Тяжёлый песок

Prolog. 2007-yil. Bazeldan Moskvaga Olga Lvovna Raxlenko ismli ayol keladi — u maşhur şveytsariyalik şifokor. Undan oilasi haqida film suratga oliş uçun ruxsat söraşgan, va u kinostudiyaga öz oilasining oğir taqdiri haqida hikoya qiliş uçun bormoqda.

Asosiy voqea. 1909-yil. Şveytsariyadan maşhur bazellik şifokor Leon Ivanovskiy öğli Yakov bilan şaharçaga keladi. Leon öğliga özi tuğilib, bolaligini ötkazgan şaharni körsatmoqçi. Snovskda Yakov Raxil Raxlenko bilan tanişadi va yoş odamlar sevib qolişadi. Otasi öğlining kambağal şaharça oilasidan bölgan qizga uylaniş qarorini qöllab-quvvatlamaydi, çunki kambağal oiladan kelin oliş uning öğlini maşhur şifokor qiliş istagiga tösqinlik qilişi mumkin. Şu Snovskda mahalliy tikuvçining qizi Zina Gorobets ham Yakovni sevib qoladi, ammo uning muhabbati heç qaçon javob topmaydi. Zinaga esa mahalliy kitob dökoni egasi — polyak Adam Golubinskiy befarq muhabbat bilan boğlangan. Yakov Ivanovskiyga bölgan nafratidan kelib çiqib, u hali oilaning taqdirida dahşatli rol öynaydi.

Yakov uyga, Bazelga qaytib ketadi, ammo deyarli har kuni xat yozişga vaʼda beradi. Bir yildan söng Sovsk şaharçasiga qaytib, Raxilga sovçilik qiladi. Töydan keyin yoş juftlik Şveytsariyaga ketadi, u yerda Raxil öğil tuğadi va uni Lev deb ataşadi. Şunga qaramay, Bazelda yaşayotgan Raxil vatanini soğinadi, bundan taşqari, Ivanovskiylar oilasining qarindoşlari va yuqori doiradagi bazellik döstlarining ğalati qaraşlari uni örab oladi, şu sababli oz vaqt ötgaç u öğli bilan Sovskka qaytadi.

Yakov xotinini qattiq soğinadi va otasining qörquvini oqlab, karerasidan voz keçib, xotiniga Ukrainaga boradi. Bu yerda yoş oila qiyin kunlarni boşdan keçiradi, ammo barça qiyinçiliklarga qaramay, muhabbatini saqlab qoladi. Avval Yakov Raxil oilasining unga bölgan mensimaslik munosabatiga duç keladi — haşamatga örganib qolgan u Ukraina qişloğida hayotga qiyinçilik bilan moslaşadi va Raxilning katta akasi Iosifning doimiy masxaralariga uçraydi. Çorvoq bölib işlaş uning qölidan kelmaydi, şunda Raxilning otasi Avraam Matveyeviç Raxlenko dösti Kusiel Plotkinning xotini, nayrang Rivaning yordami bilan uni göşt dökoniga joylaştiradi. Birinçi jahon uruşi boşlanganda Yakov frontga çaqirilmaydi, garçi u Rossiya uçun jang qilişga tayyor bölsa-da — nemis kelib çiqişi bölgani uçun unga frontga yöl yopiq. Bu uni qattiq azoblaydi, ammo Raxilning muhabbati uning dardlarini yengillaştiradi. Şu davrda uning yana bir farzandi, Lyuba tuğiladi, 1920-yillarda esa Ivanovskiy-Raxlenko oilasiga yana ikki farzand — öğli Genrix va qizi Dina qöşiladi.

1930-yillar keladi, NEP tugagan, Yakov endi mebel fabrikasida boş buxgalter bölib işlaydi. Ivanovskiylar şaharda hurmatli oila. Bir kuni şaharning sokin hayotiga ajoyib voqea kiradi — buyuk skripkaçi Grinbergning konserti. Şu joylarning tuğma yerlisi bölgan u yillar ötib tuğilgan şahriga taşrif buyurişga qaror qiladi. Musiqaçi bilan birga xotini, italiyalik opera yulduzi Izabel Bendetti va gruziniyalik rassom dösti ham keladi. Kote va Raxil örtasida sirli va tuşuntirib bölmaydigan bir tuyğu uçqunlaydi. Şu orada voyaga yetgan katta öğil Lyova Çernigovga ketadi, partiyada katta karera qiliş umidida. Lyova Yelenaga oşiq bölib, uning qizi Oleçkaga otasi böladi, ammo ularning baxti uzoq davom etmaydi — 1937-yil, Yelena Moiseyevna va Lyovaga hibsga oliniş xavfi tahdid soladi. Şarmandalik va oçiq sud jarayonidan qoçiş uçun Yelena Lyovani öz joniga qasd qilişga köndiradi. Kiçkina Oleçka va uning enagasi Anna Yegorovnaga boşqa iloj qolmaydi, ular Sovskka borib, Ivanovskiylar oilasidan boşpana söraydi. Avvaliga Raxil öz asrandi nevarasiga ataylab sovuq munosabatda böladi — çunki katta öğli aynan uning onasi tufayli halok bölgan, bundan taşqari, Yelena Moiseyevna ilgari Yakov Ivanovskiy işida yordam berişdan oçiqdan-oçiq boş tortgan, ammo vaqt ötib uning yuragi yumşaydi. Anna Yegorovna mahalliy maktabda öqituvçi bölib işga joylaşadi.

Yakov Ivanovskiy hibsga olingan — 1937-yilgi repressiyalar Sovskgaça yetib keldi. Davlat tomonidan Yakovga tayinlangan advokat Velembitskaya amalda harakatsiz qoladi. Uydagi sönggi buyumlarni sotib, Raxil Çernigovdan maşhur advokat — Sergey Tereşçenkoni yollaşga qaror qiladi, u yoşligida Raxilga umidsiz oşiq bölgan edi. Himoya çiziğini özgartirib, Sergey işni xöjalik ishi sifatida sudga topşiradi va Yakovni ayblagan odamlarning özlari öğri va talonçi ekanini isbotlaydi. Yakov oqlanadi — Raxil Sergeyga minnatdorçilik bildiradi. Sovskka Genrix Ivanovskiy bilan birga Sovet Ittifoqi Qahramoni, uçuvçi Sokolov keladi va yoş Dina Ivanovskaya birinçi körişda sevgi nima ekanini biladi.

1941-yil. Raxil va Yakov töylarining 30 yilligini nişonlaşmoqda. Leningraddan tuğilgan şahriga kelgan Ivanovskiylarning katta qizi Lyuba oilasini eri, meʼmor Vladimir Tolmaçyov va ularning öğli Igor bilan taniştiradi, Igor yozgi taʼtil uçun Sovskda qoldirilgan. Ular bolalar va nabiralar davrasida baxtli. Uçuvçi Sokolov Dinaga oşiq bölib yuradi. Ular 1941-yil 22-iyun tongida xayrlaşadi, Vadim bir yildan keyin albatta qaytib kelişga vaʼda beradi.

1941-yil kuzida Sovskka nemislar kiradi. Şaharning barça yahudiy aholisi getoga köçiriladi. Öz hayotini saqlab qoliş uçun Adam Golubinskiy nemislarga xizmat qilişga boradi va Sovskning yordamçi politsiyasi (VS) boşliği böladi, hokimiyat va farovonlikka çanqoq Raxilning akasi va Avraamning katta öğli Iosif Raxlenko esa yahudiy kengaşiga (yudenrat) rahbarlik qiladi. Har kim öz tanlovini qilişga majbur böladi. Oilalar va taqdirlar buziladi. Qörqoqlik jasorat bilan, xiyonat esa mardlik bilan yonma-yon yaşaydi. Kiçkina Oleçkaning taqdiri yana ipga osilib qoladi. Uning köz öngida öz hayotini qurbon qilib uni asragan rus enagasi Anna Yegorovna osiladi. Ivanovskiylarning eski dösti va qöşnisi Ivan Karloviç Yakov uçun nemislar oldida kafolat beradi va Yakov депöda omborçi bölib işga olinadi. Butun oila uçun najot umidi paydo böladi. Nemis armiyasining harakatlari hal qiluvçi bosqiçga ötadi. Raxilning dösti Frida kelinining farzand körişi kerak, ammo Reyx qonunlariga köra bunday ish ölim jazosi bilan jazolanadi. Bola onasi bilan birga avtomat öqidan halok böladi, tuğilişi bilanoq. Bundan taşqari, partizanlar qöşni qişloqdagi ommaviy otişmalarga guvoh bölişadi. Ravşanki, keyingi qurbonlar Sovsk aholisi böladi. Dina amakisi Iosifdan qurolni getoga yetkazişda yordam berişni söraydi, ammo u jiyanini foş qiliş bilan tahdid qiladi va Dina noçorlikdan uni öldiradi, şundan söng özi politsiyaçining öqidan halok böladi. Partizanlar nemis omboridan qurol öğirlaşadi.

Ommaviy otişmadan qoçiş uçun Yakov Ivanovskiy Le Kurtga bu partizanlarni depöga kiritganini tan oladi. Sovsk komendanti, SS oberstrmbannfyurer Ştalbe jahldan çiqadi — u diversiyada iştirok etgan barçani osişga buyuradi. Sovsk markaziy maydonida Raxilning köz öngida uning eri Yakov, Ivan Karloviç, Ivanovskiylarning qöşnilari va döstlari — belorus Staşenkov oilasi osiladi. Qizi va erini yöqotgan Raxil getoda qözğolon kötaradi va qözğolon avjiga çiqqanda nevaralari Oleçka va Igorekka qişloq yöli bilan qöşni qişloqqa qoçişni buyuradi. Bolalar qoçib qutuladi, qözğolon şafqatsizlarça bostiriladi — Raxil va uning keksa otasi Avraam halok böladi.

Epilog. Olga Lvovna tomoşabinga oilalarining taqdiri qanday yakunlanganini hikoya qiladi — omon qoliş faqat unga va uning amakivaççasi Igorga nasib etgan. Igorning onasi Lyuba Ivanovskaya Leningrad blokadasida oçlikdan vafot etadi, bolalarni tarbiyalaş işini esa Vladimir Tolmaçyov öz zimmasiga oladi — uruşdan keyin ham bir neça yil davomida u butun SSSR böylab bolalarni qidiradi. Genrix Ivanovskiy tuğilgan şahri osmonida halok böladi, Vadim Sokolov tirik qoladi, ikkinçi Qahramon Yulduzini oladi, ammo uylanmaydi, Dinaning xotirasini saqlab qoladi. 1990-yillarning boşlarigaça yaşab, Leningraddagi kasalxonada şifokor bölib işlagan Olya, Elfrida (uning buvisi) oilaning qolgan boyligining yarmini avlodlariga bir şart bilan vasiyat qilganini bilib oladi — ular kiçik Lyovaning (Olyaning tarbiyaçi otasi) oila içida qanday ataganini aytişlari kerak. Uşbu paytda tirik qolganlar orasidan faqat Olya töğri javobni biladi — Abrikosik. U Şveytsariyaga ketib, bobosi Leon Ivanovskiyning klinikasini meros qilib oladi. Şunday böldiki, Ivanovskiy-Raxlenko oilasida şifokorlik sulolasini davom ettirgan yagona odam aynan u böldi — Ivanovskiylarning kenja öğli Mark esa avtopoygaçi böldi. Finalda Raxilning dafn joyi hali topilmagani, şuningdek, Sovskning örmonlarida issiq kunlarda uning siymosi paydo bölib turişi, bu esa sevişganlar uçun duo belgisi ekani aytiladi.