Nima? Qaerda? Qaçon?

Öyinning tuğilgan kuni 1975-yil 4-sentabr hisoblanadi. Şu kuni dastur birinçi marta «“Nima? Qayerda? Qaçon?” oilaviy viktorinasi» nomi ostida efirga çiqdi. Öşa paytda öyin boşqa qoidalar asosida ötardi: ikki oila bir-biriga qarşi öynardi (maşhur «Baxtli tasodif» öyinidagidek). Öyin ikki raundan iborat bölib, har bir oilaning uyida suratga olinardi. Yetakçi yöq edi, ikki syujet montajda oilaviy albomdagi fotosuratlar yordamida birlaştirilardi. 1976-yilda «Nima? Qayerda? Qaçon?» öyinida çarxpalak paydo böldi. Dastlab uning ikkita strelkasi bor edi va çarxpalak yordamida savol emas, balki javob berişi kerak bölgan öyinçi tanlanardi. Agar öyinçida javob bölmasa, ikkinçi strelka töxtagan qarşi tomondagi öyinçi javob berardi. Dastur «televizion yoşlar klubi» deb taʼriflana boşladi. Töğri, bu öyin çiqarilişini Vladimir Voroşilov emas, Aleksandr Maslyakov olib bordi. Birinçi öyinçilar MDUning turli fakultetlari talabalari edi. Öyinda hali muhokama daqiqasi yöq edi: strelka körsatgan öyinçi mulohazasiz javob berişi kerak edi. Jamoa ham yöq edi: har kim özi uçun öynardi. 1977-yil 24-dekabrda bölib ötgan keyingi öyinda çarxpalak (endi bitta strelkali) tomoşabinlarning savollari yozilgan xatlarga işora qila boşladi. «Muhokama daqiqasi» paydo böldi. 1977-yilda öyin zalida öyinning ramzi — Fomka laqabli tirik boyquş paydo böldi. 20 yildan ortiq vaqt davomida dasturning operator-rejissyori Aleksandr Fuks böldi. Dastlab dastur «Ostankino» barida suratga olinardi, 1980-yillarda esa Gertsen köçasida (hozirgi Bolşaya Nikitskaya), 47-uyda joylaşgan haşamatli imoratda suratga olina boşlandi.

Dastlabki savollarni V. Voroşilovning özi va dastur muharrirlar guruhi tuzgan edi, çunki hali «tomoşabinlar jamoalari» mavjud emas edi. Keyinçalik öyin maşhur bölgaç, tomoşabinlardan savollar qabul qilina boşlandi. Maʼlumki, har kuni xatlar solingan qoplar kelardi, ulardan eng yaxşi savollarni tanlaş, ularda keltirilgan faktlarning işonçliligini tekşiriş, tahrir qiliş va tasvirlaş uçun zarur buyumlarni tayyorlaş kerak edi. Dastlab öyinçilar uçun maxsus nom yöq edi, ammo 1979-yilda «bilimdon» atamasi paydo böldi. Endi bu söz öyin iştirokçilarini tavsiflaş uçun odatiy bölib qoldi, klub esa «bilimdonlar klubi» deb atala boşladi. 70 va 80-yillarda öyinda sovrin sifatida kitoblar berilardi. 1979-yildan boşlab kitob sovrinlarini Butunittifoq kitobsevarlar jamiyati Prezidiumi aʼzosi, Moskvaning Kalinin prospektidagi «Kitob uyi» direktori Tamara Vladimirovna Vişnyakova taqdim etardi. T. V. Vişnyakova 1983-yilgaça bilimdonlar uçun sovrinlarni taqdim etdi.

1980-yillarning oxirida klubda katta arenada öynaş tamoyili ham amal qilardi: markaziy stol atrofida asosiy bilimdonlar jamoasi öynardi, zalda esa boşqa jamoalar bölib, ular ham savollarga javob berib, reyting töplardi. Yuqori reytingga ega jamoa keyingi uçraşuvda markaziy stolda öynaşi mumkin edi. Aynan şu yillarda «Nima? Qayerda? Qaçon?»ga Polşa, Bolgariya, Çexoslovakiya, AQŞ, Fransiya va Şvetsiya jamoalari kela boşladi (bir uçraşuvda bilimdonlar sifatida Şvetsiyaning Lund universiteti professorlari iştirok etdi).

1991-yilgi qişgi seriyada öyin «intellektual klub»dan «intellektual kazino»ga aylandi. Dasturning şiori «Intellektual kazino — har kim öz aqli bilan pul topişi mumkin bölgan yagona joy» iborasi böldi. Öyin stoli qizil va qora sektorlarga bölindi, endi har bir savolning rubldagi ekvivalentda öz narxi bor edi. 1992-yilda eng katta summa — 1991-yil qişida 20 ming rubl qiymatiga ega bölgan «yaşil sektor»ning örnini bosgan yangi «Zero» sektori paydo böldi. Dastlab sektorda savollarni dastur homiylari berardi. Keyinroq, 1993-yil qişgi öyinlaridan boşlab, çarxpalak strelkasi şu sektorda töxtaganda, Vladimir Voroşilov şaxsan öyin zaliga çiqib, stolda yotgan uçta «Zero» kartasidan biridagi savolni öqirdi: odatda ularda uning öz savollari yozilgan bölardi, ammo savollar ğoyalarini tomoşabinlar ham taklif qilişi mumkin edi. Voroşilov bu öyin variantini «bilimdonlarga qarşi intellektual kazino öyini» deb atardi. Dastlabki öyinlarning bir neçtasida «Zero» raundida Voroşilov taklif qilgan mehmonlar bilimdonlarga qarşi öynaşgan. Bu raundda öyin mehmonning ham, «bilimdonlar»ning ham şaxsiy pulida ötardi. 2001-yilgi yozgi öyinlarda «Zero» sektori tuşganda Boris Kryuk Vladimir Voroşilovning savollarini kadrdan taşqarida öqirdi.

1991-yildan boşlab va Vladimir Voroşilov vafotigaça, avval «Brein-ring» öyinida özini körsatgan jamoalar, keyin esa alohida bilimdonlar klubda öynaş imkoniyatini oldi. Bu öyinni dastlab Voroşilov, keyin esa Andrey Kozlov olib bordi. Klub aʼzoligi huquqini birinçi bölib Odessa şahri jamoasi oldi, uning tarkibida Boris Burda va Anatoliy Vasserman öynardi.

1995-yil oxirigaça klubda yana bir qoida amal qilardi: kamida bir marta mağlub bölgan jamoa klubda çiqiş huquqidan «abadiy» mahrum bölardi. Ammo 90-yillar boşida «qizil kostyumlar» qoidasi joriy etildi: seriya öyinlari yakunida «Kristall boyquş»ni olgan öyinçi «ölmas» qizil kostyumni ham olar va jamoasi mağlub bölgan taqdirda ham klubda qolardi. 1995-yilda qizil kostyumlar butun bilimdonlar jamoasi uçun ham berildi: Aleksey Blinov va Mixail Smirnov jamoalari butun jamoa uçun qizil kostyumlarga erişdi. Şu bilan birga, jamoaning «ölimi»dan saqlanişning ikkita qoidasi amal qilardi. Jamoa har qanday hisobda mağlub bölganda, kapitan barça yutilgan pulni kazinoga beriş yoki qöşimça raund öynaş qarorini qabul qilişi mumkin edi (bu raundda garov yöq edi va barça qöşimça daqiqalar yonib ketardi). Bilimdonlar ğalaba qozonganda, ular şu öyin doirasida topgan barça pullarini yöqotardi, ammo klubda qolardi (şu bilan birga, bilimdonlarga qöşimça raund beriş töğrisidagi yakuniy qaror krupe qölida qolardi). Mağlub bölganda bilimdonlar ham pulni, ham klub aʼzoligini yöqotardi. Ikkinçi qoidaga köra, uçraşuvda mağlub bölgan jamoa reванш öyinini söraşi mumkin edi. Şu bilan birga, bu qoida 1995-yilgaça jamoalar örtasida tengsizlik keltirardi. 1991-yilda birinçi öyinda (pulga öynaş boşlanişidan oldin) mağlub bölgan Odessa jamoasi na qöşimça raund öynay olardi, na reванш söraşi mumkin edi; şu bilan birga, jamoaning özi ham, şu jamoadan bölgan bilimdonlar ham 1994-yilgi umumiy amnistiyagaça klubda öynaş huquqiga ega emas edi. 1996-yilda klubga faqat Boris Burda qaytdi. Bundan taşqari, krupe bilan bilimdonlar savdolaşiş holatlari ham bölgan, jumladan, birinçi raundda mağlub bölgan taqdirda ikkinçi qöşimça raundni öynaş urinişi, jamoa aʼzolarining qizil kostyumlari evaziga.

1996-yilning yozgi seriyasida «ölmas» bilimdonlar unvoni oxirgi marta eslatildi, ammo bilimdonlar endi qizil kostyumda öynamasdi, mağlubiyat klub aʼzoligidan mahrum qilişga olib kelmasdi (na rasmiy jamoa, na alohida bilimdon uçun), 1996-yilning qişgi seriyasidan boşlab esa umuman eslatilmay qöydi. Biror bilimdonning öyindagi mağlubiyati odatda faqat uning joriy seriyada öynaş huquqidan mahrum bölişiga olib kelardi (baʼzan Voroşilov istisno qilardi); bu qoida Voroşilov vafotidan keyin ham saqlanib qoldi.

1995-yilgaça «Kristall boyquş» va u bilan birga beriladigan sovrin yakuniy uçraşuv natijasidan qatʼi nazar, faqat bilimdonga berilardi. 1994-yilda jamoa finalda mağlub bölişiga qaramay, «Kristall boyquş» va Kanar orollaridagi mulk Fyodor Dvinyatin tomonidan olindi. 1995-yildan boşlab qaror qilindi: bilimdonlar finalda mağlub bölgan taqdirda «Kristall boyquş»ni bilimdon örniga tomoşabin olişi mumkin, ammo amalda bu qoida Vladimir Voroşilov vafotigaça qöllanilmadi. 1997-yilning yozida final bilimdonlar tomonidan qöşimça qoidalar böyiça mağlub böldi, savoli eng yaxşi deb topilgan tomoşabin esa faqat katta pul mukofotini oldi. 1996-yilgi (qişgi) mağlubiyatli finalda «Kristall boyquş» berilmadi, faqat yubiley öyinlarida, 1995-yilda, bilimdonlardan finalda yutgan barça tomoşabinlar «Kristall boyquş»ni oldi; şu bilan birga, magistr unvoni, olmos yulduz va bilimdonlar orasida kristall boyquşni Aleksandr Druz baribir oldi.

1994-yildan 1998-yilgaça öyinda garov tikişga ruxsat berilardi — stavka sektor qiymatiga teng summaga fişkalar qöyilardi. Bunda çarxpalak strelkasi garovli sektorda töxtasa, öynalayotgan summa odatda 10 baravar oşirilardi (homiylarning xohişiga köra baʼzan köproq yoki kamroq marta): jamoa yakuniy yutuqni faqat savolga töğri javob berganda olişi mumkin edi. Finalga faqat tomoşabinlar bilan uçraşuvda ğalaba qozonibgina qolmay, eng köp pul işlagan jamoa çiqardi. 1994–1995-yillarda garovni öynayotgan jamoa tikardi, 1996-yildan 1998-yilgaça esa klubdagi jamoalar tarqatib yuborilgaç, har bir öyinçi özi uçun tikardi. Agar uning garovi yutsa, bilimdon öşa savolga javob berişi kerak edi (muhokama daqiqasida kim javobni şakllantirganidan qatʼi nazar). Pulni bilimdon faqat savolga töğri javob bergandagina olardi. Dastur homiylari va «bilimdonlar» manfaatlarini himoya qiluvçi şaxslar paydo böldi (turli vaqtlarda himoyaçi sifatida Mixail Barşevskiy, Aleksandr Popovskiy, Sergey Novikov çiqdi). Öyinçilar stolga yo Vladimir Voroşilovning qarori bilan, yo esa u ötkazgan qurʼa taşlaş natijasiga köra ötirardi (1998-yilning ikkala seriyasida ham). 1996-yildan 1998-yilgaça finalda faqat eng yuqori pul reytingiga ega bilimdonlar, yaʼni savollarga javob berib köproq pul yutganlar öynardi, bu esa finaldagi jamoa tarkibini oldindan aytib bölmaydigan qilib qöyardi. 1997-yilgi yozgi seriya finalida oltinçi öyinçi past reytinga qaramay, homiy qarori bilan Boris Burda böldi, çunki ikki öyinçi (Rubin va Martynov) bir xil reyting töplagan edi, tanlaş huquqi kazinoga ötdi va Voroşilov umumiy tanlaş huquqini boş homiyga topşirdi. Bundan taşqari, bu klub tarixidagi yagona öyin edi, unda bilimdonlar umumiy qoidalar böyiça ğalaba qozonişgan, ammo Aleksandra Marinina qarori bilan tomoşabinlarga bir oçko qöşildi va öyin 7 oçkogaça davom ettirildi, oxirgi «Zero» raundini bilimdonlar yutqazdi. Şuningdek, 1996–1998-yillarda garov huquqi nafaqat stolda ötirgan bilimdonlarga, balki klubda bölgan bilimdonlarga ham berilardi. Agar bunday bilimdonning garovi yutsa, u yettinçi bölib stolga ötirar, savolni muhokama qilişda iştirok etar va savolga javob berişi kerak edi. 1998-yilgi yozgi seriyalar finalida zaldagi bilimdon, şunday garov bilan stoldagi kamida bitta bilimdonning joriy reytingidan oşib ketgan reyting töplasa (nafaqat birinçi öyindagi reytingi, balki finalda yutilgan pul bilan birga hisoblangan reytingi ham), mağlub bölgan bilimdon örniga stolga ötirardi. Agar u bir neçta bilimdondan yuqori reyting töplagan bölsa, özi tanlagan, özidan ortda qolgan bilimdon örniga ötirardi. Aleksandr Druz bu savolni yutib, finalda Medvedev örniga bilimdon sifatida ötirdi. Rasman bu qoida 1996–1998-yillarda amal qildi, ammo finallarda boşqa hollar qayd etilmagan. Bundan taşqari, 1996-yilning bir neçta öyinida Voroşilov notöğri tikilgan garov uçun jamoaga jarima qöllaş huquqidan foydalandi, tomoşabinlarga bir oçko berib.

Şuningdek, bilimdonlar savol doirasida ğalaba qozonganda, ularning tikkan garovlari ularga qaytarilardi va ular keyingi raundlarda xuddi şu fişkalarni qöyişlari mumkin edi. Ammo 1994–1995-yillarda, jamoa garov tiksa, yutqazilgan garovlar raund natijasidan va tikilgan garovlar sonidan qatʼi nazar, hatto jamoaning birorta garovi yutmagan bölsa ham, töliq kazino daromadiga ötardi.

Alohida sektorlarda qattiq valyutadagi yutuqlarning eng yuqori çöqqilari 1996-yilda (bitta savol öynalgandan keyin «Zero» sektorida 12 ming dollar yutuq, şuningdek, öşa sektorning özida öyin stolining barça pulini birinçi marta öynaş imkoniyati) va 1998-yilda (yozgi seriyalar finalida Georgiy Jarkov bitta savolda taxminan 5000 AQŞ dollari miqdorida öynadi) qayd etilgan. Klubda bilimdonlarning garovlari oxirgi marta 1998-yilgi qişgi seriyada işlatilgan, ammo 1998-yil defoltidan keyin yutuqlar keskin kamaydi (seriya ğolibi Boris Burda finalda va undan oldingi uçraşuvda jami 36 ming rubl işladi, bu joriy kurs böyiça taxminan 1500 AQŞ dollariga teng edi). Şu bilan birga, 1998-yil oxirida Golden Palace kazinosining fişkasi ham öynalgan va uning kazinodagi qiymati avvalgidek 10 ming AQŞ dollariga teng bölgan.

1999-yilda inqiroz tufayli yozgi va qişgi seriyalar bekor qilindi va bilimdonlar birinçi marta 1999-yil 28-dekabrda, 12-yanvargaça davom etgan «Rojdestvo seriyasi»da öyin stoliga ötirdi. Sektorlarning qiymati oşdi, ammo garovlar bekor qilindi, bilimdonlar faqat savolning nominal qiymatini öynaşdi, uni baʼzan homiy bir neça marta oşirardi. Bilimdonlarning pul reytinglari ham bekor qilindi. Seriyada bilimdonlar jamoalari emas, balki barça bilimdonlar — ham keksa avlod, ham yoş avlod iştirok etdi. Final öyinida jamoalar doimiy ravişda almaşib turdi va har xil bilimdonlar tomonidan şaxsan töldirildi. «Kristall boyquş» va «“Korona” uyining oltin fişkasi»ni jamoaga ğalaba oçkosini olib kelgan öyinçi oldi — bu Boris Burda böldi. Bu seriyaning yana bir öziga xos xususiyati şu böldiki, uning telekörsatuvi NTV kanalida ötdi: «ORT» AJ buyurtmaçisi «Öyin» telekörsatuv kompaniyasiga dastur suratga oliş uçun ish haqini kam töladi va sudda körib çiqilgandan söng 24 yil davom etgan teleöyin efiri kanalda töxtatildi.

2000-yilda yozgi va qişgi seriyalar ham ötkazilmadi, ularning örniga sentabr boşidan 1-oktabrgaça davom etgan tajribaviy seriya ötkazildi. Bu seriyaning barça öyinlarida «Internet jamoasi» ham qatnaşdi, uning tarkibida 89 mamlakat vakillari öynadi; Internet foydalanuvçilari yuborgan eng maşhur javoblar yakuniy javob sifatida eʼlon qilinardi. Internet jamoasi ham tomoşabinlarga, ham bilimdonlarga qarşi öynardi. Internet ulanişini yölga qöyiş va Internet jamoasining iştirokini Rambler kompaniyasi taʼminladi. Internet jamoasi ikki marta ğalaba qozondi va ğalabani bilimdonlar jamoasi bilan baham kördi. Bu seriyada ham, avvalgidek, bilimdonlar jamoalari qatnaşdi: Maksim Potaşev jamoasi mağlub böldi, Aleksandr Druz va Boris Burda jamoalari esa ğalaba qozonib, finalda navbatma-navbat öynaşdi. Bundan taşqari, bu seriyada «Zero» sektori bir öyin doirasida 4 marta tuşdi va şu sababli Vladimir Voroşilov stolga qöşimça kartoçka bilan çiqdi.

2000-yil noyabr-dekabrda klub taşkil etilganining 25 yilligiga bağişlangan Yubiley öyinlari bölib ötdi, ular oltita uçraşuvdan iborat edi. Ularda beş jamoa iştirok etdi: 1970, 1980 va 1990-yillarning eng yaxşi bilimdonlari; Tajribaviy seriya 2000 ğolibi jamoasi, Tajribaviy seriya va Yubiley öyinlarining dastlabki uç uçraşuvi natijalari böyiça Internet jamoasining eng yaxşi öyinçilari va eng maşhur bilimdonlar farzandlari jamoasi (sözda «uçinçi ming yillik bilimdonlari» terma jamoasi). Öşa paytda ORTda rahbariyat va egalar almaşgan edi, şuning uçun «Öyin» telekörsatuv kompaniyasi oldingi buyurtmaçi bilan munosabatlarni tiklab, unga yana dasturlar tayyorlay boşladi. Seriya boşlanişidan oldin Vladimir Voroşilov bu öyinda garov bilimdonlar klubining mavjudligi bölişini eʼlon qildi: agar finalda bilimdonlar mağlub bölsa, u boşlovçilik lavozimini tark etadi va dasturni yopişi mumkin, ammo agar bilimdonlar finalda ğalaba qozonsa, u telekörsatuvni saqlab qoladi va boşlovçi sifatidagi işini davom ettirişga harakat qiladi.

Yubiley öyinlarining finalida deyarli barça jamoalar iştirok etdi: bolalar jamoasi ota-onalariga öynaşga ruxsat söradi va şu tariqa stolda 1970-yillar bilimdonlarining bir qismi ötirdi, garçi 70-yillar terma jamoasi finalga çiqmagan bölsa ham. 2000-yil 30-dekabrda bölib ötgan final öyini bilimdonlarning 6:5 hisobidagi ğalabasi bilan yakunlandi: 11-chi, hal qiluvçi raundda klub terma jamoasi, 1980 va 1990-yillarning eng yaxşi öyinçilaridan tuzilgan, iştirok etdi va öyinning oxirgi savoliga töğri javobni Maksim Potaşev berdi; u tomoşabinlar ovoz berişi natijasida klubning 25 yillik faoliyati davomidagi eng yaxşi öyinçi unvonini va teleöyinning ikkinçi magistri unvonini oldi. Bilimdonlarning ğalabasi va Vladimir Voroşilovning öyinlarni davom ettirişga roziligiga qaramay, 2000-yil 30-dekabrda ötkazilgan öyin u uçun sönggi böldi. XX asrda jami 179 ta öyin ötkazildi.