Agony

Film 1966-yilda — Oktyabr inqilobining 50 yilligi munosabati bilan — rejissyor A. Efros tomonidan A. N. Tolstoyning «Imperatritsa fitnasi» pyesasi asosida suratga olinişni boşlagan. Biroq keyinçalik «Luç» birlaşmasi (Mosfilm) rahbari I. Pyriev filmni tuzatiş uçun E. Klimovga topşirgan. Klimov Tolstoy pyesasini ekranlaştirişdan voz keçişga qaror qildi, uni «karton narsa» deb atadi va A. Volodindan yangi ssenariy yozişni söradi. Volodin rad etdi. Şunda Klimov xuddi şu taklif bilan I. Nusinov va S. Lunginga murojaat qildi (uning oldingi filmlaridan biri — «Xuş kelibsiz, yoki Begonalar kirişi taqiqlanadi» ssenariysi mualliflari).

1966-yil may oyida «Luç» Nusinov va Lungin ssenariysiga «Muqaddas çol Grişka Rasputin» («Messiya») nomli arizani tasdiqladi. Avgust oyida u kengaş muhokamasida yangi nom — «Antixrist» ostida körib çiqildi va farsni ifodalagan edi. Klimovning sözlariga köra: «Film farsona ruhda öylangan edi. Bizda bir vaqtning özida ikkita Rasputin bor edi. Biri — haqiqiy, realistik tarzda berilgan. Ikkinçisi — folklor Rasputini, afsonaviy Rasputin. Bu folklor Rasputinining obrazi eng ğaroyib miş-mişlar, afsonalar va latifalardan şakllangan edi, ular öz vaqtida xalq orasida Rasputin haqida yurardi. Bu yerda hammasi börttirilgan, şarjlangan, grotesk edi».

1966-yil 30-avgustda ssenariy tasdiqlaş uçun Boş ssenariy-tahririyat kollegiyasiga (GSRK) taqdim etildi.

Kinematografiya qömitasi ssenariyni tasdiqlamadi, bunga ssenariyda juda köp «mazali gaplar» borligi, «podşolikni xonadon çiziğida uriş mumkin emasligi» va Rasputinni Pugaçyovdek «qahramonlik ruhida», «deyarli Pugaçyov kabi» körsatiş man etilganligini sabab qilib körsatdi — va film yopildi.

1967-yil kuzida qömitaga yangi, qayta işlangan ssenariy varianti «Agoniya» degan yakuniy nom bilan taqdim etildi. Film ikkinçi marta işga tuşirildi. Ammo ön kundan söng yana yopildi.

1971-yilda Gollivud filmi «Nikolay va Aleksandra» çiqdi, bu sovet mafkuraçilarini «podşo» mavzusida özlarining «qarşi-tarğibot» filmini suratga oliş va uni tezroq prokatga çiqarişga undadi.

Bizningça, bu film adabiyotda va kinoda podşolikni oqlaş va haqiqiy tarixni buziş uçun köp ish qilgan qizğin antisovetçilarga javob bölişi mumkin.

Uçinçi marta film 1973-yilda Davlat kinematografiya qömitasining yangi raisi F. Ermaşning ruxsati bilan suratga olinişni boşladi. Suratga oliş jarayonida film uzaydi va ikki qismli böldi. Suratga oliş 1974-yilda tugadi, toza nusxa esa 1975-yilda tayyor böldi.

Biroq filmga prokatga ruxsat berilmadi va 1978-yilda tuzatiş uçun Klimovga qaytarildi.

1981-yilda «Agoniya» çet elga sotildi, Fransiya, AQŞ va boşqa mamlakatlarda namoyiş etildi. Venetsiya kinofestivalida kartina FIPRESSI mukofotini (1982) va Fransiyada «Oltin burgut» Grand-prisini (1985) oldi.

Sovet ekranida «Agoniya» faqat 1985-yil bahorida paydo böldi.

Aleksey Petrenko — Grigoriy Rasputin

Anatoliy Romaşin — imperator Nikolay II

Velta Line — imperatritsa Aleksandra Fyodorovna

Alisa Freyndlix — Anna Aleksandrovna Vyrubova, imperatritsa Aleksandra Fyodorovnaning eng yaqin dösti

Leonid Bronevoy — Ivan Fyodoroviç Manaseviç-Manuylov, jurnalist, ohrana agenti, esarlarning dösti, ayollar ixlosmandi va Grigoriy Rasputinning şaxsiy kotibi

Mixail Danilov — knyaz Mixail Androniko (ovozini Veniamin Smexov beradi)

Boris Ivanov — doktor Lazovert

Aleksandr Romanov — knyaz Feliks Feliksoviç Yusupov

Yuriy Katin-Yartsev — Vladimir Mitrofanoviç Purişkeviç, qora yuzlilar guruhi aʼzosi

Pavel Pankov — Ignatiy Porfireviç Manus, bankir va moliyaçi

Nelli Pşennaya — Saşenka, baronessa

Mixail Svetin — Daniil Terexov, «ohrana» agenti

Vladimir Osenev — Boris Vladimiroviç Ştyurmer, gofmeyster va «çol»

Alla Maykova — Lidiya Vladimirovna Nikitina, Ularning Oliy Hazratlari frelinasi

Sergey Muçenikov — buyuk knyaz Dmitriy Pavloviç

Aleksandr Pavlov — Suxotin, fitnaçilardan biri va poruçik

Boris Romanov — Balaşov (ovozini Aleksandr Vokaç beradi)

Pyotr Arjanov — Ivan Logginoviç Goremikin, Vazirlar kengaşi raisi

Arkadiy Arkadyev — Mixail Vladimiroviç Rodzyanko, Davlat dumasi raisi

Vladimir Raykov — Aleksey Nikolayeviç Xvostov, içki işlar vaziri

Baytan Omarov — Pyotr Badmayev, tibbiyotning tibet doktori (ovozini Artyom Karapetyan beradi)

Afanasiy Trişkin — Maklakov

Galina Nikulina — qöşiqçi ayol

Sergey Svistunov — Aleksey Alekseyeviç Brusilov, Janubi-ğarbiy front qömondoni

Ivan Palmu — Mixail Vasilyeviç Alekseyev, Boş ştab boşliği

Vladimir Erenberg — ierarx

Anatoliy Gariçev — ota Yakov

Anatoliy Solonitsyn — polkovnik, baronessaning eri

Panteleymon Krymov — lakey

Mikaela Drozdovskaya — Rasputin suvidagi ayol

Valentina Talizina — Aglaya Akilina

Şavkat Abdusalomov — Badmayevning yordamçisi

Ovsey Kagan — Aleksey Ermolayeviç Evert, Ğarbiy front qömondoni

Lev Lemke — Natanson, jurnalist

Oskar Lind — kotib, hisobçi

Sergey Golovanov — Aleksey Andreyeviç Polivanov, harbiy vazir

Sergey Karnoviç-Valua — general

Lyudmila Polyakova — Paraskeva, Rasputinning xotini

Zemfira Jemçujnaya — Varya, restorandagi xor qöşiqçisi qiz

Natalya Bespalova — Matryona, Rasputinning qizi

Anna Sudakeviç — grafinya Golovina

S. Şadrov — Dmitriy, Rasputinning öğli

Nikolay Lirov — voris

Aleksey Vanin — vorisning tarbiyaçisi

Georgiy Teyx — Dmitriy Rubinşteyn, bankir

Anatoliy Ravikoviç — arizaçi

Gennadiy Voropayev — general

Aleksandr Kalyagin — muallif matni (diktor)

Tatyana Agafonova — Rasputin kompaniyasidagi qiz (titrlarda körsatilmagan)

Rejissyor: Elem Klimov

Operator: Leonid Kalaşnikov

Ssenariy muallifi: Semyon Lungin, Ilya Nusinov

Montajçi: Valeriya Belova

Kompozitor: Alfred Şnitke

Tovuş operatori: Boris Vengerovskiy

Dirijyor: Eri Klas

Rassomlar: Şavkat Abdusalomov, Sergey Voronkov

Kostyumlar: Tatyana Vadetskaya

Musiqiy muharrir: Mina Blank

Kadr ortidagi qöşiq: Valentina Ponomaryova

Butun film davomida Anna Vyrubova keng va uluğvor yuriş bilan yuradi, bir marta hatto imperatritsani ğildirakli kursida olib yuradi, faqat bir marta Rasputinga oğriq haqida şikoyat qiladi. Aslida, 1916-yilda Vyrubovaning özini ğildirakli kursida olib yurişgan, u faqat tayoqçalarda harakatlana olgan, çunki bir yil oldin, 1915-yilda u katta temir yöl halokatiga uçragan va şunday oğir jarohat olganki, hamma uning tez ölişini kutgan edi. U tirik qoldi, lekin umrining oxirigaça tayoqça va tayanç bilan yurdi.

Filmda maşhur «Kuvaka» mineral suvi şubhali çuqurdan gaz niqobli odam tomonidan olinadi. Şişa stakanga quyilgan suv ravşan loyqa va yoqimsiz hidli körinadi. Holbuki, 1915-yilda toğ muhandisi A. I. Dreyer bu suvni eng ilhomlangan sözlar bilan tasvirlagan: «Kuvaka suvi «Gremuçiy rodnik» nafaqat fizik jihatdan aʼlo, balki kimyoviy, sanitariya va boşqa barça jihatlardan beğubor, kristalldek şaffof, mutlaqo rangsiz, heç qanday hidsiz, yoqimli tetiklantiruvçi taʼmli, heç qanday bakteriyalardan xoli va eng yaxşi içimlik suvlari uçun minimal mineral tarkibli suvdir». Filmda yana suv Peterburg çekkasidagi biror joydan olinganligi körsatiladi, aslida esa V. N. Voyeykovning Penza mulkida olingan.

Rasputin dafn sahnasida tarbiyaçisi bilan birga vorис Aleksey aniq körinadi. Biroq guvohlarning xotiralariga köra, dafnda taxt vorisi bölmagan.

Baranoviçi yönalişidagi hujum qişda emas, balki 1916-yilning yozida amalga oşirilgan.

Rasputin çönta-çönta kiyimda saroyga yöl olayotgan sahnada rossiya bayroği teskari osilgan.

Qora-oq hujjatli 1900-yillar kadrlari yana qora-oq ranglardagi ilk sovet badiiy filmlari kadrlari bilan töldiriladi. Şu tariqa mualliflar Qonli yakşanba (1905-yil 9-yanvar) namoyişini otib taşlaş körsatuvida hujjatlilik illyuziyasini yaratadilar.

Filmda Nikolay II qoronği xonada fotosuratlarni işlab çiqayotgan sahna bor. Unga Xodinka, rus-yapon uruşi, Qonli yakşanba, 1905-yil inqilobi voqealari va «podşo zulmi qurbonlari» sonini sanab ötuvçi kiritmalar hamroh böladi. Fotoxonaning qizil yoruğligi imperatorning laqablaridan biri — «Qonli Nikolay» bilan vizual psixologik assotsiatsiya yaratiş uçun işlatiladi.

Tegişli kadrlar titrlarida ayrim qahramonlarning ismlari bilan birga ularning laqablari (köpinça kamsituvçi xarakterdagi) ham körsatiladi.