç qanday tarzda uyğunlaştirib bölmadi. Şu sababli Olga Mersedes rolidan voz keçişga majbur böldi.

Yoş Dantes rolige sinovga Dmitriy Xaratʼyan taklif qilingan edi, lekin u öşa paytda köp içardi va sinovga ikki marta mast holda kelgan. Natijada rolni Yevgeniy Dvorjetskiy ijro etdi.

Aktrisalar Anna Samoxina va Nadira Mirzayeva uçun bu film ekranda birinçi çiqişlari böldi. Gayde rolige uzoq vaqt davomida kiçkina böyli şarqona ayolni topib bölmadi. Moskvaning önlab aktrisalari sinovdan muvaffaqiyatsiz ötdi, şundan söng rejissyor özining assistenti (ikkinçi rafiqasi Tatyana Çernova bilan) Toşkentdagi xoreografiya maktabiga mahalliy balerinalarni köriş uçun bordi. Yungvald-Xilkeviç bir muddat uni suratga olişga jurʼat etolmaganini eslaydi, çunki «xizmat romani» va mavjud nikohga tahdid bölişidan qörqqan... 1995-yilda Nadira Mirzayeva va Georgiy Yungvald-Xilkeviç rasmiy ravişda turmuş qurdilar.

Vladimir Steklovga Georgiy Yungvald-Xilkeviç dastlab Danglar rolini taklif qilgan edi, uni natijada Aleksey Jarkov ijro etdi. Keyin u tanlaş uçun ikki rol taklif qildi: Danglar yoki Bertuçho. Steklov Bertuçhoni tanladi, çunki bu qahramon unga qiziqarliroq tuyuldi.

Film 1987-yil bahoridan kuzgaça Italiyada, Odessada, Gurzufda, Aluştada, Alupkada, Livadiyada, Leningradda, Rigada, Tallinda, Parijda, Marselda va Buxoroda suratga olingan.

Filmning asosiy işlari Odessa kinostudiyasining pavilyonlarida olib borilgan (Kadrusning mehmonxonasi dekoratsiyalari, qamoqxonaning kamerasi va yölaklari).

Rimdagi maskarad sahnasi Leningraddagi Qozon sobori kolonnadasida suratga olingan.

Otey qasridagi taşrif — Tsarskoye Selo — Ekaterina boği va saroyi. Şuningdek, filmning uçinçi qismidagi bir qator sahnalar Puşkin şahridagi Ekaterina saroyida suratga olingan. Xususan, Mersedes va Monte-Kristoning uçraşuv sahnasi (Katta zal). Keyinçalik körinadigan rasmlar xonasi ham şu saroyga tegişli.

«Faraon» kemasi rolini «Triumf» brigantinasi ijro etgan.

Monte-Kristoning qamoqxonadan qoçiş sahnasining özi Gurzuf yaqinida Qrimda suratga olingan.

Yanina poşosi Ali-Tebelenning Fernan Mondego tomonidan öldiriliş sahnasi Livadiya saroyining Italiya hovlisida suratga olingan.

Filmda haqiqiy If qalʼasining kadrlari bor, u Marseldan tört kilometr uzoqlikda joylaşgan va «Graf Monte-Kristo» romaniga köra, Edmon Dantes va abbat Faria şu yerda bölgan. If qalʼasining tabiiy kadrlari syomka guruhining Fransiyaga ekspeditsiyasi vaqtida olingan.

Gayde Fernan de Morserni foş qiladigan epizodda, şuningdek graf Monte-Kristo Bendetto ishi böyiça sud majlisidan keyin zinapoyadan tuşayotgan sahnada Adliya saroyining asosiy kiriş zinapoyasi körsatilgan. Bu kadrlar 1987-yil kuzining oxirida syomka guruhining Parijga ekspeditsiyasi vaqtida şahar meri Jak Şirakning şaxsiy ruxsati bilan olingan.