8½

«Sakkiz yarim», «8½» (ital. Otto e mezzo) — Federiko Fellinining ekzistensial tragikomediyasi bölib, jahon premyerasi 1963-yil 13-fevralda Rimda bölgan. Filmning nomi Fellinining filmografiyasidagi tartib raqamini bildiradi: öşa paytga kelib u 6 ta töliq metrajli film, muallif bitta deb hisoblagan 2 ta qisqa metrajli film hamda rejissyor Alberto Lattuada bilan birgalikda suratga olgan «Variety Lights» («yarim film») filmini suratga olgan edi. «8½» filmi Moskva xalqaro kinofestivalining Katta mukofotini va ikkita «Oskar» mukofotini qölga kiritgan.

U jahon kinematografining klassikasi, tarixdagi eng buyuk filmlardan biri va Fellinining rejissyorlik mahoratining çöqqisi sifatida tan olingan (uning Marçello Mastroyanni iştirokidagi boşqa maşhur filmi — «La dolce vita» bilan teng darajada). Butun film — asosiy qahramon, rejissyor Guido Anselmining haqiqat va ong oqimi aralaşmasi: uning bolalik xotiralari, orzulari, syurrealistik tasavvurlari va ilhom izlayotgan yangi kinofilmi uçun ilhomlanişlari.

Marçello Mastroyanni — Guido Anselmi

Anuk Eme — Luiza Anselmi

Sandra Milo — Karla

Klaudiya Kardinale — Klaudiya

Rossella Falk — Rossella

Gvido Alberti — prodyuser Paçe

Barbara Stil — Glorya Morin

Madlen Lebo — Madlen

Jan Ruʼjel — Karini Domʼye, kino tanqidçisi

ssenariy: Federiko Fellini, Ennio Flayano, Tullio Pinelli, Brunello Rondi

rejissyor: Federiko Fellini

operator: Janni di Venanzo

kompozitor: Nino Rota; filmda Vagner, Çaykovskiy, Rossini va Xaçaturyan musiqasi ham işlatilgan

prodyuser: Anjelo Rizzoli

kostyumlar rassomi — Leonor Fini

Tanqidçilar «8½» filmini jahon kinematografining klassikasi va Fellinining eng yaxşi filmlari qatoriga kiritadi. Rejissyor özining içki dunyosini, kartina yaratilişiga taʼsir qiladigan nozik turtkilarni ekranga köçirişga harakat qilgan.

Fellinining montaj qiyoslaş tili, yaʼni «ong oqimi» Bergmandan olingan bölib, uni birinçi marta özining «Wild Strawberries» filmida qöllagan. Keyinçalik bu usuldan Antonioni va Tarkovskiy ham «Mirror» filmida foydalanganlar. Tarkovskiy bu filmni Federiko Fellinining sevimli asari va uning eng yaxşi filmi deb atagan:

«Unda niyatning çuqurligi va nozikligi şakl ifodasining soddaligi va demokratikligi bilan birlaşgan, şakl şunçalik organik ediki, hamma narsa muallif niyat qilganidek oçilgan».

Fellini bir-biriga boğliq bölmagan, mazmunsiz sahnalar töplamidan maʼnoli film yaratdi; bu xuddi Pikassoning «Le Mystère Picasso» (1956) filmidagi kabi vositalar bilan amalga oşirilgan: ikkala asarda ham rassom ish jarayonida körsatiladi, ikkala holatda ham natija moddiy emas va jarayonning özi natijadan muhimroqdir. Rejissyor Dixoviçniyning fikriça,

«8 1/2» — minglab marta tomoşa qiliş mumkin bölgan kartina, va har bir tomoşada siz unda yangi nimadir kaşf etasiz. U doim kayfiyatingizga mos keladi. Menimça, Felliniда bunday antiklerikal kino boşqa yöq. Men özim bu rejissyorning katta muxlisi emasman, lekin şuni aytişim mumkinki, uning bu filmi ajoyib va ajoyib darajada nozik».

Filmning ajralmas qismi — Nino Rota musiqasi bölib, u kartinaga öziga xos ohang beradi. Şuningdek, filmda klassik asarlardan parçalar ham yangraydi.

Uşbu kartinada Fellini Godarning sevimli usulidan foydalanadi: özining muvaffaqiyati manbai bölgan kinoindustriyaga xayoliy zarba beradi.

Ikkala film ham ijodiy inqirozni boşdan keçirayotgan erkaklar haqida hikoya qiladi; ikkalasi ham yolğonga botgan, ikkalasi ham izlaydi va qaror qabul qila olmaydi. Faqat birinçisi, yozuvçi Marçello taşqariga yönaltirilgan: u najotni ayollarda, otasi bilan munosabatlarda, dösti Ştaynerning burjua turmuşida izlaydi. Ikkinçisi esa, Guido, yangi film uçun ğoyalar izlaşda öziga qaraydi: biz uning bolalik xotiralarini, majmualarini va xayollarini köramiz. Ikkala qahramon ham oxir-oqibat işni yakuniga yetkazmaydi. Birinçisi kitobni tugatmaydi, ikkinçisi filmni tugatmaydi, ammo ikki kartinaning kayfiyati butunlay boşqaça. «Siz hamma narsani taşlab, noldan boşlay olasizmi? Bir narsani tanlab, faqat unga butunlay berilib, u hayotingizning maqsadiga aylanişi, özida hammasini jamlaşi, hamma narsaga aylanişi va sizning sadoqatingiz unga abadiylik bağişlaşi uçun?» — deb söraydi Guido (lekin bu savolni Marçello ham özidan söraydi) va özi javob beradi: «Bu bölmaydi». «U hamma narsani birdaniga xohlaydi, bir narsani tanlay olmaydi. Har kuni qarorini özgartiradi, çunki yagona töğri narsani boy berişdan qörqadi».

«La dolce vita» optimistik boşlanadi, rim bohemasining haqiqatan ham gözal hayotini namoyon etadi, ammo boş qahramonning fojiasi bilan tugaydi: Paola «gözal, yoş, lekin şu bilan birga donişmand. Bola va şu bilan birga allaqaçon ayol, samimiy va yorqin, u, şubhasiz, uni qutqarişi kerak» — Guido kelajak filmining qahramonini gözal Klaudiya bilan suhbatda tasvirlaydi, ammo bu tavsifni şubhasiz Paolaga ham tegişli deb hisoblaş mumkin; bu rejissyorning öz xabarini keçiktirilgan holda izohlaşidir. «U unga yangi hayot bera oladi, lekin u uni itarib yuboradi», «çunki yangi hayotga işonmaydi» yoki «çunki sevişni bilmaydi» — Fellinining uç yil keyin suratga olingan «Sakkiz yarim» filmida uşbu epizodni şunday tasvirlaydi. Marçello heç qanday tanlov qilişga qodir emas, u maʼnosiz romanlar va uçraşuvlar qatorida çigallaşib qolgan. Yakuniy kadr: «Oxiri» yozuvi, pastda mayda harflar bilan «şirin hayot» deb yozilgan, Marçellonun taqdirini, şuningdek, 1950-yillardagi butun italyan oltin yoşlarining taqdirini yakunlaydi.

Asosiy qahramon Guido esa, özi ozodlikka erişa olişiga işonmasa-da, ongli ravişda istiqbolsiz kartina ustida işlaşni davom ettirişdan voz keçadi. «U begonalarga nimani örgata oladi, yaqinlariga ham oddiy haqiqatni aytolmasa?» U «sukut saqlaşni örgandi» (Fellinining sanʼatkordan talab qiliş mumkin bölgan yagona narsani şunday belgilaydi). U Luiza (Anuk Eme) bilan nikohni tiklaşga harakat qiliş qarorini qabul qiladi.

«8½» filmi XX asr oxiri — XXI asr boşlari kinematografiyasiga sezilarli taʼsir körsatgan, bu film asosida yoki uning taassurotlari ostida köplab kartinalar suratga olingan:

Fellinining erkin ijodiy boşlanişi va kinoindustriya mainstreami özaro taʼsiri kutilmagan natijalarni berdi: lenta juda muvaffaqiyatli tijorat loyihasiga aylandi va köplab mukofotlarga sazovor böldi:

Ikki «Oskar» mukofoti (1964) — çet tilidagi eng yaxşi film va qora-oq filmdagi eng yaxşi kostyumlar dizayni nominatsiyalarida (Piero Gerardi);

Moskva xalqaro kinofestivalining III Katta mukofoti (1963);

Italiya milliy kinojurnalistlar sindikatining mukofotlari (1964): eng yaxşi original syujet, eng yaxşi ssenariy, eng yaxşi rejissura, eng yaxşi prodyuser ishi, eng yaxşi musiqa, eng yaxşi operatorlik ishi, eng yaxşi ikkinçi rejali aktrisa uçun (Sandra Milo);

Kopengagendagi festivalda Daniya tanqidçilarining mukofoti «Bodil Awards» (1964) — eng yaxşi Yevropa filmi uçun;

Tokioda kinofestival mukofotlari «Kinema Jumpo Awards» (1966) — eng yaxşi çet el filmi va eng yaxşi xorijiy rejissyor sifatida;

Amerika milliy kino byulletenining mukofoti — eng yaxşi çet el filmi uçun (1963);

Nyu-York kinotanqidçilar tögaragining mukofoti — eng yaxşi çet el filmi uçun (1963).

Şuningdek, film «Oskar» mukofotining eng yaxşi rejissura, eng yaxşi ssenariy va qora-oq filmdagi eng yaxşi sanʼatkor-dekorator ishi nominatsiyalariga, Britaniya kinoakademiyasining eng yaxşi film mukofotiga (1964), Amerika rejissyorlar gildiyasining kinematografiyadagi eng yaxşi yutuqlar mukofotiga (1964) nomzod bölgan, ammo bu nominatsiyalarda mukofot olmagan.

Filmning 1963-yil yozida Moskvada xalqaro kinofestivalda namoyiş etilişi — bu tufayli Fellini va Juletta Mazina SSSRga taşrif buyurişgan — janjalga aylandi. Festivalning rasmiy favoriti deb, hozir butunlay unutilgan «Znakomtes, Baluyev» işlab çiqariş filmi hisoblanardi; u Vadim Kojevnikovning romani asosida yaratilgan edi. Ammo «8½» filmi tanlov dasturida 1963-yil 18-iyulda namoyiş etilgaç — bu namoyiş rejissyorning qisqa kiriş sözi bilan boşlangan edi — hakamlar hayʼati boş mukofotni aynan Fellinining filmiga beriş qarorini qabul qildi. Tabiiyki, partiya rahbariyati bunday qarorga qarşi çiqdi va faqat hakamlar hayʼati raisi Grigoriy Çuxrayning qatʼiyati va matonati (köplab kino arboblarining şubhasiz qöllab-quvvatlaşi bilan) tufayli italyan kartinasi loyiq mukofotni oldi.