A Streetcar Named Desire

«A Streetcar Named Desire» — 1951-yilda rejissyor Elia Kazan tomonidan Tennessi Williamsning şu nomli pyesasi asosida suratga olingan qora-oq drama filmi. Pyesa dramaturg Tennessi Williamsga 1948-yilda eng yaxşi drama uçun Pulitser mukofotini olib kelgan. Boş rollarni Vivien Leigh va Marlon Brando ijro etadi.

Zamonaviy tarixçilar «A Streetcar Named Desire»ni klassika deb tan oladi va uni vaqti-vaqti bilan tarixdagi eng yaxşi filmlar röyxatlariga kiritişadi. Masalan, Amerika kino instituti va IMDb röyxatlarida film top-250 ga kirgan. Amerika Kino akademiyasi Kazanning filmini «Oskar» mukofotiga 12 ta nominatsiya bilan tavsiya etdi, ulardan törttasini film qölga kiritdi, jumladan «Eng yaxşi aktrisa» nominatsiyasini Vivien Leigh oldi. Marlon Brando darhol eng istiqbolli aktyorga aylandi va «Eng yaxşi erkak rol» nominatsiyasida ketma-ket tört nominatsiyaning birinçisiga sazovor böldi. Mukofot tarixida faqat «A Streetcar Named Desire», «Network» (1976) va «Everything Everywhere All at Once» (2022) filmlari aktyorlik öyini uçun uçta «Oskar» olgan.

Film çiqqandan söng, aktyorlarni tanlaş paytida deyarli nomaʼlum bölgan Brando Gollivudning eng yetakçi yulduzlaridan biriga aylandi. Leigh keyinçalik Blançe DuBois rolu uni aqldan ozdirgani va ötkir bipolyar buziliş (manik-depressiv psixoz) kasalligiga olib kelganini, bu esa uning 53 yoşida vafot etişiga bilvosita taʼsir qilganini tan oldi. 1995-yilda filmning remeyki suratga olindi.

1999-yilda film «madaniy, tarixiy yoki estetik ahamiyatga ega» deb topilib, Milliy film reestriga kiritildi.

Loyihaning dastlabki bosqiçida Uilyam Uayler Tennessi Williams pyesasini ekranlaştirişga qiziqiş bildirgan va Blançe rolini Bette Davisga möljallagan. Rol avval Jessica Tandyga taklif qilingan, keyin Olivia de Havilland rad etgan, Vivien Leigh esa bu rolni olgan, çunki uning iştirokidagi filmlar katta kassa yiğardi. John Garfield Stanley rolidan voz keçgan, çunki yulduz hamkasbining soyasida qolişni istamagan.

Elia Kazan dastlab filmni suratga olişga rozi bölmagan, çunki u pyesa bilan teatr sahnasida qilişi mumkin bölgan hamma narsani qilganiga işongan. Uni film rejissyori bölişga köndirgan odam esa Tennessi Williamsning özi bölgan. Kartina 36 kunda suratga olingan. Filmdan oldin Vivien Leigh pyesaning Londondagi birinçi spektaklida Blançe rolini ijro etgan, uning rejissyori esa öşa paytdagi eri Laurence Olivier bölgan. Keyinçalik xonim Leigh Olivier filmdagi rolini ijro etişga Elia Kazandan köra köproq taʼsir qilganini tan olgan. Marlon Brando boşçiligidagi Brodveydagi «A Streetcar Named Desire» spektaklining töqqiz iştirokçisi filmda öz rollarini qayta ijro etgan.

Ingliz aktrisa Vivien Leigh Nyu-York teatr truppasining aʼzolari bilan birga suratga tuşayotganda özini noqulay his qilgan. Elia Kazan bu his-tuyğulardan filmda muvaffaqiyatli foydalangan. Bu filmda suratga tuşgaç, oldin ham jiddiy ruhiy kasallikdan, manik-depressiv psixozdan aziyat çekkan Vivien Leigh haqiqat bilan öz qahramoni hayotini ajrata olmay qolgan. Leigh keyingi intervyularidan birida aynan Blançe roli uni aqldan ozdirganini, bu esa aktrisaning 53 yoşida, şunçalik erta vafot etişiga sabab bölganini aytgan.

Bir neça intervyuda Brando öz qahramonidan nafratlanişini aytgan.

Film AQŞ va Kanadada 4,2 million dollar yiğdi va 1951-yilning kassa sборlari böyiça beşinçi örinni egalladi. Şu bilan birga 15 million çipta sotildi, işlab çiqariş byudjeti esa 1,8 million dollar böldi.

20th Century Fox studiyasining 1958-yildagi qayta çiqarilişi yana 700 000 dollar keltirdi.

Çiqqanidan keyin film tanqidçilardan juda yuqori baho oldi.

«The New York Times» tanqidçisi Bosley Crowther «içki azoblar ekranda kamdan-kam hollarda bunday sezgirlik va aniqlik bilan aks etadi», deb taʼkidlagan va Vivien Leigh hamda Marlon Brandoning işini yuqori baholagan. Kino tanqidçisi Roger Ebert ham filmni maqtab, uni «buyuk ansambl filmi» deb atagan.

Rotten Tomatoes saytida film 56 tanqidçi şarhiga asoslangan 98 % reytingga ega, örtaça bahosi 10 balldan 8,7. Metacritic saytida kartina 20 tanqidçi şarhiga asoslangan 100 balldan 97 ball oldi, bu «umumiy eʼtirof» degani.

«Desire» tramvayi haqiqatan ham Yangi Orleanda yurardi, u yerda Tennessi Williams 1947-yilda yaşagan. Byouoter tumanidagi Desire köçasi nomi bilan atalgan tramvay yozuvçi uyi yaqinidan Frantsuz kvartali orqali ötardi. Biroq film 1951-yilda çiqqunça «Desire» tramvayi yaşamadi — 1948-yilda uning örniga avtobus yönalişi joriy etildi.

Qahramon Vivien Leigh «Şamol bilan ketgan» filmida jiyani rolini ijro etgan aktyor Mickey Kuhn filmda Blançega tramvayga çiqişda yordam beradigan dengizçi rolini ijro etgan.

«Stella! Hoy, Stella!» va «Men doim notaniş odamlarning mehribonligiga tayanganman» iboralari Amerika kino instituti tuzgan eng maşhur 100 kino iborasi röyxatida 45-örin va 75-örinni egalladi.

Karl Maldenning nemisça dublyajini aktyor Max Eckard qilgan.

Filmning syujeti «Simpsonlar» multserialining törtinçi mavsumidagi ikkinçi qismida («A Streetcar Named Marge») eslatib ötilgan.

Amerika kino institutining eʼtirofiga köra kartina bir qator örinlarni egallagan:

45-örin (1998) va 47-örin (2007) — 100 ta film röyxatida

100 yulduz

4-örin — erkaklar röyxatida (Marlon Brando)

16-örin — ayollar röyxatida (Vivien Leigh)

67-örin — 100 ta ehtiros röyxatida

45-örin («Stella! Hoy, Stella!») va 75-örin («Men doim notaniş odamlarning mehribonligiga tayanganman») — 100 ta kino iboralari röyxatida

19-örin — 25 ta saundtrek röyxatida