Trotsky

«RBK» maʼlumotlariga köra, «Trotskiy» «Sreda» prodyuser kompaniyasining «Birinçi kanal» taşabbusi bilan suratga olingan birinçi serialidir (boşqa hollarda seriallar «Sreda» öylab topgan ğoyalar «Birinçi kanal» kinokörsatuv direksiyasi tomonidan maʼqullangan ssenariylarga aylangandan keyingina işga tuşirilgan).

«Birinçi kanal» ijodiy rejalaştiriş direksiyasi direktori Yelena Afanasyevaning sözlariga köra, serial ğoyasi paydo bölgan paytdan suratga oliş tugagunga qadar bir yildan kamroq vaqt ötgan. Keyinçalik Konstantin Ernst buni tasdiqlab, kanal rejalaştirgan inqilob haqidagi boşqa serial barbod bölgani sababli, unga Aleksandr Tsekaloga Trotskiy haqida serial suratga oliş taklifi bilan şoşilinç murojaat qilişga töğri kelganini aytdi.

Konstantin Xabenskiy «Yesenin» teleFilmida Trotskiy rolini öynagan edi; ikkala serialning prodyuseri Konstantin Ernstning fikriça, «Yesenin»da Xabenskiy rolni «notöğri» öynagan. Xabenskiyning özi birinçi serialdagi rolining 80 foizi kesib taşlanganini va yangi serialda u Trotskiyni özining dastlabki ğoyasiga muvofiq öynayotganini aytadi.

Serialning tarixiy işonçliligi masalasida boş rejissyor ikki xil intervyuda fikr bildirgan: «Ayrim faktlar bor, qolgani esa töqima».«Biz hujjatli kino suratga olmadik, lekin baribir biz uçun ayrim yöl körsatuvçi belgilar muhim edi. Biz u yerda bölmaganmiz va haqiqatda nima sodir bölganini bilmaymiz. Faqat faktlar va hujjatlar bor, ular ham har doim ham haqiqiy faktik hujjatlar bölavermaydi. Boşqa tomondan, ssenariyçilar bilan katta tayyorgarlik işlari olib borildi. Şuning uçun Trotskiyning hayoti va uning harakatlari jihatidan heç narsa öylab topilmagan». Konstantin Ernstning taʼkidlaşiça, yaratuvçilar Trotskiyning haqiqiy biografiyasini yaratiş maqsadini qöymagan, balki uni keng tomoşabinga tuşunarli qilib moslaştirişni istagan. Ernst serialning vazifasi biografiyani oddiy aks ettirişdan kengroq ekanini aytadi:Biz biografiyaning asosiy bandlariga tayandik, lekin biz istagan narsa har qanday inqilobning namunaviy qahramonini körsatiş edi. Trotskiy maʼlum maʼnoda ideal gaz — u inqilobni amalga oşiriş uçun hayoti bilan motivatsiya qilingan, uni amalga oşiradigan va keyin uning qurboniga aylanadigan odamlarning barça formulalariga mos keladi. Öylaymanki, biz Trotskiyni işonarli körsatdik. Trotskiy Stalinni yengganida yaxşi bölardi, degan gaplar bölmasligi uçun. Yöq. Yaxşi bölmasdi.Aleksandr Tsekalo yaratuvçilar bir tomondan tarixiy işonçlilikka intilganini, ikkinçi tomondan esa vazifa batafsil biografik film yaratiş emas, balki «yorqin şaxsni körsatiş» bölganini taʼkidlaydi. «Yorqin, dahşatli, qonli, jinsiy». Ssenariyçi Oleg Maloviçko taʼkidlaydi:Biz ongli ravişda tarixiy faktlarga nisbatan ayrim erkinliklarga bordik. Serialning kreativ prodyuseri Maksim Polinskiy:Bu filmda yoş Stalin aynan talonçilik va aravalarga hujum qiliş orqali pul topadigan bezori sifatida körsatilgan. Bu qançalik asoslangani haqida tomoşabin biroz keyinroq xulosa çiqaradi, lekin badiiy kino — bu jurnalistlar haqiqiy hayotni körsatişi kerak bölgan xabarlar dasturi emas.

Aleksandr Tsekalo va Konstantin Xabenskiy inqiloblarga salbiy munosabatini yaşirmaydi, ularning fikriça, Lev Trotskiy va Vladimir Lenin «sgöyo buyuk maqsadlar» nomi bilan ekstremistik va terroristik faoliyat olib borgan. Konstantin Xabenskiy: «…şunçaki, hazil qilib aytsam, agar dahşatli hazil desam, bizning filmimizni tomoşa qilgandan keyin har bir maydonda böş joy biroz köproq bölişini istardim». Aleksandr Tsekalo: «Erk şamoli maydonga kirib, avval çangni kötaradi, lekin Rossiyada nimadir uning heç qanday tinçimasligi».

Aleksandr Tsekalo taʼkidladi: «Trotskiyning bronepoyezdi gestapo xabarçisi deb atalgan, <…> aslida Trotskiy 1918-yildan 1921-yilgaça bajargan barça işlar haqiqatan ham gestapo usullari edi».

«Pravda» gazetasidagi filmga şarhda tarixçi Yuriy Yemelyanov filmdagi tarixiy nomuvofiqliklarni körsatdi.

Film Trotskiy bilan kanadalik jurnalist Jekson niqobi ostida unga kirib olgan NKVD agenti Merkader örtasidagi suhbat şaklida qurilgan. Ammo haqiqatda Merkader jurnalist afsonasi ortiga yaşirinmagan.

«Sankt-Peterburg, 1905-yil 18-dekabr» yozuvi bilan Trotskiyning qurollangan askarlar saf tortgan, otişga tayyor bölgan işçilar olomoni oldida Qişki saroy kiriş joyidagi çiqişi körsatiladi. Biroq işçilar olomoni 1905-yilda Saroy maydoniga 18-oktabrda emas, balki ruhoniy Georgiy Gapon boşçiligida 9-yanvarda çiqqan. Trotskiy 18-oktabrgaça Peterburgda heç qaçon bölmagan, uning Peterburg işçi deputatlari Kengaşidagi çiqişi esa öşa kuni Texnologiya institutining kiçik zalida bölib ötgan. Trotskiy öşa paytda uç yil oldin Sibir surgunidan qoçgani va politsiya uni hibsga olişi mumkinligi sababli «Yanovskiy» familiyasi ostida taqdim etilgan.

Filmda Parvus özining Parijdagi uyidagi kvartira ijaraçilariga, jumladan Trotskiyning kelajakdagi xotini Natalya Sedovaga va Trotskiyning öziga kalitlarni tarqatadi, söngra unga özi sotib olgan RSDRP II qurultoyi deleganlik mandatini topşiradi. Aslida Parvusning Parijda heç qanday uyi bölmagan, RSDRP qurultoyi deleganlarining mandatlari sotilmagan. Bundan taşqari: Trotskiy Parvus bilan qurultoy tugaganidan keyingina, 1903-yil oxirida Myunxenda Germaniya ijtimoiy-demokratik partiyasining taniqli arbobi sifatida tanişgan.

«Gruziya, 1903 y.» yozuvi bilan Stalinning terroristik faoliyati epizodi namoyiş etiladi, u keyinçalik 1903-yilda yuqorida aytilgan partiyaning II qurultoyiga boradi. Biroq 1903-yilda Stalin doimiy ravişda qamoqxonalarda, keyin esa Sibir surgunida bölgan.

Filmda Trotskiyning qöriqçisi Markin, Qişki saroy zinapoyasiga qurollangan qöriqçilarni qöyib, Kerenskiy kabinetiga bostirib kiradi va Trotskiyni qamoqdan ozod qilişni talab qiladi, aks holda Kornilov Kerenskiyni ağdarişini aytadi. Kerenskiy ultimatumga könadi, qamoqdan ozod qilingan Trotskiy esa qizil gvardiya otryadlari bilan Kornilov qözğolonini bostiradi. Bularning barçasi tarixiy jihatdan işonçsiz.

Quyidagi epizodlar ham şunday işonçsizdir: a) Stolipin «Trotskiyning boşidan bir tola soç ham tuşmasin» deb buyruq beradi va u bilan uçraşuvga erişadi; b) Trotskiy 1917-yil 7-mayda Petrogradga kelgan kuni Kerenskiy uni öz huzuriga çaqiradi va uçraşuvda uning asarlarini qiziqib öqiganini tan oladi. Aslida Trotskiyning Petrogradga kelişi juda kamtarona va sezilmasdan ötgan.

Filmda Trotskiydan uning otasi va öğli voz keçadi, holbuki birinçisi Oziq-ovqat xalq komissarligida tinç işlagan, ikkinçisi esa talaba bölib, heç qanday namoyişda qatnaşmagan.

Filmda 1920-yillarda trotskistlar tarqatgan, Lenin va Trotskiyning Gorkida Stalinni partiya rahbarligidan çetlatiş uçun til biriktirgani haqidagi miş-mişlar takrorlanadi. Lekin filmda afsonaga Lenin kotibi Fotiyeva aralaşib, Stalinni bu haqda ogohlantiradi. Stalin Gorkiga keladi va ertasi kuni Leninda insult böladi. Bu tarixiy voqealar versiyasi hatto trotskistik tarğibotda ham uçramaydi.

Tarix fanlari nomzodi Nikolay Zayats serialdagi, Trotskiy mahalliy qabristondan xoçlarni yiğib, ularni lokomotivni isitiş uçun yoqişni buyuradigan epizodni «ahmoqona» deb ataydi.

Hikoya qarigan Trotskiy nomidan olib boriladi, u öz hayotini eslaydi. Bu ramka hikoyaning subyektiv xarakterini belgilaydi, bu esa tarixiy voqealarni talqin qilişga taʼsir qilişi mumkin.

Serialning jahon premyerasi Kanndagi MIPCOM xalqaro teleBozorida bölib ötdi, bu körgazmaning «Rossiya kontent inqilobi» bölimining yetakçi tadbiri böldi.

«Mediascope» maʼlumotlariga köra, serial 2017-yil 6-noyabrda «Birinçi kanal» efirida 4,9 foiz reyting va 14,8 foiz uluş bilan start oldi va 2017-yil 6–12-noyabr davrida rossiya telekörsatuvlari orasida eng maşhur serialga aylandi, bu bilan bir xil vaqt oraliğida «Rossiya-1» kanalida namoyiş etilayotgan Oktyabr inqilobi haqidagi boşqa serial «Inqilob demoni» (reyting — 3,6 foiz, uluş — 9,7 foiz) ni reyting böyiça ortda qoldirdi.

2018-yilda serialni körsatiş huquqini Daniyaning DR va Meksikaning Canal 22 teleKompaniyalari sotib oldi. Şuningdek, MIPCOM taşkilotçisi bölgan fransuz «Reed MIDEM» kompaniyasining rasmiy rossiyalik vakili Aleksandra Modestovaning sözlariga köra, serialning dublyaj qilingan versiyasi Netflix oqimli multimedia xizmatida çiqişi kerak edi, lekin 2018-yil dekabrda xizmat saytiga rus, ingliz va fin subtitrlari bilan rus tilidagi versiya joylaştirildi.

Serial rossiyalik professional tarixçilar tomonidan qattiq tanqidga uçradi.

Trotskiy biografiyasi böyiça mutaxassis tarixçi Aleksandr Reznik serialda Trotskiy obrazi zamonaviy muxolifatçilarni obrösizlantiriş maqsadida ongli ravişda demonizatsiya qilinganini va ular köpinça xorijiy hukumatlar uçun işlaşda ayblanişini taxmin qildi hamda serialni «dahşatli xalturа» deb atadi:Netflix mezonlari böyiça bu dahşatli seksistik serial, unda inqilobdagi ayollarning roli ataylab buzib körsatilgan. Öşa voqealarning qolgan iştirokçilari — işçilar, askarlar, dehqonlar — ekranda şunçaki statistlarga, ommaga aylanadi. Şartli Moskva elitasi siyosatni hozir şunday köradi. Ular heç narsa heç qaçon özgarmagan deb hisoblaydi. «Trotskiy» esa bunday konservativ kun tartibini butun mamlakatga yetkaziş uçun qulay kanal vazifasini ötaydi..

Inqilob tarixi mutaxassisi Boris Kolonitskiy Trotskiyni demonizatsiya qiliş, ayniqsa yoşlar orasida, teskari natijaga olib kelişi mumkin degan taxminni bildirdi.

Garvard universiteti tarixçisi Joshua Rubenşteyn, Trotskiy biografiyalaridan birining muallifi, yaratuvçilarning Trotskiyni inqilobning markaziy figurasiga aylantiriş istagini, xususan, imperator oilasini qatl etiş uçun unga masʼuliyat yuklaşni tanqid qildi.

Premyeradan köp ötmay serial keskin tanqidga uçradi:«Aslida «Trotskiy» muammolari bir-biridan kelib çiqadi: 1) tarixiy kontekstga eʼtiborsizlik, 2) voqealarni tendentsiyali talqin qiliş, 3) faktlarni hamma joyda buzib körsatiş. <…> bu ötmiş haqidagi iqtidorsiz, soxta hikoya, agar ommaviy bozorda bunday mahsulotning hukmronligi bölmaganida, u eʼtiborga ham loyiq bölmasdi».«Film, albatta, «posthaqiqat» triumfi». Yozuvçi va publitsist Aleksey Svetkov:«…ikkita asosiy ibora: «Bu seksga öxşaydi, yöq, bu aynan seks!» — Parvus inqilobiy yetakçilik haqida şunday tuşuntiradi va «Inqilob orqali Rossiyani parçalaş uçun sizningça qança pul kerak?» — deb şartli «nemis» Parvusdan söraydi, u butun vaqt davomida özining oq rangli kuçukini dressirovka qiliş bilan band. Bu ikki ibora putinizmning axloqiy kodini töliq oçib beradi: mamlakatda aql bovar qilmaydigan orgiyaga yöl qöymaslik va mamlakatni Ğarbning siyosiy taʼsiridan qutqariş, u davlatimizni içkaridan portlatişni orzu qiladi».

«Eho Moskvi» radiosi obozrevçisi Ksenia Larina fikriça, serialni tarixiy işonçlilik masalalariga töxtalmasdan, faqat badiiy asar sifatida baholaş kerak:

Serialni ijobiy baholaydigan jurnalist Irina Petrovskaya:

Kinoşunos Boris Ivanov serialni antitarixiylik uçun keskin tanqid qilib, serialning asosiy afzalligi sifatida Konstantin Xabenskiy öyinini körsatadi:

Rejissyor Yevgeniy Grişkovets filmni «maʼnosizlik» deb ataganini bildirdi:«Davlat buyurtmasidan va bu buyurtmani olgan kişilarning heç kim qilmagan tarzda qiliş, inqilob mavzusini heç kim kötarmagan tarzda kötariş va şu bilan öz irodasini namoyon qiliş istagidan tuğilgan maʼnosizlik. Heç kim qilmagan tarzda qiliş irodasi va istagi ğoyasiz faqat maʼnosizlik tuğdiradi, boşqa heç narsa».

Serial Netflixda çiqqanidan keyin, endi xalqaro darajada, ikkinçi tanqid tölqiniga uçradi. «Washington Post» kolumnisti Lyuk Jonson serialni «rossiya ommaviy axborot vositalarining öz fikrini xorijga sotişga urinişi» va «Kreml dunyoqaraşiga xatosiz mos keladigan» deb atadi.

2019-yil fevralda Lev Trotskiyning nevarasi Esteban Volkov va Argentinadagi Lev Trotskiyni tadqiq etiş, örganiş va naşr qiliş markazi (CEIP-LT) serialni körsatişga qarşi noroziliklar petitsiyasini işga tuşirdi. CEIP-LT saytidagi petitsiya yaratilişi haqidagi maqola «Netflix va Rossiya hukumati Trotskiy haqida yolğon tarqatiş uçun birlaşmoqda» sarlavhasi bilan çiqdi. Petitsiyani köplab çap intellektuallar, arboblar va tarixçilar imzoladi, ular orasida Fredrik Jeymison, Nensi Freyzer, Xorxe Aleman, Robert Brenner, Slavoy Jizhek, rossiyalik tarixçi Aleksandr Reznik hamda trotskistik harakat arboblari Aleks Kallinikos, Alen Krivin, Olivye Bezansno, Filipp Putu bor.

World Socialist Web Site (Trotskistik Törtinçi Internatsional Xalqaro qömitasining axborot resursi) serialni tarixiy faktlarni buzişdan taşqari antisemitizm va yahudiylarga nisbatan nafrat qözğaşda ayblagan.

2018-yilda serial 3 ta TEFI mukofotini qölga kiritdi: «Telekörsatuv filmi/serial», «Telekörsatuv filmi/serial rejissyori» (Aleksandr Kott, Konstantin Statskiy), «Telekörsatuv filmi/serialining eng yaxşi aktyori» (Konstantin Xabenskiy) nominatsiyalarida; Kino va televideniye prodyuserlari assotsiatsiyasining 10 ta mukofotini «Eng yaxşi telekörsatuv mini-serial (5–24 qism)», «Eng yaxşi rejissyorlik ishi» (Aleksandr Kott), «Eng yaxşi operatorlik ishi» (Sergey Trofimov, Nikolay Bogaçyov va Uluğbek Xamrayev), «Eng yaxşi rassom-dekorator ishi» (Sergey Tirin), «Eng yaxşi grim rassomi ishi» (Marina Krasnovidova), «Eng yaxşi tovuş rejissyori ishi» (Igor Inşakov, Mixail Alekseyenkov), «Eng yaxşi montaj rejissyori ishi» (Aleksandr Ivanov, Aleksandr Amirov, Maksim Polinskiy, Nikolay Bulygin), «Eng yaxşi vizual effektlar» (Yevgeniy Barulin), «Telekörsatuv filmi/serialining eng yaxşi aktyori» (Konstantin Xabenskiy) va «Telekörsatuv filmi/serialining eng yaxşi aktrisasi» (Olga Sutulova) nominatsiyalarida, «Vatan tongi» festivalining 2 ta mukofotini «Eng yaxşi erkak roli» (Konstantin Xabenskiy) va «Eng yaxşi operatorlik ishi» (Sergey Trofimov, Nikolay Bogaçyov va Uluğbek Xamrayev) nominatsiyalarida, şuningdek, Vyaçeslav Tixonov nomidagi III Kinofestival «17 lahza…» (2019) ning «Serialning eng yaxşi rejissurasi» mukofotini qölga kiritdi.