The Twelve Chairs

Sobiq uezd zodagonlari rahbari Ippolit Matveyeviç «Kisa» Vorobyaninov qaynonasi Klavdiya Ivanovna bilan birga N uezd şahrida yaşaydi va ZAGSda xizmat qiladi. Kutilmaganda Klavdiya Ivanovna vafot etadi va ölişdan oldin Ippolitga mehmonxona garnituridagi ön ikki stuldan birining içiga olmoslarini tikib qöyganini sirlaydi.

Tez boyişni orzu qilgan Kisa özining tuğilgan şahri Starogorodga yöl oladi. Atrofdagilarning eʼtiborini öziga tortmaslik uçun u kontrabanda soç vositasi «Titanik»ni sotib oladi. Vorobyaninov bilan bir vaqtda Starogorodga Frol va Lavr çerkovining ruhoniysi, otasi Fyodor ham jönab ketadi. U kampirni ibodat paytida tinglagan va uning sirini öz manfaatlari uçun işlatişga qaror qilib, Klavdiya Ivanovnaning boyligiga ham egalik qilmoqçi böladi.

Şu orada Starogorodga yoş avantyurist, «buyuk kombinator» Ostap Bender keladi. Uning haqida faqat şu maʼlum: u turk fuqarosining öğli bölib, umri davomida juda köp kasb almaştirgan. Uning na doimiy uyi, na puli bor. Ostap ijtimoiy taʼminot bölimining dvorniki Tixon bilan tunaş haqida kelişib oladi. Tixon Vorobyaninovning sobiq xizmatkori bölib, öz «barin»i haqida yangi tanişiga hamma narsani gapirib beradi. Şu payt Ippolit Matveyeviç keladi. Ostap şantaj orqali sobiq zodagonlar rahbarini nima uçun kelganini aytişga majbur qiladi. 12 ta stul haqidagi hikoyani eşitgan Bender Klavdiya Ivanovnaning xazinasini izlaşda yordam berişni taklif qiladi, şartiga köra u xazinaning 40 foizini oladi. Ippolit Matveyeviç yaxşi şerikisiz ish bitmasligini tuşunib, rozi böladi.

Ertasi kuni suv muolajalari paytida Kisaning yuzi böyoği — «Titanik» suv bilan yuvilmaydigan böyoq — butun yuziga yoyiladi. Bender şerigini soqoldan oldiradi va soçini tartibga keltiradi.

Tixondan şeriklar birinçi stul sotsial taʼminot bölimida (Vorobyaninovning sobiq mulkida) ekanini bilib oladi. Ostap yonğin nazoratçisi niqobida u yerga kiradi va xöjalik mudiri Aleksandr Yakovleviç («Alxen») bilan gaplaşişga urinadi. Alxen ayyor «kök» öğri hisoblanadi. Biroq kerakli stul yöqolgan böladi: bundan oldinroq uni Alxendan otasi Fyodor sotib olgan edi. Stulni Ippolit Matveyeviç topadi va qisqa janjaldan keyin u va otasi Fyodor stulni yorib oçadilar, lekin içida boylik topilmaydi. Qaytib kelgan Ostap raqibi borligini tuşunadi va Ippolit Matveyeviçga ikkinçi qismda ruhoniyning yuziga urişni vaʼda qiladi.

Qolgan 11 ta stul qayerda ekanini biliş uçun Ostap arxivarius Varfolomey Korobeynikovga boradi va özini Vorobyaninovning öğli deb taniştiradi. Korobeynikov pul evaziga mehmoniga stullar haqida maʼlumot beradi: bir stul Starogorodda beva ayol Gritsatsuevada, qolgan öntasi esa Moskvada. Ostap ketgaç, arxivarius aldanganini tuşunadi, çunki pul olmagan va olmaydi. Xuddi Bender kabi maqsad bilan arxivariusga otasi Fyodor ham keladi. Korobeynikov uni yana bir firibgar deb öylab, ruhoniyni yolğon izga yönaltiradi va unga Batumida yaşagan muhandis Bruns manzilini beradi. Şundan keyin otasi Fyodor bilan Vorobyaninov örtasida yana janjal böladi, unga Bender aralaşib, ruhoniyni yengadi.

Yaxşi niqoblangan Kisani mexanik-slesar Polesov va uning sobiq sevgilisi, folbin Yelena Stanislavovna Bour taniydi. Ostap ikkalasini ham Kisaga moliyaviy yordam berişga undaydi va «Qiliç va omoç ittifoqi»ni taşkil qiladi, unga mahalliy boylarning hammasi jalb qilinadi. Ularning vazifasi — «imperatorga yaqin şaxs, fikr giganti va rus demokratiyasining otasi» vazifasini bajaruvçi Kisani moddiy jihatdan himoya qiliş. Boylar yordam berişga rozi böladi va endi şeriklarda 500 rubl pul böladi.

Ostap va Kisa Gritsatsueva xonimga taşrif buyurmoqçi böladi. Balkonda uni körgan Ostap uni uylanişini aytadi. U u bilan tunab qoladi va ertasi kuni, «Qiliç va omoç ittifoqi» taşkil etilganidan keyin, Ostap bilan Gritsatsueva töy ötkazadilar. Tunda Ostap özining «yangi tuğilgan» bevasidan stulni öğirlaydi.

Ikkinçi stulni tintuv qiliş ham natija bermaydi. Ostap va Kisa Moskvaga boradi va Benderning tanişi Kolya Kalaçovga taşrif buyuradi. Kolya ularni dösti Ivanopuloning uyida joylaştiradi. Kisa Kolyaning xotini Lizaga oşiq bölib qoladi, uni restoranga olib boradi, mast böladi va Ostap işonib topşirgan 200 rublni sarflab yuboradi.

Ertasi kuni şeriklar qolgan önta stul sotiladigan auksionga boradi. Ostap mohirlik bilan savdo qilib, stullarni 200 rublga sotib oladi. Komission tölov sifatida 30 rubl tölaş kerak, buni Bender Kisadan söraydi. Lekin Vorobyaninov jim turib, pulini «yöqotib qöyganini» aytadi va xaridordan komissiya talab qilinişidan norozilik bildiradi. Auksionçi Kisa bilan Benderni savdo zalidan haydab çiqaradi. Bu harakat uçun Ostap Vorobyaninovni kaltaklab jazolaydi. Şu payt maʼlum böladiki, stullar endi alohida-alohida sotilmoqda. Besprizorniklar yordamida Ostap har bir stul kimga tegişli ekanini aniqlaydi.

Uçinçi va törtinçi stullar luğat boyligi öttizta sözdan oşmaydigan ekstravagant qiz, muhandis Şukinning xotini Eloçka-odamxör qölida böladi. Ostap uning oldiga boradi va stulni kumuş elakka almaştiradi. Ikkinçi stulni esa u muhandis Şukindan «xotini stul sörayapti» bahonasi bilan oladi. Vorobyaninov jurnalist Avessalom Iznurenkovdan beşinçi stulni tortib olişga behuda urinadi, lekin bu yana Benderga muyassar böladi. Bu stullarning birortasida ham olmos topilmaydi.

Oltinçi va yettinçi stullar «Stanok» gazetasi tahririyatida böladi. Gazetada fuqaro O. Benderning ot tepib yuborgani haqida xabar çop etilgan. Ostap şu xabarni bahona qilib, boş muharrirga taşrif buyuradi va noroziligini bildiradi. Lekin buyuk kombinator stullarni darhol ololmaydi: tahririyatda u Starogoroddan kelgan Gritsatsueva xonim bilan uçraşib qoladi, u O. Bender haqidagi xabarni öqigan edi. Ostap uning oldidan butun tahririyat böylab qoçadi va oxir-oqibat uni tunga kabinetga qamab qöyadi. Ertalab u Gritsatsuevaga taşrif buyuradi va u bilan abadiy xayrlaşadi. Söngra u tahririyatdan ikkita stulni olib keladi va ularni yorib oçadi. Ulardan birida Ostap nimadir topişga muvaffaq böladi…

Stul içidan topilgan narsa usta Gambsning jadvali bölib çiqadi, unda şu stuldan uning mehmonxona garnituri seriyasi boşlangani yozilgan. Har bir oçilgan stuldan keyin Ippolit Matveyeviç tobora köproq umidsizlikka tuşadi, lekin Bender har safar şerigini ruhlantiradi. Keyingi tört stulni yuriş teatri «Kolumb» olib ketadi. Moskvada spektakl öynagaç, truppa poytaxtni paroxodda tark etişga şoşiladi. Ostap va Kisa rassom va yordamçi niqobida u yerga kirib oladi. Ular reklama bannerlarini tezda tayyorlaş uçun rassom qidirayotgan tiraj komissiyasiga yollanadi. Biroq Ostap ham, Kisa ham umuman çizişni bilmaydi. Paroxodda Ostap sakkizinçi stulni oçişga muvaffaq böladi. Tiraj komissiyasi raisi ularga «obligatsiyalar ekuvçisi»ni çiziş vazifasini beradi. Ostap va Ippolit zörğa bu vazifani bajaradi.

Ularning «ishi»ni körgan rais aferistlarni Vasyuki şahriga tuşirib yuboradi. Şeriklarning bir tiyinlari ham yöq, şuning uçun Ostap havaskorlar şaxmat klubida özini grossmeyster deb taniştirib, bir vaqtda köp öyinçi bilan öynaş seansini taşkil qiladi. Biroq maʼlum böladiki, u şaxmatni umrida ikkinçi marta öynayapti, şuning uçun 10 daqiqada öyinlarning katta qismini yutqazib qöyadi. Janjal yaqinlaşayotganini tuşungan Ostap 11-daqiqada bir közli havaskordan ryuk öğirlaydi va uning noroziligiga javoban figuralarni uning boşiga uloqtiradi. Bender zörğa quvğindan qutuladi.

Keyingi paroxodda şeriklar «Kolumb» teatri spektakl qöyayotgan Pyatigorskka yetib boradi. U yerda ular teatr rekvizitlarini sotayotgan montyor Meçnikov bilan tanişadi. U pul evaziga faqat ikkita stul olib kelişga muvaffaq böladi. Uçinçi stulni şeriklar ololmaydi: montyor Meçnikov tuşirib yuboriladi, truppa esa Tiflisga ketadi. Ostap va Kisa u yerga Harbiy-Gruzin yöli böylab piyoda yöl oladi.

Şu orada, uzoq sarson-sargardonlikdan çarçagan otasi Fyodor Batumida muhandis Brunsni topadi va undan garniturni 200 rublga sotib oladi. Heç narsasiz qaytayotib, Harbiy-Gruzin yölida otasi Fyodor Vorobyaninov bilan uçraşadi va undan oziq-ovqatni tortib oladi. Quvğindan qoçib, sobiq ruhoniy baland qoyaga çiqib oladi, u yerdan uni qutqaruvçilar faqat ön kundan keyin, aqli joyida bölmagan holatda olib tuşadi.

Tiflisdagi bir restoranda Ostap va Kisa «Qiliç va omoç ittifoqi» aʼzosi janob Kislyarskiyni uçratib, undan 500 rubl sörab oladi. Keyinroq ikkovi ön birinçi stulni qölga kiritadi. Izlaşdan çarçagan Kisa bu stul uniki ekanini aytadi. Ostap bir neça zarba bilan Vorobyaninovni tinçlantiradi va stulni oçadi, lekin uning içida yana heç narsa topilmaydi. Şeriklar Moskvaga qaytadi. U yerda Ostap oxirgi, ön ikkinçi stulning joylaşgan joyini aniqlaydi — temir yölçilar klubi. Kombinator Vorobyaninovga ertaga ertalab stul uçun borişlarini aytadi va söngra uxlab qoladi. Şerigi bilan bölişmoqçi bölmagan Kisa Ostapni ustara bilan öldiradi. Söngra u temir yölçilar klubiga kirib, stulni oçadi, lekin dahşatga tuşib, u yerda heç qanday boylik topmaydi. Klub qorovulidan u olmoslarning taqdirini bilib oladi: stul hali klubning eski binosiga taqsimlangan edi. Qorovul tasodifan qoplamani yirtib yuborgan, undan munçoqlar tökilgan. Qorovul öz boşliğini çaqirib, u bilan birga ötirğiç içidan juda köp «burjuy mol-mulki»ni topadi, uning qiymatiga klubning yangi binosi qurilgan edi.

Hammasini anglagan Ippolit Matveyeviç umidsizlikdan baland ovozda qiçqiradi.

Ssenariy muallifi: Mark Zaxarov

Boş rejissyor: Mark Zaxarov

Boş operatorlar: Vladimir Oşerov, Georgiy Rerberg

Boş rassomlar: Pyotr Prorokov, Boris Messerer

Bastakor: Gennadiy Gladkov

Qöşiqlar matni: Yu. Kim (titrlarda — «Yu. Mixaylov qöşiqlar matni»)

Kartina direktori: Vilgelm Yerkin

Işlab çiqariş: «Ekran» ijodiy birlaşmasi

4 qismli televizion badiiy film, rangli

Tasvir formati: 4:3 (1,33:1)

Film «Svema» Şostka işlab çiqariş birlaşmasi plyonkasiga suratga olingan

Davomiyligi: 305 daqiqa (4 qism)

Qöşiqlar matnining muallifi Yuliy Kim filmga Ostapning beş qöşiğini yozgan. Final qöşiği oxirgi stul paydo bölişidan oldin ijro etilişi kerak edi (Ippolit Matveyeviç ustara yordamida öz kontsessioneri bilan hisob-kitob qiladigan epizod). Fonda ğamgin tango yangraşi kerak edi. Lekin bu matnni rejissyor Mark Zaxarov tasdiqlamadi.

Film voqealari 1927-yilda bölib ötadi, ammo paroxoddagi sahnada talabalar «Volga-Volga» (1938) badiiy filmidan qöşiq kuylaşadi.

Rejissyor Mark Zaxarovning rejalarida dastlab «Oq yelkan, yolğiz yelkan» qöşiği bölmagan; uni qöşiqlar matni muallifi Yuliy Kim taklif qilgan.

Leonid Gayday bu film haqida norozilik bilan gapirib, uni «jinoyat» deb atagan va beş yil oldin suratga olingan öz filmini unga qarama-qarşi qöygan.