Aarakşan (tarjimasi: «Reservation») — Prakaş Jha rejissyorligida suratga olingan, 2011-yilda çiqqan hind tilidagi siyosiy drama filmi. Rollarda Amitabh Bachchan, Saif Ali Khan, Manoj Bajpayee, Deepika Padukone va Prateik Babbar iştirok etgan. Film Hindistonda davlat ish joylari va taʼlim muassasalarida kastaga asoslangan kvotalar siyosatiga bağişlangan. Film 2011-yil 12-avgustda namoyiş etilgan va tanqidçilardan aralaş baholar olgan.
1Rollarda
Amitabh Bachchan, Saif Ali Khan, Manoj Bajpai
Saif Ali Khanaktyor2Syujet
2008-yilda MSc böyiça eng yaxşi bitiruvçi Deepak Kumar (Saif Ali Khan) boy maktabdagi öqituvçi lavozimi uçun…
2008-yilda MSc böyiça eng yaxşi bitiruvçi Deepak Kumar (Saif Ali Khan) boy maktabdagi öqituvçi lavozimi uçun suhbatga keladi. Suhbat ötkazuvçilar uning past kastaga mansubligini bilib, uni rad etişadi. Deepak bu voqeani özining ustozi, doktor Prabhakar Anandga aytib beradi. Nomi maşhur STM kollejining afsonaviy direktori doktor Anand, Deepak öqigan bu kollejda unga STMda öqituvçi sifatida vaqtinçalik ish taklif qiladi. Deepakni dösti, yuqori kastadan bölgan Suşant va uning qizi, doktor Anandning qizi Poorvi (Deepika Padukone) yupatadi.
Ştat vaziri Baburam özining yaramas jiyanini STMga öqişga kiritmoqçi böladi. Lekin doktor Anand uni rad etadi. Vazir öz odamini, doktor Mithileş Singhni, STM kollej kengaşiga örnatişga qaror qiladi. Ayyor va çamasi yöq Mithileş faqat özini boyitişni közlaydi. Vazirning maqsadi bir neça milliard dollarlik taʼlim konglomeratini barpo etiş bölib, bu işda u Mithileşning taşqi biznesi — kurslar markazidan foydalanmoqçi.
Oliy sud ortda qolgan sinflar uçun kvotalar joriy etadi. STM talabalarining katta guruhi qarorni şodlik bilan nişonlab, kollej darvozalari oldiga kelib, şovqin kötaradi. Suşant yuqori kastadagi yigitlarni yiğib, bayram qiluvçilarni haydab yuborişga urinadi. Doktor Anand Deepak va Suşantni tutib oladi, lekin Deepakning unga qarşi çiqqanini bilib, qattiq hayratga tuşadi. Keyinroq Poorvi Deepakka duç kelib, otasidan keçirim söraşni talab qiladi, lekin u rad etadi, bu esa ularning ajralişiga olib keladi.
Ortda qolgan sinflar kvotalarni maʼqullaydi, çunki ular qöşimça taʼlim imkoniyatlari beradi. Yuqori sinflar esa kvota tizimining samaradorligiga işonmagani uçun unga qarşi. Bu bahslar Suşant va Deepak örtasida davom etadi. Kollejning örtaça rahbarlari kollej darajasidagi kvotalar talabalar örtasida ziddiyat keltirib çiqarişidan qörqadi. Bir muxbir söraganida, doktor Anand şaxsiy fikrini bildiradi: siyosat va iqtisodiyotdan xoli bölgan qandaydir kvota tizimi jamiyat uçun foydali. Ertasi kungi gazeta sarlavhalari doktor Anand kvotalarni qöllab-quvvatlayotganini baralla yozadi. STM kengaşi ğazablanadi; doktor Andonni ogohlantirişadi, Mithileş buni uni lavozimdan çetlatiş uçun işlatmoqçi. Doktor Anand STMdan isteʼfoga çiqadi, Mithileş esa yangi direktor etib tayinlanadi. Suşant tez orada doktor Anandning niyati yomon emasligini va unda kastaga oid hissiyotlar yöqligini anglaydi.
Doktor Anand hayratlanarli darajada uning uyi K.K. kurslari uçun işlatilayotganini topadi, bu kurslar Mithileşga boğliq. Ilgari doktor Anand döstining bank krediti uçun kafil bölgan va döstining öğillariga bu uyda 2 yil yaşaşga ruxsat bergan. Biroq ular uydan pul işlaş uçun foydalanib, uy içida K.K. kurslariga joy berişgan. Doktor Anandning uyi fuqarolik sudiga tuşib qoladi va Mithileşga qarşi çiqişga heç bir advokat rozi bölmaydi. Şu orada AQŞda bölgan Deepak doktor Anandning STMdan isteʼfoga çiqqanini bilib, darhol Hindistonga keladi. Ğazablangan Deepak öşa uyga borib, K.K. kurslari bilan boğliq odamlarni çiqarib yuboriş uçun qonunni öz qöliga oladi. Politsiya Deepakni hibsga oladi, lekin keyinroq Suşant uni kafolat evaziga ozod qiladi.
Doktor Anand Mithileşni yagona qolgan qurol — taʼlim bilan yengişga qaror qiladi. U özining dösti, sigir boqувchi Şambhuga murojaat qiladi va sigirxonada (tabela) boşpana topadi. U atrofdagi mahalladan (bastee) kelgan muhtoj va ortda qolgan talabalarni kiçik guruhlarga bölib, sigirxonada öqita boşlaydi. Uning birinçi muvaffaqiyati Şambhuning qizi Muniya (Aançal Munjal) bölib, u kengaş imtihonida birinçi öringa çiqadi. Muniyaning direktori doktor Anandning Tabela maktabiga köproq talabalar yuborişni taklif qiladi. Deepak va Suşant doktor Anandning oldiga qaytib, kuçlarini birlaştirib, Tabela maktabida dars berişadi. Tabela talabalari imtihonlarda sinfdoşlariga qaraganda ança yaxşi natija körsatadi. Tabela maktabining obrösi oşib boradi va Mithileşning kurslaridan talabalarni tortib ola boşlaydi.
Mithileş javoban sigirxonani buziş uçun qonuniy ruxsat oladi. Vaziyatni STM institutlariga asos solgan, kamgap yirik sanoatçi Şakuntala Tai aralaşib yumşatadi. U boş vazirga qönğiroq qiladi va vazir sigirxonaning buzilişini darhol töxtatadi. Mithileş lavozimidan çetlatiladi, doktor Anand esa STMning boş işonçli vakili va yangi taşkil etilgan STM Remedial Center markazining umrbod direktori etib tiklanadi.
3Aktyorlar
Amitabh Bachchan — doktor Prabhakar…

Amitabh Bachchan — doktor Prabhakar Anand
Saif Ali Khan — Deepak Kumar
Manoj Bajpayee — doktor Mithileş Kumar Singh
Deepika Padukone — Poorvi Anand
Prateik Babbar — Suşant Seth
Tanvi Azmi — Kavita Anand, doktor Anandning xotini
Mukesh Tiwari — ACP Şaktinath Thakur
Yaşpal Sharma — Şambhunath Yadav
Darşan Jariwala — Anirudh Prasad Çaudhary
Rajeev Verma — Damodar Seth, Suşantning otasi
Saurabh Şukla — taʼlim vaziri Baburam Tiwari
Sonal Jha — Şanti Bua
Amitoş Nagpal — Panditji
Hema Malini — Şakuntala Thakral (Tai), markaziy vazir (maxsus iştirok)
Anita Kanwar — Mrs. Kantaprasad
Çetan Pandit — professor Dinkar Paswan
Indira Tiwari — Tabela eng yaxşi talabasi
Vinay Apte — Bişambar Das (mahalliy deputat)
Anita Kanwal
S. M. Zaheer — Kanta Prasad (doktor Prabhakarning dösti)
Aançal Munjal — Muniya S. Yadav
Rahul Dakş — Surendar
Sumeet Vyas — öqituvçi
Saçin Çaubey
Amit Singh Thakur — direktor
Deepraj Rana — Sanjay Tandon (bank menejeri)
Bikramjeet Kanwarpal
4Işlab çiqariş
Suratga oliş 2011-yil 15-yanvarda boşlangan. Rejissyor Prakaş Jha aktyorlarni tanlaşni yakunlagan, ammo boş…
Suratga oliş 2011-yil 15-yanvarda boşlangan. Rejissyor Prakaş Jha aktyorlarni tanlaşni yakunlagan, ammo boş erkak rolga nomzod hali aniqlanmagan edi. Avval bu rol uçun Ajay Devgan tanlangan, lekin Ajayning Golmaal 3 va Singham kabi boşqa loyihalari köp bölgani sababli, Jha Saif Ali Khanni tanlaşga qaror qilgan. Khan bir vaqtning özida ikki filmni uyğunlaştiriş juda qiyin keçgan, çunki bu rol uçun u sanskrit tilini örganişi kerak bölgan. Filmning aksariyat sahnalari Bhopaldagi Minal Residency, Oriental College va Upper Lake hududlarida suratga olingan. Suratga oliş 2011-yil martning boşida yakunlangan.
5Tanqidiy baholar
Aarakşan asosan aralaş va ijobiy şarhlar oldi. Bollywood Hungama sayti muharriri Taran Adarş filmga 4 yulduz…
Aarakşan asosan aralaş va ijobiy şarhlar oldi. Bollywood Hungama sayti muharriri Taran Adarş filmga 4 yulduz qöyib, şunday deb yozgan: «Umuman olganda, Aarakşan qiziqarli voqea va juda yaqin tuyuladigan qahramonlar orqali kuçli taʼsir qiladi. Bu çindan ham ilhomlantiruvçi va fikrga undovçi film, şu bilan birga uning davomiyligi [deyarli 2,45 soat] biroz çarçatadi. (...) Aarakşan nafaqat film sifatida, balki kuçli xabarni yetkaziş vositasi sifatida ham işlaydi. Bu jasur, qahramona va jozibali film bölib, uni albatta köriş kerak!» U şuningdek boş aktyorlarning ijrosini ham maqtagan. The Times of India gazetasining muxbiri Nikhat Kazmi filmga 3 yulduz berib, şunday degan: «Afsus. Çunki kvota masalasiga bağişlangan film sifatida Aarakşan birinçi yarmigaça juda yaxşi edi. Lekin Hindiston taʼlim tizimining azob-uqubatlari haqidagi omnibus sifatida u heç narsaga aylanmay qolgan. Uni oraliq dramatik lahzalar va xom ijro uçun köring, garçi ular soçilib ketgan bölsa-da». IndiaWeekly muxbiri Şiveş Kumar filmga 5 tadan 3 yulduz qöygan. Dainik Bhaskar gazetasi şarhida uçta yulduz bergan va şunday yozgan: «Qahramonlar örtasidagi ziddiyatlar va Amitabh Baççanning ajoyib ijrosi uçun köring. Lekin agar siz Prakaş Jhaning oxirgi filmi «Rajneeti»dagi drama va nafosatni kutsangiz, umidsizlikka tuşasiz». Behindwoods muxbiri Vandana Krishnan filmga 5 tadan 1,5 ball qöyib, film «Great bottle bad wine» (yaxşi idiş, yomon şarob) ekanini aytgan va qöşimça qilgan: «Umuman olganda, film treyler, yulduzlar tarkibi va syujet yaratgan umidlarga yetib bormaydi».
NDTV muxbiri Saibal Çatterjee filmga 5 tadan 2,5 yulduz berib, şunday degan: «Çiqişdan oldingi katta şov-şuvli mavzusiga qaramay (bu bir neça ştatlarda uning ommaviy namoyişini taqiqlaşga olib keldi), Aarakşan juda ham qoçma çiqqan. Film milliy taʼlim mafiyasining zulmi haqida köproq bölib qoladi, ortda qolgan kastalar nomzodlari uçun ish va kollej kvotalari masalasi va uning oqibatlari haqida emas. Asosiy ğoya haqiqiy dunyoga asoslangan, va film ayrim sezgir joylarga tegişi mumkin. Lekin Hindistonni ikkiga bölgan kvota raji ziddiyatining dramatizatsiyasi haddan taşqari şovqinli, balki butunlay yuzaki bölib çiqqan». Markaziy kino sertifikatsiya kengaşi (CBFC) raisi Leela Samson Aarakşan «afsuski, notinç siyosiy vaziyatlarga duç kelgan», lekin taʼlim haqida yaxşi film ekanini aytgan.
Filmfare muxbiri Sukanya Venkatraghavan filmga 5 tadan 2 yulduz berib, şunday yozgan: «Aarakşanning muammosi — uning çalkaş çiziği. Film yetarliça mustahkam boşlanadi, tanaffusgaça sizni öziga tortadigan tezlikni saqlaydi, faqat ikkita ortiqça qöşiqdan taşqari. Undan keyin film öz ğoyalarini yöqotib, ikki kurs markazi örtasidagi arqon tortişuvga aylanadi. Dialoglar kuçli va fikrli, Saif Ali Khan va Manoj Bajpai kabi aktyorlar sizni filmni yoqtirişingiz uçun hamma narsani qilişadi (...) Aarakşanning niyatlari töğri, lekin uning pozitsiyasi biroz çalkaş. Albatta, oxirida u taʼlim uçun fidoyilikning ğalabasini körsatadi va bunga heç narsa qöşib bölmaydi. Lekin tomoşabin baribir biror narsadan şubhalanib çiqib ketadi».
CNN-IBN muxbiri Rajeev Masand filmga 5 tadan 2 yulduz berib, uni «ölimdek zerikarli zöriqiş» deb atagan va qöşimça qilgan: «Aytadigan gapi juda köp bölsa-da, film çeksiz çözilib ketadi, ortiqça yozilgan sahnalar, haddan taşqari hissiyotlar va şunçalik oğir dialoglar bor, ular tuşunarsiz bölib qolgan. Ijroçilardan har bir aktyor şunçaki harakat qilib turgan, faqat Manoj Bajpai ekranga biroz jonlik olib kirgan. «Aarakşan» yaxşi niyatli, lekin uç soatlik vaʼzdan qutula olmaysiz degan hissiyotdan qutulib bölmaydi. Prakaş Jhaning «Aarakşan» filmiga men saxovatli ikki yulduz qöyaman. Agar siz taʼlimat eşitişni istamasangiz, uyda qoling».
6Hindiston
Aarakşan Hindistonning 1085 ta kinoteatrida namoyiş etilgan. Film çiqqan birinçi kuni zallar 50–70% tölgan,…
Aarakşan Hindistonning 1085 ta kinoteatrida namoyiş etilgan. Film çiqqan birinçi kuni zallar 50–70% tölgan, Dehlida esa taxminan 60–70% tölgan. Filmning savdosiga Panjob, UP va Andhra Pradeşda namoyişga qöyilgan taqiqlar taʼsir körsatgan. Birinçi kuni u Rs 44,7 million yiğgan. Birinçi hafta oxiridagi tuşum taxminan Rs 183,3 million bölgan. Film ikki hafta içida Hindiston kassasida sof Rs 375,3 million işlab topgan. Uçinçi haftada Aarakşan taxminan Rs 30 million sof qöşib, uç hafta içida Rs 405,0 million sof daromadga yetgan. Törtinçi haftada film Hindistonda yana Rs 5,8 million sof qöşib, Rs 423,8 million sof daromadga çiqqan. Beşinçi haftada film Hindistonda Rs 500 000 sof qöşib, Rs 424,3 million sof daromadga yetgan.
7Çet elda
Bundan taşqari, film çet el bozorlarida yomon natija körsatgan. Birinçi hafta oxirida u Buyuk Britaniyada £76…
Bundan taşqari, film çet el bozorlarida yomon natija körsatgan. Birinçi hafta oxirida u Buyuk Britaniyada £76 000, Şimoliy Amerikada $345 000, BAAda $190 000 va Avstraliyada $82 000 işlab topib, umumiy çet el daromadini $900 000 ga yetkazgan. Uçinçi haftada film Buyuk Britaniya kassasida 42 ta ekranda £13 085 yiğgan, jami £168 662 [taxminan Rs 12,7 million], Avstraliya kassasida esa ikki hafta içida 142 193 Avstraliya dollari [taxminan Rs 6 926 000] yiğgan. Aarakşanning uç hafta içida butun dunyo böyiça sof daromadi ₹645 million bölgan.
8Saundtrek
Saundtrekni Şankar–Ehsaan–Loy bastalagan. Albomda oltita trek bor. Saundtrekda Mohit Çauhan, Şreya Ghoşal,…
Saundtrekni Şankar–Ehsaan–Loy bastalagan. Albomda oltita trek bor. Saundtrekda Mohit Çauhan, Şreya Ghoşal, Mahalakşmi Iyer, Raman Mahadevan, Şankar Mahadevan va klassik xonanda Çannulal Mişra ovozi eşitiladi. «Kaun Si Dor» qöşiğining ğoyasi albomning qöşiq muallifi Prasoon Joşiga tegişli bölib, u qöşiqning birinçi misralarini öylab topgan. Uçlik keyin qöşiqni birgalikda işlab çiqqan va ularning iltimosiga köra qöşiqni aytişga rozi bölgan Çannulal Mişrani jalb qilgan. Saundtrek 2011-yil 11-iyulda çiqarilgan.
Film musiqasini Wayne Şarpe bastalagan.
9Qabul qilinişi
Çiqqanidan keyin albom tanqidçilardan umuman olganda aralaş şarhlar oldi. Bollywood Hungama muxbiri Joginder…
Çiqqanidan keyin albom tanqidçilardan umuman olganda aralaş şarhlar oldi. Bollywood Hungama muxbiri Joginder Tuteja unga 5 tadan 2 yulduz berib, şunday degan: «Aarakşan tijorat jihatidan muvaffaqiyat qozonadigan darajadagi musiqaga ega emas, çunki deyarli barça qöşiqlar asosan vaziyatga mos keladi. Ha, kamida «Açha Lagta Hai» yaxşi, u Aarakşanni umuman esda qolmaydigan bölib qolişdan saqlaydi. Lekin saundtrekdan past kutişlarga qaramay, natija kutilganidan ança qoniqarli». «Mauka» qöşiği Lucknowdagi Ijtimoiy fanlarni tadqiq qiliş va hujjatlaştiriş instituti (IRDS) tomonidan 2011-yilgi IRDS film mukofotlarida eng yaxşi qöşiq deb tanlangan. Institut fuqarolik jamiyati taşkiloti bölib, kvota masalasida uning qarşi va tarafdor tomonlarining qarama-qarşi pozitsiyalarini aks ettirgan.
10Tortişuvlar
2011-yil may oyi boşida Bhopaldagi şahar hokimiyati Aarakşan suratga oliş maydonçalarini buldozer bilan buzib…
2011-yil may oyi boşida Bhopaldagi şahar hokimiyati Aarakşan suratga oliş maydonçalarini buldozer bilan buzib taşlagan, çunki ular bahsli yerda qurilgan edi.
Kanpurdagi ayrim dalitlarni qöllab-quvvatlovçi guruhlar Saif Ali Khanning dalit rolini ijro etişiga qarşi namoyiş ötkazgan. Ular aktyorning şohona kelib çiqişiga eʼtiroz bildirib, uning «sodda dalit» rolini jamoaga haqorat deb baholagan.
Film prokatga çiqişidan oldin Uttar-Pradeş, Panjob va Andhra Pradeşda taqiqlangan. Panjob hukumati filmni ayrim sahnalar va dialoglar Panjobdagi ayrim jamoalarning ğazabini qözğatişi mumkin, degan xavotir bilan taqiqlagan. Mayavati hukumati esa filmni UPda ikki oyga taqiqlab, bu ştatda huquqiy tartib muammolarini keltirib çiqarişi mumkin, deb asoslagan.
Rejalaştirilgan kastalar böyiça milliy komissiya (NCSC) şikoyatlar kelib tuşganidan keyin filmni körib çiqqan. «Filmning umumiy mavzusi eʼtiroz bildirilmaydigan bölsa-da, unda dalitlarga va kvotalarga qarşi dialoglar köp», dedi NCSC raisi P.L. Punia. Biroq U/A sertifikati bergan kengaş Jhaning söz erkinligi huquqini himoya qilişini aytgan. Bunga javoban rejissyor keyingi noroziliklarning oldini oliş uçun filmdan «eʼtiroz bildirilgan» sahnalarni olib taşlaşga qaror qilgan. Prakaş Jha va Aarakşanning prodyuserlari uç ştatdagi taqiqni bekor qiliş uçun Oliy sudga murojaat qilgan. Keyinçalik Oliy sud Uttar-Pradeşdagi taqiqni bekor qilgan.
Yuqorida aytib ötilgan eʼlon qilingan taqiqlardan taşqari, filmning çiqqan keçasi Gurgaondagi multipleksda seans örtasida kutilmagan taqiq ham bölgan.
Matn: maqola tarjimasi «Aarakshan» — inglizça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.