Aandhi

J.K. (Sanjeev Kumar ijro etgan) — mehmonxona menejeri. Bir kuni u siyosatçining mast qizi Aarti (Suçitra Sen) ni jasorat bilan qutqarib qoladi. Aarti J.K.ga oşiq bölib qoladi va ikkalasi kiçik marosimda turmuş quradi. Bir neça yildan keyin er-xotin köp kelişmovçiliklarga duç kelib, ajraşişga qaror qiladi. Yillar ötgaç, Aarti tanilgan siyosatçi bölganida J.K. va Aarti yana uçraşadi. Ajraşganlariga qaramay, ikkalasi ham bir-biriga yaqinlikni his qiladi, ammo Aarti öz obrösi buzilişidan va karerasi xavf ostida qolişidan qörqib, özini oldinga surmaydi.

Biroq oxir-oqibat qarama-qarşi partiya Aarti Devini tuhmat qiliş va haqorat qiliş maqsadida miting ötkazganda, u öşa yerga boradi va jamoatçilik hamda saylovçilarga bu mamlakat xalqiga xizmat qiliş uçun erini va oilasini taşlab ketganini tuşuntiradi.

Odamlar unga işonadi va uning nutqi hamda qurbonligidan chin dildan taʼsirlanadi.

J.K. ham öşa yerga keladi va unga yordam beradi. Aarti juda xursand böladi va uyiga qaytib, siyosatni tark etişini eʼlon qilib, joyni tark etadi. Ammo J.K. unga istagan sohasida baxtli bölişini va muvaffaqiyatga erişişini xohlaşini aytadi. Aarti saylovda kuraşib, ğalaba qozonadi. Oxirida J.K. ular orasidagi kelişmovçiliklarni qabul qiladi va Aartini mehmonxonadan olib ketadigan vertolyotgaça kuzatib qöyadi.

Sanjeev Kumar — J. K.

Suçitra Sen — Aarti Bose, aka Aarti Devi

Om Şivpuri — Çandrasen

Manmohan — S. K. Agarwal

A. K. Hangal — Brinda Kaka

Kamaldeep — Çowdhary

C. S. Dubey — Gurusaran

Om Prakaş — Lallu Lal, saylov kampaniyasi menejeri

Rehman — K. Bose

Master Bittoo — Aartining qizi Manu

Gulzarning aytişiça, filmning öşa paytdagi Boş vazir Indira Gandi şaxsiy hayoti bilan heç qanday öxşaşligi yöq. U zamonaviy hind siyosatçisi haqida film suratga olmoqçi bölgan va şu sababli qahramonni Indira Gandi hamda Bixar ştatining taniqli parlament aʼzosi Pratibha Patil asosida, maʼlum darajada, yaratgan.

Filmning dastlabki stsenariysini tajribali ssenariyçi Saçin Bxoumik yozgan, ammo u Gulzarga yoqmagan. Gulzarda ajraşgan er-xotinning yillar ötib mehmonxonada uçraşişi haqida ğoya bor edi va u şu asosda işlay boşlagan. Film suratga oliniş boşlangaç, ssenariy jamoasiga hind yozuvçisi Kamleşvar qöşilgan. U keyinçalik filmdan ança farq qiladigan töliq romanni — «Kali Aandhi» («Qora böron») ni yozgan. Şu bilan birga, film Gulzarning boşqa filmi — «Mausam» (1975) bilan bir vaqtda ssenariy sifatida yozilgan; uni ham Bxuşan Banmali va Gulzar yozgan. «Xuşboo» filmi bilan birga «Aandhi» ham şu yili prokatga çiqqan; 1975-yil rejissyor-ssenariyçi Gulzar karerasida eng samarali yil bölgan.

Aarti Devi rolini aktrisa Vyjayantimalaga taklif qilişgan, ammo u qahramonning Indira Gandi bilan taşqi öxşaşligidan çöçib, rad etgan. Keyinçalik, 2011-yilda, u Gurudatning «Mister va missis 55» (1955) hamda Bimal Royning «Bandini» (1963) filmlari qatorida «Aandhi»ni ham ötkazib yuborganidan afsuslanişini aytgan: «Men Indiraji (Gandi)ga juda qoyil edim, şuning uçun bu rol menga taklif qilinganda sovuqqonligim tutib ketdi».

1960-yillarning boşlarida rejissyor Gulzar Suçitra Senga Sohanlal Kanvar prodyuserligida suratga olinişi rejalaştirilgan film ssenariysi bilan murojaat qilgan, ammo aktrisa Gulzar rozi bölmagan baʼzi özgartirişlarni taklif qilgani sababli film heç qaçon suratga olinmagan. «Aandhi» filmi uçun prodyuser J. Om Prakaş Gulzarni Senga yana bir bor murojaat qilişga undagan, aktyor Sanjeev Kumar esa u bilan işlaşni istagan. Bu safar yangi ssenariy tayyor bölgaç, Gulzar uni köriş uçun Kolkataga borgan va Sen heç qanday ssenariy masalasini kötarmasdan rozi bölgan, bu esa katta muvaffaqiyat bölgan. Aksinça, Sen Gulzarga heç qanday özgartiriş taklif qilmasligini vaʼda qilgan hamda suratga oliş davomida öz vaʼdasiga sodiq qolgan. Aarti Devining erini ijro etiş uçun Sanjeev Kumar allaqaçon tanlangan edi; u oldin Gulzarning «Koşiş» (1973) filmida ham keksa odam rolini öynagan. Avlodining eng yaxşi aktyorlaridan biri bölgan Kumar keyinçalik Gulzar bilan «Mausam» (1975), «Angoor» (1981) va «Namkeen» (1982) kabi köplab filmlarda hamkorlik qilgan.

Gulzarning «Mausam» va «Ijaazat» kabi aksariyat filmlari singari, «Aandhi»ning syujeti ham turli qaytarmalar orqali oçiladi. Film deyarli «Mausam» bilan birga suratga olingan, ikkala filmda ham Sanjeev Kumar keksa odam rolini ijro etgan. «Aandhi» birinçi bölib çiqqan bölsa-da, u siyosiy bahsga uçragan va uning baʼzi qismlarini qayta suratga olişga töğri kelgan; şu vaqtda «Mausam» tugallanib, prokatga çiqarilgan. Filmning qöşiqlari Jammu va Kaşmir ştatining turli joylarida suratga olingan: «Tum Aa Gaye Ho» Srinagardagi Pari Mahal boğlari atrofida, maşhur «Tere Bina Zindagi Se» Anantnag yaqinidagi VII–VIII asrlarga oid vayron bölgan Martand quyoş ibodatxonasida, «Is Mod Se Jaate Hai» esa Pahalgamda suratga olingan. Qöşiqlarning aksariyati meʼmoriy xarobalarni fon qilib olgan bölib, bu sinişni ifodalaydi. Gulzarning oilasi — xotini Raxi va qizi Meghna Gulzar uni Kaşmirdagi suratga olişga hamrohlik qilgan, ammo qaytib kelgandan söng Raxi va Gulzar ajraşgan.

Öz xotiralarida qizi Meghna yozişiça, Gulzarning xotini Raxi unga bir marta şunday degan: «Agar siz şoir bölmaganingizda, juda oddiy odam bölardingiz» («Agar aap şayar na hote, to bade hi ordinary hote»; tarjimasi: «Agar siz şoir bölmaganingizda, juda oddiy bölardingiz»). Bu satr filmda Aarti Devi tomonidan erига aytilgan va biroz özgartirilgan holda ifodalangan. Film siyosat sohasida, asosan erkaklar hukmronlik qiladigan muhitda, karyera qilayotgan ayolning hayotini körsatadi. Aarti özining şuhratparast siyosatçi otasidan meros qolgan qaraşlarga ega bölib, itoatkor xotin roli bilan ziddiyatga tuşadi. Tez orada u ziddiyatlarni hal qiliş uçun tanlov qilişga majbur böladi va eridan ajraşadi, şu tariqa şaxsiy hayotdan köra karyerasini, qizlik burçidan ham ustun qöyadi. Ular töqqiz yillik ajralişdan keyin yana uçraşganda, otasi taʼsirida şakllangan hukmron şaxsiyat yumşab, donolik bilan boyigan va u ötkazib yuborganini tuşunadi. Şunga qaramay, u yana bir bor tanlov oldida turadi: siyosiy karyerasidan voz keçişi kerakmi yoki oilaviy hayotga rozi bölişi kerakmi. «Aandhi» feministik mavzuni ham kötaradi; bu mavzu avval Reyning «Mahanagar» filmida ham kötarilgan. Film ayollar karyera yoki siyosiy intilişlar uçun köpinça qanday narx tölaşga majbur bölişini savol qilib qöyadi, ayniqsa uning şuhratparast bölmagan mehmonxona menejeri eri unga yordam berişdan boş tortganda.

Film, şuningdek, Hindistan demokratiyasidagi siyosiy oportunizmni ham satira qiladi: siyosatçilar oddiy odamning huzuriga faqat har beş yilda, saylov paytida keladi. «Salaam kijiye aali janaab aaye hain, ye paanç saalon ka dene hisaab aaye hain» qöşiği satrlari orqali (tarjimasi: «Hurmat qiling, oliy janoblar keldilar, beş yildan keyin hisob beriş uçun keldilar…») [qöşiq matnining tarjimasi mualliflik huquqi sababli keltirilmagan].

1976-yilda bölib ötgan 23-Filmfare mukofotlari marosimida film 7 ta nominatsiyada körsatilgan va 2 ta mukofot olgan.

Bu filmning musiqasini Rahul Dev Burman bastalagan, sözlarini Gulzar yozgan. Rejissyor va qöşiqçi-şoir Gulzar Burman yoki özi odatda çaqirilganidek Pançam bilan birinçi marta «Pariçay» (1972) filmida işlagan, u yerda «Beeti Na Bitai Raina» va «Musafir Hoon Yaaro» kabi maşhur qöşiqlar yaratilgan. Keyingi yillarda ularning jamoasi asta-sekin rivojlanib, 1975-yilda bir yilning özida «Aandhi» va «Xuşboo» kabi ikkita muhim film musiqasi bilan çöqqiga çiqqan. Oldinroq Gulzarga Burman tomonidan «Amar Prem» (1972) filmidagi «Raina Beete Jai» qöşiğida sof notalar (şuddha swara) işlatilişi yoqqan, bu usul filmning sarlavha musiqasida ham qöllangan. Lata Mangeşkar va Kişore Kumar ijrosidagi duet «Is Mod Se Jaate Hain» major gammasining qöllanilişini kengaytirgan: unga ötkir sharp (Teevra Madhyam) qöşilgan va Raga Yamanning eslatmasi berilgan. Hatto interludiyalarda ham hind klassik çolğulari işlatilgan: Xariprasad Çaurasiya ijro etgan nay, Zarin Daruvala (Şarma) ijro etgan sarod va Jayram Açariya ijro etgan sitar, skripkalar ansambli bilan birga. Lata Mangeşkar va Kişore Kumarning yana bir duet qöşiği «Tere Bina..» kuyi dastlab Bengal tilidagi Durga Puja qöşiği «Jete Jete Pathe Holo Deri» sifatida yaratilgan edi; Gulzarga bu kuy yoqqan va u şu kuy atrofida matn yozgan.

RD–Gulzar jamoasi filmga şunday qöşiqlar yaratdiki, ular öz davrining ham eʼtirof etilgan, ham maşhur qöşiqlariga aylandi. «Tere Bina Zindagi», «Tum Aa Gaye Ho» va «Is Mod Se Jate Hain» kabi qöşiqlar hind kinosining abadiy klassikasi hisoblanadi. «Tere Bina Zindagi Se» va «Is Mod Se Jate Hain» qöşiqlari 1975-yilgi Binaca Geetmala yillik röyxatida mos ravişda 5-örin va 14-örinni egallagan. Planet Bollywood röyxatlariga köra, «Tere Bina Zindagi Se» 1970-yillarning eng yaxşi 10 ta Bollivud qöşiği orasida 2-örinda turadi.

Film 1975-yil fevral oyida bahs-munozaralar ostida prokatga çiqdi, çunki miş-mişlarga köra u Boş vazir Indira Gandi hayotiga asoslangan edi. Baʼzi filmning afişalari bu öxşaşlikni kuçaytirib yozilgan edi, masalan, «Ekrandagi Boş vazirингизни köring» va «Mustaqillikdan keyingi Hindistondagi buyuk ayol siyosat yetakçisining hikoyasi» kabi iboralar film jurnalida çop etilgan. Oxir-oqibat, filmni ikki xodim körib çiqqandan söng va keyin Axborot va radioeşittiriş vaziri I.K. Gujral ruxsat bergandan söng, unga yaşil çiroq yoqildi. Prokatdan keyin Suçitra Sen ijro etgan boş qahramon Aarti Devi bilan Gandi xonimning kiyiniş uslubi va xatti-harakatlarida, şu jumladan sarilari hamda soçidagi oq tolalarida öxşaşlik körildi. Gujaratda iyun oyida bölib ötgan qonun çiqaruvçi majlis saylov kampaniyasi paytida baʼzi muxolifat siyosatçilari filmdan sahnalarni körsatdi, ularda Aarti Devi çekayotgan va içayotgan holda tasvirlangan edi. Film maşhurlik qozonganda, baʼzi tadbirkor prokatçilar filmni «Aandhida Indira Gandini köring» şiori bilan reklama qila boşladi; şunda film siyosatçilarga nisbatan faqat yengil satira bölişiga qaramay, oçiqçasiga bahsli bölib qoldi. Oxir-oqibat film prokatga çiqqanidan keyin 26 hafta ötgaç taqiqlandi. Iyunda Gandi xonim Hindistonda favqulodda holat eʼlon qildi va 12-iyulda, qattiq matbuot senzurasiga qaramay, «The Statesman» gazetasi birinçi sahifasida «“Aandhi” filmi namoyişi taqiqlandi» sarlavhasini çop etişga muvaffaq böldi. Moskva xalqaro kinofestivaliga filmni olib borgan Gulzar namoyişdan oldin taqiq haqida xabar topdi. Unga, şuningdek, filmning reklama afişalarini olib taşlaş va nusxalarini qaytarib yuboriş haqida ham xabar berildi.

Keyinçalik, 1975-yil dekabrda «Mausam» premyerasi bölayotgan paytda «Aandhi»ning ayrim qismlari qayta suratga olinardi. Qayta suratga olinganlar orasida bahsli içkilik içiş sahnasi ham bor edi, şuningdek, film biografiya emasligini körsatiş uçun Aarti Devi devorga osilgan Indira Gandi suratiga qarab, otasiga Gandi xonim kabi Hindistonga xizmat qilmoqçi ekanini aytadigan sahna qöşildi: «U mening ideal şaxsim» («Woh meri ideal thi»). Indira Gandi 1977-yilgi umumiy saylovda mağlub bölib, Janata partiyasi hokimiyatga kelgaç, film qayta prokatga çiqarildi va davlat milliy televideniyesida ham namoyiş etildi. Film Senning Bollivud karyerasidagi eng katta muvaffaqiyat böldi; «Aandhi» uning oxirgi filmi edi, garçi u 1978-yilda aktyorlikni tark etişdan oldin yana ikkita bengal filmida suratga tuşgan bölsa ham.

Subhaş K. Jha kabi baʼzi tanqidçilar filmda tasvirlangan Indira Gandi va uning otasi Javaharlal Neru örtasidagi mavzuiy parallellarni, şuningdek, ularning şaxsiy hayotiga işoralarni taʼkidlaganlar. Sanjeev Kumarning roli esa Gandi xonimning eri xarakteriga öxşaş jihatlarga ega edi. Butun bahs davomida Gulzar Indira Gandi bilan har qanday aloqasini rad etgan, faqat u 1977-yilgi milliy saylovda mağlub bölib, Janata partiyasi hokimiyatga kelgandan keyin tan olgan: «Ha, film Indira Gandini nazarda tutib suratga olingan edi». Sanjeev Kumar öz navbatida faqat uning roli xarakterlanişi Firoz Gandi asosida yaratilganini aytgan.