On the Waterfront

«On the Waterfront» (ingl. On the Waterfront) — Elia Kazan rejissyorligida 1954-yilda suratga olingan, portovçi yukçilar kasaba uyuşmalaridagi korrupsiya haqidagi klassik amerikaça drama. Boş rolni Marlon Brando ijro etgan. U bu obrazi uçun «Oskar», BAFTA va «Oltin globus» mukofotlarini «Eng yaxşi aktyor» nominatsiyasida qölga kiritdi. 30 yoşida u Amerika kino akademiyasining yuqorida aytib ötilgan nominatsiyasida mukofot olgan eng yoş aktyor böldi (bu rekord 23 yildan keyin yangilandi). Jami olganda, film sakkizta «Oskar» mukofotini (1955), şu jumladan eng yaxşi film uçun, törtta «Oltin globus» mukofotini (1955), Britaniya kino akademiyasi mukofotini (1955), 1954-yilgi Venetsiya kinofestivalining Kumuş şerini va boşqa köplab mukofotlarni qölga kiritdi.

Zamonaviy kinoşunoslar bu filmni kino tarixidagi eng buyuk asarlardan biri deb hisoblaydi: 2007-yilda Amerika kino instituti (AFI) «On the Waterfront»ni «100 yil — 100 film» röyxatida 19-öringa joylaştirgan. Film IMDb saytining şunga öxşaş röyxatiga ham kiritilgan.

Film Malcolm Johnsonning «The New York Sun» gazetasida «Portdagi jinoyat» umumiy nomi ostida çop etilgan maqolalar seriyasiga asoslangan. 1949-yilda Johnson şu seriya uçun (jami 24 ta maqola çop etilgan) Pulitser mukofotiga sazovor bölgan.

Rejissyor Elia Kazan dastlab boş rolga Frenk Sinatrani maʼqullagan, lekin filmning prodyuseri Sem Spiegel maşhur Marlon Brandoni taklif qiliş foydaliroq deb hisoblagan. Spiegel Sinatra bilan imzolangan şartnomaga qaramay, ssenariyni Brandoga yuborgan, aktyor esa rad javobini bergan. Lekin ssenariyni yuborişda Spiegel hiyla işlatgan: varaqlar orasiga bir neçta gazeta qirqimlarini solib qöygan. Prodyuser ularni öşa joyda topganida, Brando ssenariyni umuman öqimaganini tuşunib, uning nomzodidan voz keçmagan. Keyinroq maʼlum bölişiça, aktyor Kazan bilan işlaşni istamagan, çunki u Kazanning AQŞdagi makkartizm davri hokimiyatlariga nisbatan sadoqatli pozitsiyasini maʼqullamagan. Spiegel öz fikrida qatʼiy turib, Brandoni Terry Malloy rolini olişga köndirgan, rad etilgan Sinatra esa şartnoma şartlarini buzgani uçun prodyuserga qarşi sud daʼvosi qözgatgan.

Film 36 kunda suratga olingan. Eddie Doyle rolini Grace Kelly va Elizabeth Montgomery daʼvo qilgan. Eva Marie Saint esa katta kinodagi debyutini qilgan, undan oldin aktrisa faqat televideniyeda rol öynagan.

«On the Waterfront» filmi rejissyor Elia Kazanning eng yaxşi filmlaridan biri hisoblanadi. Natura suratga olişning realizmi, vizual mahorat va aktyorlarning ajoyib ansambli esda qolarli va hayajonli tomoşani yaratişga yordam bergan. Film hozirgi kunda IMDb saytidagi barça vaqtlar eng yaxşi 250 ta filmi röyxatida 182-örinni egallaydi, örtaça bahosi 8,1.

Amerika kino instituti (AFI) «On the Waterfront»ni barça vaqtlardagi eng yaxşi 100 ta amerikaça film röyxatida sakkizinçi öringa qöygan. Şuningdek, film AFI röyxatlariga ham kiritilgan: eng yaxşi 100 ta qahramon va yovuz qahramon röyxatida (Terry Malloy qahramonlar orasida 23-örinda), Amerika filmlaridan 100 ta maşhur iqtibos röyxatida (3-örin, Terryning «nomzod bölişi mumkin edi» degan sözlari), 100 yil davomidagi Amerika filmlarining eng yaxşi musiqasi röyxatida (Leonard Bernsteynning musiqasi, 22-örin) va 100 ta eng ilhomlantiruvçi Amerika filmi röyxatida (36-örin). 1989-yilda kartina Milliy film reyestriga kiritilgan.

Çiqqan yili tanqidçilar filmni juda noaniq qabul qilişdi: unga antiamerikanizm, kasaba uyuşma harakatlarini tuhmat qiliş, qahramonlarning andozaviyligi va haddan taşqari optimistik «happy end»ning soxtaligi ayblovlari qöyildi. Zamonaviy kinoşunoslar kartinaga ança yumşoqroq munosabatda bölişdi: hozirda uning Rotten Tomatoes saytidagi reytingi 64 ta şarhga asoslanib 98 % ni taşkil etadi.

Professor Martin Jay taʼkidlaşiça, film «uzoq vaqt davomida makkartizm davrida rejissyor Elia Kazan va ssenariy muallifi Budd Şulberg ismlarini oqlaş uçun xabarçini qahramonlaştirgan», degan ayblovga duç kelgan. «1999-yilda “Oskar” marosimida Elia Kazanga umrbod kinematografga qöşgan hissasi uçun mukofot topşirilganda u hali ham uyğotgan aralaş reaksiya — ironik tarzda uni Martin Scorsese va Robert De Niro topşirgan — şuni körsatadiki, keçirim darhol kelmadi va umumiy bölmadi».

Film «The Benny Hill Show» körsatuvida parodiya qilingan (Hill Marlon Brando va Rod Steiger obrazlarini parodiya qilgan).