Aelita

Yuliya Solntseva — Aelita

Nikolay Batalov — qizil armiyaçi Gusev

Igor Ilinskiy — Kravtsov, detektiv

Nikolay Tsereteli — muhandis Los / Spiridonov

Vera Orlova — Maşa, Gusevning qizi dösti

Valentina Kuindji — Natasha Los

Konstantin Eggert — Tuskub, Mars hukmdori

Pavel Pol — Erlix

Yuriy Zavadskiy — Gor, Marsning energiya saqlovçisi

Aleksandra Peregonets — Ixoşka, Aelitaning fraylinasi

Iosif Tolçanov — soqolli marslik astronom

Naum Rogojin — ingliz ofitseri

Vladimir Uralskiy — askar

Sofya Levitina — uy qömitasi raisi

Mark Tsibulskiy — töp taşkilotçisi

Elena Volkonskaya — töpdagi xonim

Varvara Massalitinova — epizod

Mixail Jarov — epizod

Tamara Adelgeym — epizod

Galina Kravçenko — epizod

Nikolay Gladkov — epizod

Nikolay Vişnyak — epizod

«Aelita» Yakov Protazanovning emigratsiyadan qaytganidan keyingi birinçi filmi böldi.

Isaak Rabinoviç eskizlari asosida Marsdagi dekoratsiyalarni Viktor Simov konstruktivizm ruhida yaratdi, kostyumlar dizaynini esa Moskva kamer teatri rassomi Aleksandra Ekster Nadejda Lamanova iştirokida işlab çiqdi.

SSSRdagi birinçi eksperimental multiplikatsiya ustaxonasining taşkilotçilari — Nikolay Xodatayev, Zenon Komissarenko va Yuriy Merkulov — Protazanovdan filmga multiplikatsion epizodlar kiritişni taklif qilişgan, lekin rejissyor bunday tajribaga bormagan. Oxir-oqibat tayyorlangan eskizlar ilmiy-fantastik multfilm «Sayyoralararo inqilob» (1924) yaratiş uçun işlatilgan.

Film 1924-yil 25-sentabrda Moskvada «Ars» kinoteatrida ekranga çiqdi. Unga Valentin Kruçinin filmga maxsus yozgan musiqiy şerik ijro etdi. Premyeradan oldin gazetalarda misli körilmagan reklama kampaniyasi ötkazildi. U premyeradan taxminan yarim yil oldin, 1924-yil 26-fevralda «Kino-Gazeta»da boşlandi («Mejrabpom-Rus» kompaniyasining özi naşr etgan). Dastlab unda heç qanday izohsiz «ANTA… ODEL… UTA…» matnli qiziqarli eʼlonlar çop etildi (baʼzan bitta sahifada bir neçta şunday eʼlon bölardi). 15-aprelda eʼlonlarga izohlovçi matn qöşila boşladi: «Maʼlum vaqtdan beri dunyo radiostansiyalari tuşunarsiz signallar qabul qila boşladi…» Premyeraga yaqin (19-sentabr) reklama kampaniyasiga «Pravda» gazetasi ham qöşildi. Unda sirli signal yanada «şaffofroq» şaklda berilgan edi: «Anta… odEL… uTA». 24-sentabrda çop etilgan reklama eʼlonida esa qiziqarli yozuv «ARS» kinoteatridagi filmning premyera namoyişi haqidagi eʼlonning öziga töğridan-töğri kiritilgan edi.

«Aelita» bir oy davomida «Ars» kinoteatrida deyarli yakkahokimlik bilan uç seansda, doimo töla zal bilan namoyiş etildi. Moskva premyerasidan bir oy ötib, 28-oktabrda film Leningradda ekranga çiqdi, noyabrda esa Izhevsk va Qozonda namoyiş etildi. Moskvadagi prokat dekabr boşida tugadi. Film poytaxt ekranida 10 hafta turdi, viloyatlarda esa bundan ança kam — ehtimol, mahalliy prokatçilar uzun filmni tomoşabinlarni oldindan ogohlantirmasdan ikki qismga bölgani uçun. Natijada birinçi qism tomoşabinlarda qiziqiş uyğotmadi, çunki u faqat ikkinçi qismga uzun kiriş bölib, unda deyarli tugallanma (hatto oraliq tugallanma ham) yöq edi, tomoşabinlar esa ikkinçi qismga borişmadi.

1924-yil 15-oktabrda GAXN kino komissiyasida filmga bağişlangan bahs bölib ötdi, kiriş maʼruzasini V. K. Turkin öqidi. 3-dekabrda VKP(b) MKning kinotaşkilotlar siyosiy rahbarligi komissiyasi yiğilişida «Mejrabpom-Rus» kompaniyasining «Aelita» filmini namoyiş etiş uçun çet elga olib çiqiş haqidagi iltimosi rad etildi.

Keng tomoşabin muvaffaqiyatiga qaramay, film sovet tanqidçilari tomonidan sovuq qabul qilindi. Bunga asosan «Mejrabpom-Rus» kooperativ («nepmanlar») kinokompaniyasi ekanligi sabab böldi. «Izvestiya» gazetasida çop etilgan retsenziyada şunday deyilgan edi: «Toğ tuğdi, siçqon tuğdi». «Pravda» gazetasining retsenzenti yozgan ediki, «Tolstoy romanining mafkuraviy nuqtai nazardan şubhali syujetini tuzatişga intilib, filmning yaratuvçilari uni çalkaş va tuşunarsiz qilib qöyişgan». «Kino-gazeta» (uni kinokompaniyaning özi naşr etgan) filmni «ajoyib hodisa» deb yozgan, lekin «film syujetdan juda uzoqlaşib ketgani»ga afsuslangan. «Kino-hafta» filmning ssenariyçilarini işçi sinfi manfaatlari ularga begona ekanligida ayblagan va Protazanov kabi mafkuraviy şubhali rejissyorlar ustidan qattiq partiyaviy nazorat örnatişga çaqirgan. «Yangi LEF» filmni eskiça, yangi sovet madaniyati uçun foydasiz köngiloçar kino deb atagan. Biroq juda xayrixoh retsenziyalar ham bölgan:

…Yer, interplanetonef, Mars, yerdagi Simov va marsliklar Simovi, Ekster, Marsni göyo rimlik legionerlar yoki zamonaviy suvosti işçilari bilan töldirgan, kamer-aktyor Tsereteli, yerda mexanizatsiyalaşgan marsliklarga öxşagan, va Marsda yer hökizlaridek sekin yurgan marslik senatorlar; teatrallaştirib Kravtsovni ijro etayotgan Igor Ilinskiy, keçinayotgan Natasha — Kuindji, va ular orasida Losni raqsga tuşirayotgan Tsereteli. Bu tezis va antitezislar töplami emasmi, ular biror barqaror badiiy birlikda deyarli tasavvur qilib bölmaydi? Lekin Protazanov badiiy sintez masalasini donolik bilan hal qildi. U barça badiiy jihatdan xilma-xil elementlarni yaraştirdi… plyonkada! Obʼektiv — obʼektivdir. Kinematografiya, birinçi navbatda, texnikadir. Kinematografiyani sanʼat deb bir guruh tanqidçilar hisoblaydi. Lekin kinematografiyaning bitta uslubi bor — kinematografik…

Qisqasi, Ya. A. Protazanov eski kuçini işga solib, yoşlarga eski zamonlarda qançalik mustahkam va naturalistik tarzda sahnalaştirilganini körsatdi. («Proletkino», № 6-7, 1924)

Vaqt ötişi bilan sovet kinoşunosligida filmga «maxsus eʼtiborga loyiq emas, muvaffaqiyatsiz tijorat tajribasi» sifatida «rasmiy» baho qaror topdi:

Kapitalistik mamlakatlar tomoşabinini xursand qilişga uriniş «Mejrabpom-Rus»ning endigina birlaşgan birinçi yirik qöyilmasi edi <…>. «Aelita» bilan firma rahbarlari eksport «boevik»iga tayangan edi, u texnik va sahnalaştiriş jihatidan eng yaxşi ğarbiy yevropa filmlaridan qolişmasligi kerak edi, mamlakat içidagi birinçi namoyiş tomoşabinlari uçun ham, xorijiy burjua tomoşabini uçun ham qiziqarli bölişi kerak edi. Film «maşhur» va «sensatsion» bölişi kerak edi — ğayrioddiy syujet, köp sonli qahramonlar, muallif, rejissyor-postanovçi va boş rol ijroçilarining maşhur nomlari bilan. Adabiy asos sifatida köp ötmay çop etilgan va öquvçilar orasida maşhur bölgan Aleksey Tolstoyning şu nomli qissasi olindi. Mafkuraviy jihatdan biroz noaniq bölsa-da, qissa original fabulaga (sayyoralararo ekspeditsiya) asoslangan edi va qiziqarli kinomanzara yaratiş uçun qiziqarli va xilma-xil material berardi. Unda NEP boşlanişidagi Moskva hayotining sersuv maişiy sahnalari, fantastik epizodlar — Marsga parvoz, «yer» muhandisining Marsning hukmdori Aelita bilan uçraşuvi, Mars «proletar qismi»ning öz zolimlariga qarşi qözğolon urinişi va uning bostirilişi bilan ğalati tarzda uyğunlaşgan edi. Qissa sayyoralararo ekspeditsiyaning Yerga muvaffaqiyatli qaytişi bilan yakunlanardi. <…> Ssenariyçilar qissa materialini biroz qayta tuzişdi, syujet asoslarini özgartirişdi (masalan, Marsga parvoz va butun marslik qism Tolstoyda tasvirlanganidek «haqiqiy» emas, balki Losning tuşiga aylantirildi), yangi qahramonlarni kiritişdi (havaskor detektiv Kravtsov). Postanovka tört yillik çet eldagi yaşaşdan yangi qaytgan Ya. A. Protazanovga topşirildi. U Fransiya va Germaniyaning eng yaxşi studiyalarida postanovka tajribasini olib keldi, va «Rus» rahbarlari uni öz jamoasiga xuşnudlik bilan qabul qilişdi. <…> Filmni Yu. Jelyabujskiy va bu postanovkaga maxsus taklif qilingan nemis operatori E. Şyunemann suratga olişdi. «Aelita»ning Moskva va Berlin ekranlariga çiqişi katta va ixtiroçi reklama bilan oldin bölgan. <…> Birinçi ekran kinoteatrlarining tomoşabinlari filmni tomoşa qilişdi, lekin u ularni befarq qoldirdi. Ikkinçi va uçinçi ekranlarda film muvaffaqiyatsiz böldi. «Aelita»ni çet elda undan ham kam muvaffaqiyat kutgan edi. Film na tanqidçilar, na tomoşabinlar tomonidan qabul qilinmadi. (N. A. Lebedev. Kino tarixi oçerki. Sokin kino (1918—1934) — M.: «Iskusstvo», 1965)

«Sovet kino tarixi» (1969) kitobida şunday deyilgan:

…«Aelita»ni eklektika va çalkaşlik bilan tavsiflaş mumkin. Rejissyor özi oldiga barça oldingi sovet filmlari mualliflaridan ança qiyin va keng vazifalarni qöygan edi, lekin u sarosimaga tuşib qoldi. Ayniqsa, filmning janri va tuzilişi kinematografning öşa davrdagi rivojlaniş darajasi uçun juda murakkab edi… Romandan filmga ötişda falsafiy mazmun va ikki dunyoning obrazli qarama-qarşiligi şunçaki yöqolib ketdi… Fantastik va maişiy rejalar badiiy kontrast bermadi. Ular özboşimçalik bilan aralaşib ketdi va ayniqsa Mars sahnalarida «vampuka» taassurotini qoldirdi. Ommaviy sahnalar tartibsiz, çalkaş va beparvo qöyilgan…

Uzoq vaqt vatanimiz kino tarixçilari tomonidan eʼtibordan çetda qolgan bu film çet elda kinofantastikaning umumtan olingan klassikasiga aylandi va butun kino sanʼati tarixidagi muhim hodisa hisoblanadi. Ehtimol, bu 1918-yildagi daniyalik «Osmon kemasi» («Himmelskibet») filmidan keyin kosmik parvoz haqidagi ikkinçi töliq metrajli film.

Frederik Pol bu haqda şunday yozadi:

«Aelita», barça kamçiliklariga qaramay, sokin kino davrining eng yaxşi ilmiy-fantastik filmlaridan biridir. Yarim asr ötib («Solyaris» paydo bölgaç) sovet kinosi xuddi şunday taʼsirçan narsani taklif qila oldi.

Filmda 1920-yillar boşidagi Moskva manzaralarini köriş mumkin. Masalan, Kreml boşlanğiç Xristos Najotkor sobori balandligidan (lenta boşida); Qizil maydon hali Lenin mavzoleyisiz va maydon markazida Minin va Pojarskiy haykali bilan (58-daqiqada).

Sovet kosmonavtikasining otalaridan biri, akademik Boris Çertok, aynan «Aelita»ni tomoşa qiliş uni radiotexnikaga qiziqtirgani, bu esa unga aviatsiya va keyin kosmik sanoat yölini oçganini aytgan.