X-Men

1991-yilda Fox Childrenʼs Network (keyinçalik Fox Kids) boşqaruvçisi bölgan Margaret Loş edi. Avval pilot çiqişni qöllab-quvvatlagan Loş yangi lavozimida tezda birinçi 13 ta qism uçun jadval tuzdi. Multserialni işlab çiqariş uçun Saban Entertainment kompaniyasi bilan şartnoma tuzildi, u esa öz navbatida yordam uçun kiçik Graz Entertainment studiyasini jalb qildi. Graz ijodiy jamoa yiğdi, birinçi qismlarga ssenariy va rақoryö… (storyboard) yozdi. Ovozlaştiriş kanadalik studiyalarda ötkazildi, animatsiya bilan esa janubiy koreyalik AKOM studiyasi şuğullandi. Birinçi qismning premyerasi sentabrga, aniqroği Mehnat kuni (Labor Day) dam oliş kuniga belgilangan edi, lekin işlab çiqarişdagi keçikişlar tufayli u oktabr oxiriga köçirildi. AKOM jamoasi birinçi qismni topşirganda, unda yuzlab animatsiya xatolari topildi, ularni AKOM tuzatişni istamadi. Ikkinçi qism muddatiga bir neça kun qolganda topşirildi va unda 50 tagaça sahna yetişmas edi. Materialni yakunlaş uçun atigi bir kun vaqt bor edi va natijada Fox AKOM bilan şartnomani bekor qiliş bilan tahdid qildi. Oxir-oqibat vaqt çeklovlari tufayli bu ikki qism yagona ikki qismli epizodga birlaştirildi, u «Night of the Sentinels» (ingl. — «Qöriqçilar keçasi») nomi bilan, yakunlanmagan şaklida 1992-yil 31-oktabrda «oldindan körsatuv» sifatida efirga uzatildi. Keyinçalik, 1993-yilda epizod qayta namoyiş etilganda xatolar tuzatildi. Birinçi fasl yakunida multserial yuqori reytinglar körsatdi, bu esa uni ikkinçi fasl uçun 13 qismga uzaytiriş imkonini berdi.

Bryan Singer rejissyorligidagi «X-Men» filmi 2000-yil yozida prokatda muvaffaqiyatli çiqqaç, Fox multserialni hafta kunlari keçki efirga qaytardi. Dastlab u filmdagi voqealarga mos keladigan qismlarni körsatdi, keyinroq esa asl namoyiş tartibiga ötdi. Şu tarzda multserial 2001-yil boşigaça davom etdi, söngra Disney Saban Entertainment dasturlarini sotib olgani munosabati bilan ABC Family va Toon Disney kanallariga ötdi. Keyinçalik Toon Disney tugatilgaç, multserial yangi taşkil etilgan Disney XD kanaliga ötdi.

Multserial X-Men jamoasini Jim Lee tomonidan 1990-yillar boşidagi naşrlar uçun yaratilgan qiyofada körsatadi. Multserialdagi asosiy jamoa tarkibi asosan X-Men vol. 2 seriyasida joriy etilgan «Kök» jamoasiga mos keladi. Bundan taşqari, multserialga Oborotenning boşqa jamoa aʼzosi asosida yaratilgan, şartli ravişda «yangi» personaj Morph kiritilgan.

Multserialda turli ijtimoiy muammolarga eʼtibor qaratiladi: oilaviy ajrimlar («Proteus»), xristianlikning roli («Nightcrawler», «Bloodlines»), Holokost («Enter Magneto», «Deadly Reunions», «Days of Future Past» va «The Phalanx Covenant»), OITS/OIV atrofidagi vahima («Time Fugitives»), yolğizlik hissi («No Mutant is an Island») va televideniyening taʼsiri («Mojovision» va «Longşot»).

Birinçi faslda jamoa ikki tomondan duşmanlarga duç keladi. Bir tomondan, odamlar mutantlarni yöq qilişga intilib, ular yaratgan Qöriqçilar yordamida ularni turi sifatida yöq qilmoqçi böladilar. Ikkinçi tomondan, mutantlarning özi: insonlar va mutantlar örtasida uruş boşlaşga harakat qiluvçi Magneto va dunyoni özining fikriça, yaşab qolişga eng munosib kişilar foydasiga qayta qurişga intiluvçi Apocalypse. Bu faslning boşqa syujetlari orasida Morphning Qöriqçilar qölida halok bölişi; Beastning qamoqqa olinişi; mutantlarga qarşi jamoatçilik fikrini buriş maqsadida senator Robert Kelly ga qarşi suiqasd bor.

Ikkinçi faslda Scott Summers va Jean Grey örtasida töy bölib ötadi, uni Mister Sinister aralaşuvi buzadi. U ularning DNKsidan mukammal mutantlardan iborat armiya yaratiş uçun foydalanmoqçi böladi. Birinçi faslda halok bölgan deb hisoblangan Morph qaytib keladi: uni Sinister qutqaradi, lekin u öz yoldoşlariga qarşi qilinadi. Şuningdek, mutantlar va oddiy odamlar örtasidagi tobora kengayib borayotgan tafovut körsatiladi; odamlar tomonidan «Friends of Humanity» guruhi paydo böladi, u mutantlarni taʼqib qilişni maʼqullaydi. Apocalypse ham qaytib keladi va bu faslda odamlarga qarşi halokatli infeksiya yaratadi.

Multserialning uçinçi fasli Chris Claremont ning komikslardagi «Saga»larining moslaştirilgan versiyasini taqdim etadi: «Phoenix Saga» va «Dark Phoenix Saga». Şu sababli multserialda bu syujetlardagi personajlar, jumladan, Shiʼar irqi va uning imperatori Lilandra paydo böladi. Şuningdek, fasl Wolverinening sobiq sevgilisi va raqibi Lady Deathstrike, jamoaning sobiq aʼzosi Iceman va sirli Shadow King ni namoyon etadi.

Multserial moliyaviy jihatdan ham, tomoşabinlarning qabul qilişi jihatidan ham katta muvaffaqiyat qozondi. U «Batman» multserial bilan birga 1990-yillar va 2000-yillardagi keyingi komiks ekranlaştirişlarining paydo bölişiga yordam berdi. Eng yuqori çöqqisida multserial efir vaqtini hisobga olganda juda yuqori reytinglarga ega böldi. Tanqidçilar multserialga komikslardagi köplab syujet çiziqlarining kiritilişini maʼqullab qabul qilişdi. 2009-yilda IGN portali «X-Men»ni «Barça davrlarning eng yaxşi multserialari» reytingida 100 tadan 13-öringa qöydi. Internet Movie Database portalining «Eng yaxşi seriallar (kamida 5000 baho)» reytingida multserial 152-örinni egallaydi.

Multserial efirga çiqqandan köp ötmay, uning hamrohi bölgan «X-Men Adventures» nomli komikslar seriyasi işga tuşirildi. U multserialning birinçi uç faslidagi voqealarni yoritardi. 1996-yil aprelidan seriya «Adventures of the X-Men» nomi bilan çiqa boşladi; unda multserial doirasida sodir böladigan syujetlar ham naşr etildi. Seriya multserial efiri tugaganidan keyin, 1997-yil martida yakunlandi.

Official Handbook of the Marvel Universe A-Z Hardcovers ning beşinçi jildida multserial sozlamasi Marvel multiolamining dunyolaridan biri sifatida körsatilgan bölib, uning nomi Earth-92131. Bishop harakat qilib oldini olmoqçi bölgan kasallikka uçragan muqobil olam Earth-13393 deb körsatilgan. Cable ning saʼy-harakatlari bilan kasallik töxtatilgan olam Earth-121893 deb körsatilgan.

X-Men Adventures vol. 1 (1992—94) (15 soni)

X-Men Adventures vol. 2 (1994—95) (13 soni)

X-Men Adventures vol. 3 (1995—96) (13 soni)

Adventures of the X-Men (1996—97) (12 soni)

2015-yilda Secret Wars tadbiri doirasida boşlangan va keyinçalik Marvelning yangi olamida davom ettirilgan «X-Men '92» komikslar seriyasi şu multserialga asoslangan bölib, unda multserialning köplab personajlari iştirok etadi.

2020-yil avgustda Disney+ multserialni qayta tiklaş böyiça muzokaralar olib borayotgani eʼlon qilindi. 2021-yil 12-noyabrda Marvel Studios 1992-yildagi «X-Men» multserialining davomi — «X-Men ’97» işlab çiqarilayotganini, premyerasi 2023-yilga rejalaştirilganini maʼlum qildi. Dodd, Zann, Buza, Seeley-Smith, Potter, Dişer, Hoff va Britton yangi loyihada personajlariga qayta ovoz beradi. Jennifer Hale, Annie Wersçing, Matthew Waterson, JP Karliak, Holly Çou, Jeff Bennett va AJ Locascio esa yangi qahramonlarga ovoz beradi. Multserial Kinematografik Marvel olamining bir qismi emas. Qayta tiklangan multserial 2024-yil 20-martda çiqdi.