The Unknown War

«Air Time International» kompaniyasi AQŞ tijorat televideniyesi uçun hujjatli filmlar tayyorlaşda muvaffaqiyatli tajribaga ega edi, xususan, inglizlar bilan hamkorlikda tayyorlangan Ikkinçi jahon uruşi haqidagi «Dengizdagi ğalaba», «Uruşdagi tinçlik» va «Buyuk janglar» filmlari bor edi. Amerikaliklar Qöşma Ştatlar, Buyuk Britaniya, Fransiya, Germaniya, Italiya va Yaponiyaning gitlerçi Germaniya ustidan ğalabadagi iştirokini aks ettirgaç, ğalabani taʼminlagan asosiy kuç — Sovet Ittifoqi haqida film yaratişni rejalaştirdilar. Şu maqsadda 1976-yil sentyabrda «Sovinfilm»ga amerikalik «Five Stars International» kompaniyasi prezidenti Bob Estes taşrif buyurdi, 15-oktyabrda esa Moskvaga «Air Time International» rahbariyatining kelişi haqida telegramma keldi, muzokaralar 24-oktyabrda Moskvada boşlanişi kerak edi.

27-oktyabrda sovet tomoniga hujjatli teleserialning 20 ta filmdan iborat bölgan bir neça hamkorlik variantlari taklif qilindi. Şu bilan birga rasmiy xatda quyidagilar qayd etildi: «Sovet Ittifoqining uruşdagi iştiroki bilan boğliq dramatik voqealar amerikalik tomoşabinga körsatilmagan. Holbuki, zamonaviy dunyo körgan eng ulkan harbiy töqnaşuvlar va eng dahşatli insoniy yöqotişlar 1941–1945-yillarda rus yerida, amerikaliklarga deyarli nomaʼlum bölgan uruşda yuz bergan».

Sovet Ittifoqining gitlerçi Germaniya bilan uruşi millionlab hayotni olib ketdi. Heç qaçon oldin ham, keyin ham bunday ulkan odamlar va harbiy texnika massalari töqnaşmagan. Şarqda zamonaviy tarixning hal qiluvçi janglari bölib ötdi — «Gitlerning ming yillik reyxi»ning belini sindirgan janglar.

Moskva yaqinida 1941-yil kuzida Gitler maʼlubiyat mazasini tatib kördi; bu yerda leningradliklar 900 kunlik blokadaga çidadi; Stalingrad yonida faşizm tanazzulga uçradi; Kursk — Oryol jangida, amerikaliklarga butunlay nomaʼlum bölgan, 7000 ta tank qatnaşdi…

Ruslarning qahramonligi ajoyib edi. Natsistlar tomonidan öralgan rus garnizonlari oylab jang qilib, ustun duşman hujumini qaytardi: Brest va Sevastopolning mudofaasini eslaş kifoya.

Rus uçuvçilari natsist asoslarini taran urib, ularni öz osmonidan quvib çiqardi. Rus partizanlari Vermaxt hayotini doimiy dözaxga aylantirdi.

Angliyadagi Dunkerk qahramonligi Tallin tarixi oldida oqarib ketadi: natsistlar suv osti kemalari va samolyotlarining qarşiligiga qaramay, u yerdan deyarli barça sovet kemalari va savdo kemalari olib çiqildi.

Keyinçalik Qizil Armiyaning hujumi boşlandi — ulkan oldinga intilişlar, Rossiya va Ukrainaning buyuk şaharlarini ozod qiliş, Şarqiy Yevropa va Balkanlarga çiqiş, nihoyat, Berlin uçun hal qiluvçi jang.

Finalda — epilog: Mançjuriya va Şimoliy Xitoydagi yapon qöşinlariga qarşi rus bliskrigi, unda sovet qurollari va samolyotlari yaponlarni Xitoy hududida va Uzoq Şarqda ortga çekinişga majbur qildi. Inson heç qaçon bunday keng kölamli harbiy harakatlarni körmagan. Ular Yevropaning qiyofasini özgartirdi va dunyoning taqdirini belgiladi.

Amerikaliklar teleserialning epizodma-epizod rejasini taklif qildi; uni AQŞning 50 ta asosiy telekanalida körsatiş, taxminan 150 million tomoşabinni qamrab oliş rejalaştirilgan edi.

Amerikaliklar taklif qilgan rejada quyidagi mavzular bor edi:

«1941-yil 22-iyun».

«Leningrad blokadasi».

«Moskva uçun jang».

«Stalingrad jangi».

«Rus Dunkerki» (1941-yil avgust va sentyabrda sovet qismlarining Tallindan evakuatsiyasi).

«Taran». Uruşning dastlabki oylarida sovet uçuvçilarining qahramonligi.

«Dunyodagi eng buyuk tank jangi». Kursk jangi.

«Partizanlar».

«Murmansk rayonidagi harbiy harakatlar».

«Şarqda». Orqa tomon mehnatkaşlarining qahramonligi.

«Kiyevning ozod etilişi». Babiy Yar.

«Kavkaz uçun jang».

«Sevastopol uçun jang».

«Leningrad blokadasining yorilişi».

«Hayot yöllari».

«Yer osti jangi». Odessadagi partizan uruşi.

«Budapeşt uçun jang».

«Varşava uçun jang».

«Berlin uçun jang».

«Sönggi harakat». Rus zirhli va harbiy-havo kuçlari 5000 milya masofaga sakrab, Yaponiya va Şimoliy Xitoydagi Mançjuriyaga hujum qildi va 8 kun içida ğalaba qozondi.

Sovet tomoni bu reja bilan rozi bölmadi va amerikaliklar taklif qilgan format asosida ssenariylarni yaratişni öz zimmasiga olişni taklif qildi. Şuningdek, u deyarli butun texnik va ijodiy işni ham öz zimmasiga oldi, amerikaliklar esa oz miqdorda öz arxiv materiallarini, rejissyor-konsultant Isaak Klaynermanning maslahatlarini, kompozitor Rod Makkyuenning musiqa yozişi va tartibga solişdagi iştirokini, yulduz — Burt Lankasterning diktor matnini yozib olişini va filmning nusxalarini çop etiş uçun plyonka taqdim etişni taʼminladi.

Şartnoma majburiyatlarining aniq şartlari 1977-yil boşidan kelişib olindi. Martning yigirmançi kunlarida «Air Time Inc.» sovet tomonining takliflariga rozi böldi, lekin sovet kinoguruhining amerikalik konsultant bilan majburiy hamkorligini va sovet mualliflari yozgan epizodma-epizod rejalar hamda ssenariylarni işga tuşirişdan oldin kelişişni talab qildi. Har bir filmning AQŞ televideniyesida namoyiş qiliş uçun yakuniy versiyasini «Air Time Inc.» va «Sovinfilm» birgalikda tasdiqlaşi kerak edi. Filmning rejissyori Roman Karmen amerikaliklar taklif qilgan, 17 soatlik ekran vaqtiga möljallangan film tayyorlaş muddatlarini juda qisqa va misli körilmagan deb taʼkidlagan.

Biroq sovet rahbariyati va köp qismi uruşning bevosita iştirokçilaridan iborat bölgan surat guruhi quyidagi vazifani juda muhim deb hisobladi: «Millionlab amerikalik tomoşabinlarga Ikkinçi jahon uruşi yillaridagi xalqimizning jasoratini körsatiş, amerikaliklar tasavvurga ham ega bölmagan voqea va hodisalarni aks ettiriş, bu ayniqsa amerikaliklarning hozirgi avlodiga tegişli».

Şartnoma imzolangunça ijodiy guruh keça-kunduz işladi va filmlarning ssenariy rejalarini tuzdi, şunga qaramay, muddatda ulgurdi.

Amerikaliklar «Nomaʼlum uruş» nomini talab qilişdi: vitse-prezident Fred Vinner doimo takrorlardi, sovet xalqining faşistik Gitlerga qarşi Vatan uruşi köpçilik amerikaliklarga haqiqatan ham nomaʼlum va prodyuserlar «amerikaliklar ongidagi asossiz böşliqni töldirişni», «xalqlarimizning normal muloqotiga tösqinlik qiladiganlarning noçorligini taʼkidlaşni», «uruşning har bir sovet oilasida iz qoldirganidan nafratlanuvçi sovet xalqining haqiqatini amerikaliklar tomonidan normal anglab yetilişini» niyat qilganini aytardi. Uzoq muhokamalardan söng sovet tomoni bu dalillarga rozi böldi, bunga muzokara va ssenariy jarayonida Leonid Brejnevning Markaziy Qömita boş kotibi yordamçisi, xalqaro masalalar böyiça yordamçisi va taniqli sovet diplomati Andrey Mixayloviç Aleksandrovning iştiroki katta yordam berdi.

1977-yil 18-aprelda «Velikaya Oteçestvennaya» («Nomaʼlum uruş») kinoepopeyasini yaratiş böyiça şartnoma «Air Time Inc.», «Bregin Film Corporation LG», «Sovinfilm» va SSSR Markaziy hujjatli filmlar studiyasi örtasida imzolandi.

Surat guruhi oldida murakkab vazifa turardi: ulkan xronika materialini va turli rejissyorlar tomonidan suratga olingan uruş haqidagi filmlarni ijodiy qayta işlaş, zamonaviy matnlar yaratiş va şu bilan birga asosiy materialni rangli qilib tayyorlaş kerak edi. Bu uruş iştirokçilari bilan qöşimça suratga olişni talab qilardi, çunki uruş xronikasida rangli tasvirga olingan faqat 1945-yildagi Ğalaba paradi edi. Karmen amerikaliklarning bu ğoyasini qöllab-quvvatladi — afsonaviy qahramonlar: Maresyev, Köjedub, Pokrişkin, Stalingrad qahramonlari generallar Çuykov, Rodimsev, Batov, Şumilov va Reyxstag ustiga Ğalaba bayroğini ornatgan Melitон Kantariya bilan intervyu oliş uçun. U, şuningdek, Stalingrad, Kiyev, Sevastopol, Novorossiysk tiklangan joylarini rangli suratga oliş harbiy xronika kadrlariga nisbatan kuçli kontrast yaratişga qaror qildi, xronika bu sovet şaharlarining vayron bölganini qayd etgan edi.

Epopeya ustida işning dastlabki 6 oyida Roman Karmen va uning yordamçilari 30 million metr kinoxronikani közdan keçirdi va undan tomonlar keyingi işda tayanişi mumkin bölgan materialni tanlab oldi.

Burt Lankaster qizi Şila bilan avgust oyida Moskvaga keldi va Moskva, Murmansk, Leningrad, Brest, Minsk, Xatin, Kiyev, Babiy Yar, Volgograd, Novorossiysk va Malaya Zemlyada suratga olişlarni ötkazdi.

1977-yil 28-oktyabrda Brejnev, 16-noyabrda Kosigin va 28-noyabrda Ustinov bilan intervyu yozib olindi.

Dekabrda filmlarning işçi materiallarini amerikalik rejissyor-konsultant I. Klaynerman körib çiqdi va barça filmlar böyiça jiddiy izohlar bildirdi.

Diktor matnlari katta bahs-munozaralarga sabab böldi, amerikaliklar ularni deyarli butunlay rad etdi. 1978-yil fevralda AQŞga Roman Karmen, Genrix Borovik, Tengiz Semyonov va Aleksandr Surikov uçib bordi, ularga amerikaliklar tuşuntirişga urindi: sovet mualliflariga AQŞ tomoşabinlarining Ikkinçi jahon uruşi haqidagi bilimlari qançalik kam ekanini tasavvur qiliş qiyin. Sovet xalqi uçun Stalingrad ruhning ulkan kuçi bilan töla bölsa, amerikaliklar uçun bu söz heç narsani anglatmaydi. Demak, Stalingrad qayerda joylaşganini va uning strategik ahamiyati qanday ekanini ham tuşuntiriş kerak. Sovet tomoşabini uçun Stalingradda Qizil Armiya faşistlarni yengadimi-yöqmi degan savol dramatik ahamiyatga ega emas, amerikaliklarni esa rus Stalingradda ğalaba qozonadimi yoki yöqmi degan savol hayajonda uşlab turadi.

Şunga qaramay, ssenaristlarning AQŞga taşrifidan keyin «Leningrad blokadasi» uçun diktor matni yozib olindi, bu boşqa filmlarning montaji, şovqinlar va musiqani yoziş, sarlavhalarni amerikalik televideniyening talablariga aniq mos ravişda aniqlaş uçun andoza böldi.

Xususan, quyidagilar talab qilindi:

umumiy iboralar, ritorik undovlarni kamaytiriş, faktik va hissiy axborotga urğu beriş;

köp sifatlovçi sözlardan voz keçiş, çunki köriş qatori özi uçun gapiradi, amerikalik tomoşabin va matbuot esa ritorikaga ehtiyotkorlik bilan qaraydi, unda kommunistik tarğibot ehtimolini köradi. Gumonsiz, lekin amerikaliklarga maʼlum bölmagan faktlar çuqurroq va kuçliroq taʼsir qiladi;

diktor matnini Burt Lankaster aytgani uçun, u öz nomidan sovet tomoni uçun zarur bölgan köplab iboralarni aytmaydi. Bu axborotni iqtiboslar sifatida taqdim etiş kerak: sovet siyosiy arboblari va harbiy rahbarlarining, şuningdek, çet elliklarning — siyosatçilar, yozuvçilar, harbiy rahbarlar, jurnalistlarning;

har qanday epizodlarni dramatizatsiya qiliş, tomoşabin qiziqişini saqlab qoliş va axborotni odamlarning xotirasida mustahkamlaş uçun.

Mart oxirida Moskvada diktor matnlari böyiça ikkinçi muzokaralar raundi bölib ötdi, unda sovet tomoni diktor matni asosi sifatida «Vermaxt generallarining memuar adabiyotlari, Ğarbda tarqatiladigan barça turdagi razvedkalarning, şu jumladan, abver, Gimmler xizmatlari va Gebbels tarğibotining asarlaridan, burjua soxtalaştiruvçi tarixçilarining rang-barang tarixşunosligidan» olingan nuqtai nazarni qabul qilişdan qatʼiyan boş tortdi. Qizğin bahslardan söng matnlarni birgalikda yozişga qaror qilindi, bunga yana bir oy vaqt ketdi. Oxirgi bölib «Polşaning ozod etilişi» filmi diktor matni kelişildi, unda çet el tarixşunosligi bilan eng ötkir masalalar böyiça bahs yuritildi: Polşa yurişi, Varşava qözğoloni va Katin (polyaklarning nemislar tomonidan otib taşlanişi haqidagi sovet versiyasi).

1978-yil 28-aprelda Roman Karmen kutilmaganda vafot etdi.

Mayda sovet guruhi diktor matnlarining bir qismini yozib oliş va kelişiş uçun Los-Anjelesga uçib ketdi. Bu işga ön kun ketdi, çunki Burt Lankaster operatsiyadan keyin tiklanayotgan va şoşilayotgan edi. Har kuni 2—3 ta film yozib olinardi.

Avgust oxirida Velikaya Oteçestvennaya kinoepopeyasining 20 ta filmi çop etilgan asosiy nusxalari «Air Time International» kompaniyasiga yuborildi. Premyeralar 8 va 9-sentyabrda Vaşington va Nyu-Yorkda bölişi rejalaştirilgan edi, şu maqsadda «Leningrad blokadasi» va Roman Karmenning sönggi filmi «Nomaʼlum askar» tanlangan edi.

SSSRda premyera 1979-yil 23-fevralda Moskvadagi «Rossiya» kinoteatrida bölib ötdi: unga «Nomaʼlum askar» bilan birga «Dunyodagi eng buyuk tank jangi» tanlangan edi. 1-martdan kinoepopeya butun mamlakat kinoekranlariga çiqdi, har safar ikki filmdan iborat bloklar bilan, ular har hafta yangilanib turardi.

1979-yil 5-may, şanba kuni soat 20.10 da kinoepopeyaning namoyişi tugagaç, Televideeniyening 1-dasturida epopeyaning birinçi filmi «1941-yil 22-iyun» körsatildi, yakşanba kuni ertalab takror körsatildi. 9-mayda «Moskva uçun jang» körsatildi, 15-maydan esa muntazam körsatuvlar boşlandi — haftada ikki film, seşanba va juma keçqurunlari, çorşanba va şanba kunlari ertalab takrorlanib. Körsatuv 13/14-iyulda yakunlandi.

1982-yilda «Velikaya Oteçestvennaya» sovet televideniyesining 1-dasturida körsatilganda, har bir qism L. I. Brejnevning intervyusidan olingan iqtibos matni bilan sarlavhadan boşlanar va diktor tomonidan ovoz bilan öqilardi: «Sovet xalqi uçun bu Vatan uruşi edi. Bizning xalqimiz uni heç qaçon unutmaydi. (Leonid Iliç Brejnev)». Brejnevning özi bilan intervyu, uning yonida nevarasi ham suratga olingan edi, uni kinoepopeyaning sönggi qismida körsatişgan, u yerda u sarlavhada keltirilgan sözlarni aytgan, sözidagi «heç qaçon» sözi uning nutqiga xos «ğ» tovuşi bilan aytilgan edi. Sarlavhada keltirilgan iqtibosdagi Brejnev aytgan sözlarning intonatsion urğulari ham diktor urğularidan farq qilardi. 1983-yilda sovet televideniyesining 3-dasturida (taʼlim dasturi) «Velikaya Oteçestvennaya» körsatilganda, Yu. V. Andropov davrida, Brejnev sözlarini keltirgan sarlavha, şuningdek, kinoepopeyaning sönggi qismidagi intervyu olib taşlandi.

AQŞda kinoepopeya katta muvaffaqiyat bilan körsatildi va 145 million tomoşabinni töpladi.

Sovet markaziy televideniyesida premyera namoyişidan söng ijodkorlarga tomoşabinlardan köplab minnatdorçilik xatlari keldi. Köpçilik uçun xronikaning bir neça soniyasi uruşdan qaytmagan yaqinlarini körişning sönggi imkoniyati böldi. Tomoşabinlarning iltimosiga köra, Markaziy hujjatli filmlar studiyasidagi film yaratuvçilaridan biri — frontdagi kinooperator Aleksey Alekseyeviç Lebedev eski kinolentalardagi kadrlarni fotosuratlarga qayta tuşirdi.

Film har biri taxminan 50 daqiqa davom etadigan 20 qismdan iborat:

1-film. «1941-yil 22-iyun»

2-film. «Moskva uçun jang»

3-film. «Leningrad blokadasi»

4-film. «Partizanlar. Duşman orqasidagi uruş»

5-film. «Şarqqa»

6-film. «Arktikadagi uruş»

7-film. «Stalingradni himoya qiliş»

8-film. «Stalingraddagi ğalaba»

9-film. «Kavkaz uçun jang»

10-film. «Dunyodagi eng buyuk tank jangi»

11-film. «Havodagi uruş»

12-film. «Dengizdagi jang»

13-film. «Ukrainani ozod etiş»

14-film. «Belorussiyani ozod etiş»

15-film. «Balkanlardan Venagaça»

16-film. «Polşani ozod etiş»

17-film. «Ittifoqçilar»

18-film. «Berlin uçun jang»

19-film. «Uruşning sönggi jangi»

20-film. «Nomaʼlum askar»

Film yaratuvçilari Lenin mukofoti bilan taqdirlangan:

Gelein, Igor Igoreviç — rejissyor.

Grigoryev, Igor Andreyeviç — rejissyor.

Danilov, Lev Stefanoviç — rejissyor.

Itskov, Igor Moiseyeviç — ssenarist.

Aleksandrov-Agentov, Andrey Mixayloviç — ssenarist.

Katanyan, Vasiliy Vasilyeviç — rejissyor.

Kiselyov, Semyon Grigoryeviç — rejissyor.

Kristi, Leonid Mixayloviç — rejissyor.

Lanovoy, Vasiliy Semyonoviç — aktyor.

Pumpyanskaya, Semiramida Nikolayevna — rejissyor.

Rybakova, Aleksandra Yakovlevna — rejissyor.

Semyonov, Tengiz Aleksandroviç — rejissyor.

Slavin, Konstantin Lvoviç — ssenarist.

Firsova, Jemma Sergeyevna — aktrisa, rejissyor.

Fomina, Zoya Petrovna — rejissyor.