Walking with Dinosaurs

Zakadrovyy ovoz — Kennet Brana.

1. «Yangi qon»

Suratga oliş joyi: Yangi Kaledoniya, Madlen şarşarasi (çute de la madeline)

220 million yil oldin — sönggi triasning norian davri — Arizona (AQŞ)

Quruq mavsum. Pangeya superqitʼasining çeksiz daştlarida plakerialar — terapsidlar turkumidan bölgan gigant ditsinodontlar — yayraydi. Millionlab yillar davomida hukmronlik qilgan, lekin hozir yöqolib borayotgan sut emizuvçilarning uzoq qarindoşlari bu. Öşa turkumning vakillari, sut emizuvçilarning ajdodlari — zverosimon trinaksodonlar — inlarda yaşirinadi. Plakerialarni eng yirik yirtqiç, sönggi trias davrining postozuxi (timsohlarning uzoq qarindoşlari bölgan ravizuxlar turkumidan) ov qiladi. Eng birinçi dinozavrlardan biri paydo böldi — çaqqon yirtqiç tselofizislar, ular sinodontlarni va yaralangan postozux urğoçisini bezovta qiladi. Ulardan biri ikki nafas oluvçi baliq turkumidan bölgan baliqni uşlaydi. Şuningdek, ilk pterozavrlar — mayda peteynozavrlar ham körsatilgan.

Körsatilgan hayvonlar:

Tselofizis

Postozux

Trinaksodon (filmda sinodont deb nomlangan)

Plakerias

Plateozavr

Peteynozavr

Zamonaviy protopter

Çigirtka (zamonaviy hayvon körsatilgan)

2. «Titanlar davri»

Suratga oliş joyi: Redwood milliy boği, Fern kanyoni (Redwood national park, Fern canyon), Çili, Tasmaniya (Wals of Jerusalim mountines)

152 million yil oldin — keç yura davri (titon) — Kolorado (AQŞ)

Bu epizodda diplodok urğoçisining hayoti haqida hikoya qilinadi, onasi ignabargli örmon çetida tuxum qöyişidan boşlab. Uç oydan keyin ayrim tuxumlardan bolalar çiqadi; yoş zauropodlarga ornitolestlar ov qiladi. Çiqqandan keyin bolalar qalinroq daraxt butalari orasiga yaşirinadi. Ösib borar ekan, ular köplab xavflarga duç keladi, jumladan ornitolestlar va allozavrlar tomonidan ovlanişga. Hatto stegozavr dumini silkitib, bir juft allozavrni haydayotganda bolalardan birini tasodifan öldiradi.

Şu bilan birga, katta vaznlari bilan daraxtlarni ağdarib, sagovnik va gigant qirqquloqlarning bargiga yetib oliş uçun katta podalar körsatiladi.

Bir munça vaqt ötgaç, deyarli barça yoş diplodoklar kuçli örmon yonğinidan halok böladi; oçiq tekisliklarga faqat uçta omon qolgan, jumladan urğoçisi çiqadi. Ular bir neça brakiozavrlar bilan uçraşib, katta diplodoklar podasiga qöşiladi. Bir neça yil ötgaç, urğoçi juftlaşadi, undan bir neça kun keyin esa allozavr erkagi unga hujum qiladi. Uni kattaroq diplodok qutqaradi: u dumi bilan allozavrni oyoğidan yiqitadi. Urğoçi podaga qaytadi; uning yonida çuqur yara bor, lekin u tuzalib ketadi. Hikoyaning yakuniy qismida zauroplar yanada kattalaşib, Yer yuzida yaşagan eng yirik hayvonlarga aylanişi taʼkidlanadi.

Körsatilgan hayvonlar:

Diplodoklar

Anurognat

Driozavr

Ornitolestes

Stegozavr

Allozavr

Brakiozavr

Otnielia

Krasotka (zamonaviy hayvon körsatilgan)

Göngqöngiz (zamonaviy hayvon körsatilgan)

3. «Şafqatsiz dengiz»

Suratga oliş joyi: Yangi Kaledoniya, «Pen oroli» (ile des pins), Bagama orollari

149 million yil oldin — keç yura davri (titon) — Oksfordşir (Buyuk Britaniya)

Tipik vakil — oftalmozavr (Ophthalmosaurus). Oziqlanişi — yirtqiç (baliq va kalmarlar). Ölçamlari — uzunligi 6 metrgaça, kallasi uzunligi 1 metrgaça. Vazni — 1 tonnagaça. Qoldiqlarining asosiy töplamlari Argentina, Angliya va Germaniyada topilgan. Sayoz dengizlarda, keng marjon riflari orasida yoş oftalmozavrlar ösadi. Ularning asosiy duşmanlari gibod akulalari, gigant pliozavridlar — liopleurodonlar va katta oftalmozavrlardir. Bu hayvonlar yonida zararsiz kriptoklidlar va boşoyoqlilar — ammonitlar yaşaydi.

Körsatilgan hayvonlar:

Oftalmozavr

Liopleurodon

Eustreptospondil

Kriptoklid

Leptolepis

Ramforinx

Gibod

Ammonit

Ibtidoiy kril (köp sonli töda tunda riflar yonidan suzib ötadi)

Medúza (zamonaviy hayvon körsatilgan)

Qiliçdum (zamonaviy hayvon körsatilgan)

Aniqlanmagan eccoptarid turi (ehtimol Eccoptarthrus crassipes)

Kalmar (oftalmozavrning öljasi)

Dengiz toşbaqasi (uning jasadi bilan eustreptospondillar ziyofat qiladi)

Marjon

Aniqlanmagan pliozavrid turi (homilador oftalmozavr urğoçisining ortidan suzadi)

4. «Osmon giganti»

Suratga oliş joyi: Yangi Zelandiya, «Paparoa milliy boği» (Paparoa national park), Tasmaniya (Wals of Jerusalem mountines)

127 million yil oldin — erta bör davri (barrem) — Braziliya — Buyuk Britaniya — Ispaniya

Tipik vakil — ornitoxeyr (Ornithoçeius). Hayot tarzi — yakka holda migratsiya. Ölçamlari — qanotlari uzunligi 15 metrgaça, tana uzunligi 3,5 metrgaça, kallasi uzunligi 1,5 metrgaça. Vazni — 100 kilogrammgaça. Qoldiqlarining asosiy töplamlari Braziliya, Afrika, Rossiya, Avstraliya va Angliyada topilgan. 40 yoşli ornitoxeyr Janubiy Amerikadan Kantabriya oroliga juftlaşiş öyinlari uçun sayohatga çiqadi. Ornitoxeyr Atlantika okeani va hozirgi Britaniya orollari hududi ustidan uçadi va dinozavrlardan uzoqda yuradi.

Körsatilgan hayvonlar:

Ornitoxeyr

Tapeyara

Dakotadon (filmda amerikalik iguanodon deb nomlangan)

Iguanodon

Polakant

Goplitozavr (filmda amerikalik polakant deb nomlangan)

Yutaraptor

Iberomezornis

Plezioleurodon (suv ostidan ornitoxeyrni kuzatadi)

Zavrofter (ornitoxeyrning qanotida ötiradi, filmda parazit deb nomlangan)

Ari (zamonaviy hayvon körsatilgan)

Aniqlanmagan pterozavr turi (bir neçta jonzot okean ustida uçadi, keyinroq ulardan biridan ornitoxeyr baliqni tortib oladi)

5. «Muz örmonining ruhlari»

Suratga oliş joyi: Yangi Zelandiya, Uiriņaki örmon boği (Whirinaki forest park)

106 million yil oldin — örta bör davri (alb) — Antarktida — Avstraliya

Tipik vakil — liyellinazavra (Leaellynasaura). Oziqlanişi — ösimlikxör (qirqquloqlar). Ölçamlari — uzunligi 2 metrgaça. Vazni — 40 kilogrammgaça. Qoldiqlarining asosiy töplamlari Avstraliya va Antarktidada topilgan. Kiçik liyellinazavrlar Janubiy qutbdan bir neça yuz kilometr uzoqlikdagi qirqquloqli örmonda kiçik uruğlar bölib yaşaydi. Yonlarida yirik ösimlikxör mutaburrazavrlar, yirtqiç avstralovenatorlar va gigant suvda-quruqlikda yaşovçi kuluzux, şuningdek, mayda sut emizuvçilar — steropodonlar yaşaydi. Qiş kelganda liyellinazavrlar örmon qalin butalari orasida uyquga botadi; bu yerda qişning avjida ham unçalik sovuq bölmaydi.

Körsatilgan hayvonlar:

Liyellinazavra

Kuluzux

Avstralovenator (filmda qutbiy allozavr deb nomlangan)

Mutaburrazavr

Steropodon (zamonaviy koati hayvoniga öxşaydi, liyellinazavra uyasini buzişga urinadi)

Uета (zamonaviy hayvon körsatilgan)

Gatteriya (zamonaviy hayvon körsatilgan)

Çivin (zamonaviy hayvon körsatilgan)

Aniqlanmagan pterozavr turi (hayvonlar tödasi örmon ustidan uçib ötadi)

6. «Sulolaning halokati»

Suratga oliş joyi: Çili, «Kongilio milliy boği» (Congullio national park), Yangi Zelandiya

65,5 million yil oldin — keç bör davri (maastrixt) — Montana (AQŞ)

Tipik vakil — tiranozavr (Tyrannosaurus). Oziqlanişi — yirtqiç. Ölçamlari — uzunligi 13 metrgaça, balandligi 6 metrgaça. Vazni — 7 tonnagaça. Qoldiqlarining asosiy töplamlari AQŞ va Kanadada topilgan. Gigant yirtqiç tiranozavrlar Şimoliy Amerika hududini patrul qiladi, torozavrlar, anatotitanlar va triseratopslarni ovlaydi. Qalqonli ankilozavrlardan boşqa heç kim dahşatli tiranozavrlardan qutula olmaydi, lekin bu yirtqiçlarning bolalari juda zaif. Şu sababli ikki bolasining onasi halok bölganda, ular dahşatli falokat qarşisida yolğiz qoladi, bu falokat dinozavrlar va köplab boşqa sudralib yuruvçilarning qirilib ketişiga olib keladi. Bu falokat bilan mezozoy erasi tugaydi. Endi köplab sudralib yuruvçilardan faqat toşga aylangan qoldiqlar qoladi, dunyoni sut emizuvçilar egallaydi, ularning mayda ajdodlari uzoq vaqt pulli gigantlardan qörqib yaşagan edi; lekin dinozavrlarning bir avlodi omon qolişga muvaffaq böldi — bu quşlardir.

Körsatilgan hayvonlar:

Tiranozavr

Didelfodon

Anatotitan

Dromeozavr

Ankilozavr

Torozavr

Kestsalkoatl

Deynozux (kestsalkoatlni kuzatadi, anatotitanlarga suzib yaqinlaşadi)

Triseratops (tiranozavrlar uni yeydi)

Dinilizia (yoş tiranozavrlarga hujum qilişga tayyorlanadi)

Purgatoriy (daraxtdan didelfodonni kuzatadi, halok bölgan jonzot oltingugurt buğlari bulutida yotadi)

Tesselozavr

Kapalak (zamonaviy hayvon körsatilgan)

Aniqlanmagan arxozavr turi (juda kiçik jonzot oltingugurt buğlari bulutida yotadi (tiranozavrning öljasi))

Çiqarilgan yili: 2000. 30 daqiqadan iborat 2 qismdan taşkil topgan. Zakadrovyy ovoz — Kennet Brana. Filmda ayrim yangi dinozavr turlari, masalan apatozavr, ham bor.

«Katta Al haqida ballada»

1991 yilda Vayomingda deyarli töliq saqlangan allozavr erkagining toşga aylangan skeleti topildi; unga «Katta Al» laqabi berildi (ölçami uçun emas, balki skeletining saqlanganligi uçun). Al tirikligida olgan köplab jarohatlar va qovurğa, oyoq va umurtqa poğonasining singanligi olimlarga uning tuğilgan paytidan tortib fojiali ölimigaça bölgan, ajoyib voqealar va hayajonli sarguzaştlarga töla hayotini tiklaşga imkon berdi.

«Yaratiliş tarixi»

Katta Al qazilmalarining suratga olinişi, yaratuvçilar va olimlar bilan intervyulari hamda film yaratilişining sirlari.

Yili: 2002. 30 daqiqadan iborat 2 qismni öz içiga oladi. Boşlovçi — Naydjel Marven

«Gigant tirnoq»

Naydjel nafaqat qadimgi gigantlarning asosiy quroli haqida noyob materiallarni töplaşga harakat qiladi, balki bu hayvonlarni tajovuzga undaşga ham urinadi. Ehtimol, u hatto birinçi dinozavrini tutişga ham muvaffaq böladi.

«Gigantlar yurti»

Naydjel poyga kutayotgan ov kabi, yuqori aniqlikdagi asboblar bilan dinozavrlarni kuzatadi. U gigant argentinozavrlarni köradi, pteranodonlarni quşlar parvozi balandligidan kuzatiş uçun toğ tizmalariga çiqadi, şuningdek, deltaplanida ular bilan birga havoga kötarilib aylanişi mumkin. Lekin olim-tadqiqotçi juda ehtiyotkor bölişi kerak, çunki heç kim tungi lagerga hujumdan yoki eng qonxör yirtqiç — giganotozavr bilan uçraşuvdan kafolatlanmagan.

2003 yil. 30 daqiqadan iborat 3 qism. Boşlovçi — Naydjel Marven

«Dengiz yirtqiçlari bilan sayr» teleserial zoolog Naydjel Marvenning ötmişdagi sarguzaştlari haqida hikoya qiladi; u Yer tarixidagi eng xavfli 7 ta dengizga boradi.

Birinçi töxtaş — Ordovik davri. U yerda Naydjel boşqa yirikroq jonzotlarga ozuqa böladigan rakoskorpionlar bilan tanişadi — ortokonlar, uzun çiğanoqli gigant boşoyoqlilar. Keyingi, xavf jihatidan ikkinçi dengiz — trias davridagi dengiz bölib, u yerda Naydjel ixtiozavrlarning ibtidoiy turi — tsimbospondil bilan uçraşadi. Keyin Naydjel Devon dengiziga tuşadi, u yerda gigant zirhli baliq — dunkleosteus bilan töqnaş keladi. Söngra u keç eotsen davrida qadimgi kit — bazilozavr izlab ketadi. Undan keyin Naydjel hozirgi zamonga yaqinroq davrga tuşib, 15 metrgaça uzunlikka yetgan akula — megalodonni topadi. Söngra Marven yura davriga boradi, yirik dengiz sudralib yuruvçisi — liopleurodonni topiş uçun; yölda u sudralib yuruvçining ozuqasi bölgan lidsixtislarni ham topadi. Va nihoyat, Naydjel Marven bör davridagi «Dözax akvariumi»ga tuşadi. U yerda Naydjel bir neçta yirtqiçlarni topadi, lekin «Dözax akvariumi»ning asosiy yirtqiçi — tilozavrdir. Naydjel suvga şönğiganida, u bu dahşatli yirtqiçlar bilan yolğiz qoladi.

Çiqarilgan yili: 2005. Davomiyligi 90 daqiqa. Zakadrovyy ovoz — Kennet Brana. Dinozavrlardan oldin Yer yuzida hukmronlik qilgan ajoyib hayvonlar haqida hikoya qiladi. Dahşatli jonzotlar bilan sayohat miloddan avvalgi 530 million yil, kembriy davrida boşlanadi va triasda tugaydi.