The Shield and the Sword

«Qalqon va qiliç» kinoepopeyasi tört filmdan iborat (qavs içida filmlarning sovet prokatiga çiqiş sanalari körsatilgan):

Birinçi film. «Özi böliş huquqisiz» (19-avgust 1968).

Ikkinçi film. «Omon qoliş buyurilgan…» (19-avgust 1968).

Uçinçi film. «Şikoyat qilinmaydi» (3-sentabr 1968).

Törtinçi film. «Oxirgi çegara» (3-sentabr 1968).

Rejissyor Vladimir Basovning kinoepopeyasi «Qalqon va qiliç» sovet razvedkaçilarining haqiqiy işini pafossiz va duşmanni kamsitmasdan körsatgan birinçi filmlardan biri böldi. Tomoşabinlarga juda yoqdi va hanuz sovet kinosining eng maşhur suratlaridan biri bölib qolmoqda. Kinoepopeyaning birinçi filmi — «Özi böliş huquqisiz», 1968-yilda ekranlarga çiqib, 68,3 million kişi tomonidan tomoşa qilindi. Bu esa uni sovet kinoprokatining yetakçisiga aylantirdi va u hanuz Sovet Ittifoqining eng kassali filmlari reytingida sakkizinçi örinni saqlab turibdi.

«Bu suratning muvaffaqiyati juda katta böldi. Tomoşabinlar sörovida Lyubşin yil eng yaxşi aktyori sifatida birinçi örinlardan biriga çiqdi. Salbiy tanqid bölmadi», — deydi kinotanqidçi Aleksandr Şpagin.

Boş rol ijroçisini tanlaşda (Stanislav Lyubşin) maslahatçi sifatida iştirok etgan razvedka xodimlarining fikri muhim rol öynadi: haqiqiy maxfiy agent oddiy körinişli bölişi kerak, supermen emas.

Ssenariy muallifi: Vadim Kojevnikov

Rejissyor: Vladimir Basov

Ikkinçi rejissyor: Janet Tambiyeva

Operator: Timofey Lebeşev

Ikkinçi operator: Pavel Lebeşev

Rassom: Aleksey Parxomenko

Kostyumlar: Valentin Perelyotov

Bastakor: Veniamin Basner

Tovuş operatori: Grigoriy Korenblyum

Qöşiq matnlari: Mixail Matusovskiy

«S çego naçinaetsya Rodina» qöşiğini ijro etgan: Mark Bernes

«Maxnyom ne glyadya» qöşiğini ijro etgan: Pavel Kravetskiy

Rossiya davlat kinematografiya simfonik orkestri

Dirijyorlar: Martin Nerseseyan (1, 2-qismlar); Emin Xaçaturyan (3, 4-qismlar)

Film «Mosfilm» kinostudiyasida, GDR «Defa» studiyasi va Polşa «Start» ijodiy birlaşmasi iştirokida 1967—1968-yillarda suratga olingan.

Natura syomkalari Sovet Ittifoqi hududida — Latviyada, Kaliningrad viloyatida, şuningdek GDR va Polşada ötkazilgan.

Filmda Reyxskanselyariya rolini Berlindagi sobiq Germaniya Aviatsiya vazirligi binosi ijro etgan.

Varşavadagi Abwehr ştabi rolini Krakovdagi Yagellon universitetining eng qadimgi binosi — Collegium Maius ijro etmoqda.

Köp natura syomkalari Kaliningradda ötkazilgan (ssenariyga köra Vays Rigadan Königsbergga repatriatsiya qilinadi). Filmga quyidagilar kirgan:

Kaliningradning Janubiy vokzali.

Jeleznodorojnaya köçasi, 29-uydagi poçta bölimi binosi (Villi Şvarskopf garajga qönğiroq qilib, Iogann Vaysni haydovçi qilib joylaştirgan sahna).

Pravaya naberejnaya, 21-uydagi elevator xarobalari.

Reyxsbankning xarobalari (Vaysning Bruno bilan xayrlaşiş sahnasi) hamda Königsberg qalʼasining Unfrid flegeli.

Rejissyor Vladimir Basov eng «tez» rejissyorlardan biri sifatida obrö qozongan edi: u heç qaçon çetga oğmasdan, vazifani aniq bajarardi. U «Qalqon va qiliç» filmini takrorlanmas tafsilotlar bilan töldirişga va unga juda aniq musiqiy fon tanlaşga muvaffaq böldi:

Repatriantlarni Latviyadan Königsbergga olib kelgan poyezd sahnasida XVIII asrdagi şveytsariyalik xalq qöşiği «Sçwarzbraun ist die Haselnuss» («Qora-jigarrang findiq») yangraydi;

söng orkestr nemis bastakori Herms Nilning maşhur marsh qöşiği «Erika»ning çolğu işlovini ijro etadi;

şuningdek filmda maşhur «Bavariya valsi», butun dunyoga tanilgan avstriyalik xalq qöşiği «Ah, mening sevimlim Avgustin» va Germaniya madhiyasi «Deutsçland uber alles» ikki marta xor ijrosida eşitiladi;

Veniamin Basner musiqasi va Mixail Matusovskiy sheʼrlari asosidagi «S çego naçinaetsya Rodina» va «Maxnyom ne glyadya» qöşiqlari film tufayli xalq orasida keng tarqaldi.

2-filmda, Şteynglits (Aleksey Glazirin) Polonskiyni (Stepan Baçinskiy) masxara qiladigan epizodda 1932-yildagi maşhur polyak uruşdan oldingi qöşiği «Qonga botgan yurak» (musiqasi Fanni Gordon, matn muallifi Valera Yastşembets-Rudnitskiy) kuylanadi.

Iogann Vays obrazining prototipi sovet razvedkaçisi Aleksandr Svyatogorov (1913—2008) bölgan. Razvedkaçi haqida bir qança kitoblar yozilgan — «Uning ismi Zoriç», «Ikki karra tuzoq», «Yonma-yon ölim va hayot» — va bir neça hujjatli film suratga olingan.

Boşqa versiyaga köra, Vadim Kojevnikov Aleksandr Belov obrazini boşqa razvedkaçi — Rudolf Abeldan (Vilyam Fişerdan) köçirgan, uning öylab topilgan familiyasiga göyo «A. Belov» ismi işora qiladi:

SS ofitseri Genrix Şvarskopf rolidagi debyut roli Oleg Yankovskiyning butun ittifoq miqyosidagi şuhratining boşlanişi böldi. Basovning Yankovskiy haqidagi xotiralaridan:

Filmning boş roli uçun Leonid Smetannikov ham sinovga taklif etilgan edi, u öşa paytda Saratov davlat konservatoriyasiga — L. V. Sobinov nomidagi konservatoriyaga endigina öqişga kirgan edi.

SSSR kinoteatrlarida «Qalqon va qiliç» kinoepopeyasini tomoşa qilganlar soni: «Özi böliş huquqisiz» — 68,3 mln tomoşabin (1968-yilda sovet kinoprokatining yetakçisi), «Omon qoliş buyurilgan…» — 66,3 mln tomoşabin (2-örin), «Şikoyat qilinmaydi» va «Oxirgi çegara» — 46,9 mln tomoşabin (6—7-örinlar).

Filmning boş rol ijroçisi Stanislav Lyubşinning sözlariga köra, bu surat öz vaqtida Vladimir Putinga katta taassurot qoldirgan va Putinning sözlariga köra, uning razvedkaçi böliş qaroriga taʼsir körsatgan.