Stalker

«Stalker» — sovet fantastik filmi, rejissyor Andrey Tarkovskiyning falsafiy ertagi, 1979-yilda «Mosfilm» kinostudiyasida suratga olingan, ssenariysi aka-uka Strugatskiylarning «Yöl çetidagi piknik» qissasi asosida yozilgan. Bu Andrey Tarkovskiy ijodidagi eng ahamiyatli asarlardan biri. «Andrey Rublyov», «Solyaris» va «Közgu» filmlari bilan birga «Stalker» ham vaqti-vaqti bilan barça davrlarning eng yaxşi kino asarlari röyxatiga kiritiladi.

Filmni yaratiş jarayoni köplab muammolar bilan birga keçdi. 1977-yil 31-yanvarda Isfara hududida yuz bergan zilzila tufayli guruh tabiiy suratga oliş uçun yangi joy izlaşga majbur böldi. 1977-yil aprelida Georgiy Rerberg nihoyat Tallindan 25 kilometr uzoqlikdagi, Yagala daryosidagi eski vayron bölgan elektrostansiya hududida yangi natura topdi. U yerda suratga olingan barça materialni Tarkovskiy yaroqsiz deb topdi. Qöşimça mablağ oliş uçun bir qismli film ikki qismli deb eʼlon qilindi va 1978-yilning iyun–dekabr oylarida butunlay qayta suratga olindi. Umumiy byudjet taxminan 600 ming rublni taşkil etdi.

1979-yil 25-mayda «Mosfilm» kinostudiyasida filmning birinçi yopiq körsatuvi «özimizniki» uçun taşkil etildi. 15-iyunda Moskvadagi Markaziy kino uyida premyera bölib ötdi. 1980-yil 19-mayda film nihoyat prokatga çiqdi. 1980-yilda film Kann xalqaro kinofestivalida tanlovdan taşqari körsatildi va u yerda Ekumenik hakamlar hayʼati mukofotiga sazovor böldi. Şu yili rejissyor italyan milliy kino mukofoti «Davide di Donatello»ning «Luçino Visconti» maxsus mukofotiga ham munosib topildi.

Ssenariy mualliflari: Arkadiy va Boris Strugatskiylar

Boş rejissyor: Andrey Tarkovskiy

Boş operatorlar: Aleksandr Knyajinskiy, Georgiy Rerberg, Leonid Kalaşnikov

Boş rassomlar: Andrey Tarkovskiy, Aleksandr Boym

Rassom: Şavkat Abdusalomov

Bastakor: Eduard Artemyev

Tovuş rejissyori: Vladimir Şarun

Dirijyor: Emin Xaçaturyan

Montaj: Lyudmila Feyginova

Kostyum rassomi: Nelli Fomina

Rassomlar: Raşit Safiullin, Vladimir Fabrikov

Rejissyor yordamçilari: Marianna Çugunova, Evgeniy Tsimbal

Film direktori: Aleksandra Demidova

1973-yilda, hali «Közgu» ustida işlayotgan paytida, Andrey Tarkovskiy kundaligiga Strugatskiylarning yangi «Yöl çetidagi piknik» qissasi unga qiziq tuyulgani haqida yozgan. 1974-yilda u yozuvçilar bilan boğlanib, bu asarni ekranlaştirmoqçi ekanini aytgan. Öşa paytda Tarkovskiy Dostoyevskiyning «Ahmoq» va Tolstoyning «Ivan Iliçning ölimi» asarlarini ekranlaştiriş rejalarini ham közlagan, «Ariel» romani asosida ssenariy yozişga kirişgan. 1975-yil oxiriga kelib, u Strugatskiylar bilan birgalikda ularning qissasi asosida ssenariy ustida işlaşga butunlay qaror qilgan.

1976-yil 26-fevralda Tarkovskiy KPSS XXV syezdi Prezidiumiga ariza yuborib, unga ijod qilişga imkon berilmayotganini bildirgan. Yuqori doiralar rejissyorning oxirgi darajada qiyinçilikka uçrab, mamlakatni tark etişi mumkinligini tuşunişdi. Natijada uning vaziyati keskin özgardi. SSSR Davlat kino qömitasi raisi Filipp Yermaş Tarkovskiyga Strugatskiylarning «Istaklar maşinasi» ssenariysi asosida film suratga olişga rasman «yaşil çiroq» yoqdi. 28-fevralda «Mosfilm» kinostudiyasining Eksperimental ijodiy birlaşmasi (EIB) boş muharriri Vladimir Ognev ssenariyga ijobiy şarh berdi, 9-martda esa EIBning ssenariy-tahririyat kollegiyasi uni işga tuşirişni tavsiya qildi. Tarkovskiy kino rahbariyatining bunçalik tez harakat qilişini kutmagan edi.

Dastlab ssenariy rejissyor Georgiy Kalatozişvili uçun möljallangan edi, Tarkovskiy esa tajribasiz ssenaristlarga faqat yordam berar edi. Biroq Kalatozişvili bu filmni suratga olişdan boş tortdi. Mart oyi oxiriga kelib ssenariyning ikkinçi varianti «Istaklar maşinasi» tayyor böldi. 16-aprelda film işlab çiqarişga topşirildi, 22-aprelda EIB boş muharriri Vladimir Ognev Strugatskiylar ssenariysini rejissyorlik «bosqiçi»ga tavsiya qildi. 1976-yil may oyida EIB tugatildi va Tarkovskiy Ikkinçi ijodiy birlaşmaga ötdi. 21-mayda filmning smetasi «Mosfilm» va SSSR Kino qömitasi rahbariyatiga taqdim etildi. Şu orada Kino qömitasi tahrirçilari ssenariyga bir qator tuzatişlar kiritişni talab qilişdi, bu esa rejissyorni qoniqtirmadi. Tarkovskiy dastlabki variantlarni juda «rang-barang» va «soddalaştiriş»ga muhtoj deb atadi. Yozuvçilar bölajak ssenariyning çeksiz qayta işlanişiga sabr-toqat bilan qaraşdi.

«Bizga dahoda işlaş baxti nasib etdi, — dedik öşanda bir-birimizga. — Demak, dahoning barça ehtiyojlarini iloji boriça töliq qondiradigan ssenariy yaratiş uçun barça kuç va qobiliyatimizni sarflaşimiz kerak».

Titrlarda Tarkovskiy ssenarist sifatida körsatilmagan bölsa-da, u uçta hammualliflardan biri hisoblanardi va uning roli asosan materialni saralaşdan iborat edi. Boris Strugatskiy eslaşiça, «Istaklar maşinasi» ssenariysi bilan soliştirganda heç bir boşqa asar ularning kuçini şunçalik köp olmagan va bu işni çeksiz çarçatuvçi deb atagan. «Stalker» tufayli «Çumoli uyasidagi qönğiz» qissasi ham keçiktirilgan. Filipp Yermaş yakuniy tasdiqlaşdan oldin Tarkovskiyni ogohlantirgan ediki, aka-ukalar «ekranlaştirib bölmaydigan» deb obrö qozonişgan, ayniqsa «Dözax yigiti» asari asosidagi avvalgi ekranlaştiriş muvaffaqiyatsiz bölganidan keyin. Biroq Tarkovskiy öz fikridan qaytmadi.

Suratga oliş guruhiga bir neça filmda Tarkovskiy bilan birga işlagan kişilar kirdi: Georgiy Rerberg, Eduard Artemyev, Lyudmila Feyginova, Nikolay Grinko va Anatoliy Solonitsin. 1976-yil iyulida Tojik SSRda «Zona» uçun suratga oliş joyi topildi. Tallinga safari vaqtida Tarkovskiy ayrim sahnalarni öşa yerda suratga olişga qaror qildi. 1-sentyabrda «Stalker» filmi «Mosfilm» kinostudiyasining 1977-yil uçun mavzuviy va işlab çiqariş rejalariga kiritildi.

1977-yil yanvarida deyarli hamma narsa Isfara hududida suratga olişga tayyor edi. Lekin 31-yanvarda u yerda kuçli zilzila yuz berdi va ekspeditsiyani bekor qilişga töğri keldi. 15-fevralda «Stalkerning kvartirasi» obyektida filmning birinçi pavilon sahnasi suratga olindi — unda Stalkerning xotinini Alisa Freyndlix öynadi. Tarkovskiy materialdan juda mamnun böldi.

Yangi natura izlaşga ikki oy ketdi. 1977-yil aprelida Tallin yaqinidagi kiçik şahar Maardu yaqinida taşlandiq elektrostansiya topildi. Tarkovskiy filmni töxtatib qöyişlaridan qörqib, Estoniya naturaʼsini tezda tasdiqladi.

1977-yil 7-mayda suratga oliş guruhi Tallinga jönadi. Suratga oliş 19-mayda boşlandi. Tarkovskiy bir neça daqiqa davom etadigan juda uzun kadrlar suratga oldi. Dastlabki ön kun içida qahramonlarning elektrostansiyaga kiriş yöllarining deyarli hammasi suratga olindi. Birinçi işlab çiqilgan materiallar yaroqsiz çiqdi va Tarkovskiy sabab aniqlaş uçun Moskvaga uçib ketdi. Brakning sababi «inson omili» deb tuşuntirildi va fokus böyiça yordamçi işdan böşatildi, keyinroq maʼlum bölişiça, u aybdor emas edi. Tarkovskiy va Rerberg Moskvadan qaytgaç, guruh yaroqsiz deb topilgan sahnalarni qayta suratga ola boşladi. Iyun oxiriga kelib reja böyiça orqada qoliş bartaraf etildi va işlar rejadan oldinga ötdi. Natura metrajining deyarli yarmi suratga olindi. Şu vaqt içida «Mosfilm»da nihoyat işlab çiqiş maşinasi tuzatildi va suratga olingan material qayta işlandi. U ham yaroqsiz çiqdi va bu safar yana «inson omili» bilan izohlandi. 7-iyulda ikki marta suratga olingan sahnalarni qayta suratga oliş boşlandi.

Doimiy özgartirişlar tufayli film byudjetdan oşib keta boşladi, ssenariy suratga oliş davomida töğridan-töğri qayta yozilar, işlar oğir va sekin borardi. Tarkovskiy natijalardan butunlay qoniqmasdi, u Boris Strugatskiyga «hammasi notöğri va boşqaça» deb şikoyat qilardi. Rejissyorning talabçanligi guruhni çarçatardi. Ekranda bir neça soniya davom etadigan sahna ustida rassomlar bir neça kun işladi. Tarkovskiy kadrga tuşadigan maysazorda faqat yaşil rang bölişini talab qildi. Notöğri tusdagi barça ötlar birma-bir ehtiyotkorlik bilan olib taşlandi.

Byudjetning katta qismi sarflangan paytda Tarkovskiy boş qahramonning xarakterini özgartirişga qaror qildi. Biroq qöşimça mablağ oliş uçun bir qismli filmni ikki qismliga aylantiriş kerak edi. 5-avgustda «Mosfilm»ning boş direktori Sizov va boş muharriri Nexoroşev imzosi bilan ikki qismli film işlab çiqarilişi haqidagi xat SSSR Kino qömitasiga yuborildi.

Film Kodak kinoplyonkasiga suratga olingan, u öşa paytda tanqis bölib, faqat tanlangan rejissyorlarga berilardi. Georgiy Rerberg Kodak plyonkasi bilan işlagan va sovet operatorlarining eng professionallaridan biri sifatida nom qozongan edi. 11-avgustda «Mosfilm»da «Stalker» ijodiy guruhining suratga olingan materiali sifatida sifatni tasdiqlovçi protokol qabul qilindi. Material qoniqarsiz deb topildi. Şu bilan birga brakning sabablari heç qaçon aniqlanmadi. Ayb suratga oliş guruhiga, boş operatorga, notöğri ekspozitsiyaga va yetarli bölmagan yoritişga qöyildi. Bu voqea Tarkovskiy bilan Georgiy Rerberg örtasida jiddiy kelişmovçilikka olib keldi. Suratga olişda amaliyot ötagan Pavel Fattaxutdinov eslaydi: «Ular orasida vositaçi Maşa Çugunova edi, Tarkovskiyning sevimli va sadoqatli yordamçisi. Andrey Arseneviç aytardi: „Maşa, operatorga ayting, şunday-şunday qiliş kerak“. Maşa jim turardi, Rerberg esa göyo unga murojaat qilgandek aytardi: „Maşa, rejissyorga ayt, men bunday qilmayman“». Natijada operator işdan çetlaştirildi, garçi uning suratga olgan bir neça kadri filmga baribir kirib qoldi.

1977-yil 21-sentyabrda «Mosfilm»ning Badiiy kengaşi byurosi majlisi bölib ötdi, uning aʼzolariga dastlabki tarzda 2700 metrdan 2160 foydali metr suratga olingan material körsatildi. Tarkovskiy bu materialning hammasini brak deb hisoblaşini va undan bitta metrini ham işlata olmasligini bildirdi. Şu bilan birga taxminan 300 ming rubl sarflangan edi, lekin kim aybdor ekanini aniqlab bölmasdi. U bir qismli film örniga ikki qismli film suratga olişni taklif qildi. Hamkasblarining köpçiligi uni qöllab-quvvatladi. SSSR Kino qömitasi qayta işlangan ssenariy tasdiqlanmasdan, ketayotgan natura böyiça suratga olişga ruxsat bermadi. Biroq Tarkovskiy bu qarorga eʼtibor bermay Tallinga qaytib keldi.

1977-yil sentyabr — oktyabrda suratga oliş yangi operator (Leonid Kalaşnikov) va boş rassom (Aleksandr Boym örniga kelgan Şavkat Abdusalomov) bilan davom ettirildi. Ish ikki hafta davomida dam oliş kunlarisiz olib borildi. Yoz ostida suratga olişdi. 28-sentyabrda biroz qayta işlangan ikki qismli film ssenariysi SSSR Kino qömitasi tomonidan rad etildi. «Mosfilm» rahbariyati işlarni töxtatişni talab qildi. 7-oktyabrda SSSR Kino qömitasi «Stalker» filmini işlab çiqariş muddatini uzaytiriş va uni topşiriş muddatini 1978-yil 23-mayga köçiriş töğrisida buyruq çiqardi. Tarkovskiyga ketayotgan natura böyiça suratga olişni yakunlaş va ssenariyni tugallaş taklif qilindi.

1977-yil oktyabrida Tarkovskiyni hali ham qoniqtirmagan ssenariy navbatdagi, sakkizinçi yoki töqqizinçi marta qayta yozildi. Sinov va xato usuli, bunda rejissyor ssenaristlarga nima istayotganini tuşuntirib berolmasdi, oxir-oqibat natija berdi. Boris Strugatskiy eslaşiça, u aka-si bilan umidsizlikka tuşib, nihoyat «muqaddas ahmoq» Stalkerni öylab topişibdi. Bu variant Tarkovskiyga yoqdi.

Şu orada Boş ssenariy-tahririyat kollegiyasi, Kino işlab çiqariş boş boşqarmasi va SSSR Kino qömitasining Texnik boşqarmasi butun film materialini, 5 ming metrni körib çiqib, suratga oliş guruhining texnik brak sababli yaroqsizligi haqidagi havolalarini asossiz deb topdi. Ularning fikriça, texnik brakka «ozgina sonli rejim kadrlarini» (taxminan 200–250 çiziqli metr) kiritiş mumkin edi, ularning detallarni işlaş sifati va aniqligi şubhali. Tarkovskiy yaroqsiz deb topgan materialni ular «oddiy ish materiali» deb hisobladi. Biroq Yermaş bu mavzuga qaytmadi. Rerberg va Kalaşnikov tomonidan suratga olingan barça material «Stalker» montajçisi Lyudmila Feyginovaning kvartirasida saqlangan va 1990-yillarning örtalarida yonğinda yöq bölib ketgan.

1978-yil 10-fevralda ikki qismli «Stalker» filmi «Mosfilm»ning 1979-yil uçun mavzuviy va işlab çiqariş rejasiga kiritildi. SSSR Kino qömitasi işlab çiqariş uçun qöşimça ravişda 500 ming rubl va «Kodak» plyonkasi ajratdi.

1978-yil aprelida Tarkovskiy yurak xurujiga uçradi va işni uçinçi tarkib bilan boşidan boşladi. Konsepsiya özgardi: ilmiy-fantastik jihat butunlay yöqoldi, Stalker esa yangi qiyofa oldi. Uçinçi variantda operator Aleksandr Knyajinskiy böldi. Uçinçi urinişda film 1978-yilning iyun–dekabr oylarida butunlay qayta suratga olindi. Suratga oliş 19-dekabrda yakunlandi. Filmning texnik-iqtisodiy körsatkiçlari tahlili böyiça «tuşuntiriş xatida» direktor Aleksandra Demidova yozdi:

Guruh ikkinçi qismni suratga olişi va birinçi qismning 2457 foydali metrini qayta suratga olişi kerak edi, buning uçun qöşimça mablağ yöq edi. Bir qismli filmni işlab çiqariş bilan boğliq 280 ming rublli xarajatlar yangi jamoaga ortiqça yuk bölib tuşdi. (...) Guruh asosan har bir sahnani 1–2 marta suratga oldi. Bu faqat jamoaning barça böğinlari yuqori professionalligi bilan mumkin böldi. (...) Ikki qismli «Stalker» filmi jamoasi ikkala qismni yuqori badiiy darajada qayta suratga olib, dastlabki ortiqça xarajatni 98,8 ming rublgaça qisqartirdi.

Dastlab zarur natura Tarkovskiy tomonidan Tojikistondagi Isfara şahri yaqinida topilgan edi, lekin 1977-yil 31-yanvarda şahar zilzila tufayli vayron böldi. Bu holat suratga olişga tösqinlik qilmadi, lekin suratga oliş guruhi yaşaş uçun joy topa olmadi. Uzoq izlanişdan keyin 1977-yil aprelida Georgiy Rerberg Tallindan 25 kilometr uzoqlikdagi, Yagala daryosidagi eski vayron bölgan elektrostansiya hududida yangi natura topdi.

Zonaning apokaliptik manzaralari şu qadar işonarli çiqqanining yana bir sababi, suratga oliş joyi yaqinida sellyuloza-qoğoz fabrikasi çiqindilarni daryoga taşlab, uni kuçli ifloslantirardi. Qöriqçi postidagi BMT epizodi Tallinning markazidagi, Rotermanni kvartalidagi eski Tallin elevatorining qozonxonasi yonida suratga olingan. Kvartalning içki köçasi hozir «Stalkeri käik» — «Stalker ötiş joyi» deb ataladi. Bu epizodning boşlanişi — teplovozning ötişi — eski Tallin issiqlik elektr stansiyasi (hozirgi «Kultuurikatel» — «Madaniyat qozoni») yonida suratga olingan, uning quvurida hanuz «UN» yozuvi saqlanib qolgan. 2006-yilda quvurga Estoniya va ingliz tillarida, bu joyda «Stalker» filmi suratga olinganligi haqida xotira lavhasi osilgan.

Pavilon sahnalari «Mosfilm»da ötkazildi. Yakuniy sahnalar, unda Stalker qizini yelkasida kötaradi, şuningdek, bardan çiqiş sahnasi Moskvada, Kaşenko nomidagi ruhiy kasalxona devori yonida suratga olingan. Orqa fonda TETs-20 quvurlari körinadi.

1979-yil 19-aprelda «Stalker» ikki plyonkada işlab çiqariş tugallandi. Unga atigi uçta tuzatiş kiritildi. 1979-yil 12-mayda SSSR Kino qömitasi raisi Filipp Yermaş filmni Kann festivaliga yuborişdan boş tortdi va uni Moskva kinofestivalida körsatmoqçi ekanini bildirdi.

1979-yil 25-mayda «Mosfilm» kinostudiyasida «özimizniki» uçun birinçi yopiq körsatuv bölib ötdi. 7-iyunda filmga ruxsatnoma guvohnomasi berildi. 15-iyunda Markaziy kino uyida premyera ötkazildi. 1979-yil iyulida «Stalker» Tomskda körsatildi (Tomaşaxonalar va sport saroyi, Olimlar uyi). 30-iyulda Tarkovskiy gazetalardan Venetsiya kinofestivalining direktori Karlo Lidzani «Stalker»ni körsatiş uçun astoydil harakat qilgani, lekin rad javobini olgani haqida bildi.

1980-yil 13-mayda film Kann kinofestivalida norasmiy ravişda körsatildi, 19-mayda esa Moskvadagi «Mir» kinoteatrida, Tsvetnoy bulvarida, filmning keng prokati nihoyat boşlandi. Butun mamlakat böylab 196 ta film nusxasi tayyorlandi.

Moskvada «Stalker» atigi uç kinoteatrda namoyiş etildi. Premyeradan keyingi dastlabki oylarda Tarkovskiyning navbatdagi filmi çiqqanligi sovet matbuotida heç qanday eʼtirof etilmadi. Filmga şarhlar va retsenziyalar faqat Kann festivalida körsatilgandan keyin paydo böldi.

1980-yilda Tarkovskiy RSFSR Xalq artisti unvonini oldi, lekin «Stalker» uning SSSRda suratga olingan sönggi kartinasi böldi, şundan keyin u xorijda işladi. Filmga qiziqişning yangi tölqini Çernobil falokatidan va 1986-yilda Tarkovskiy vafotidan keyin paydo böldi. Filmni köpinça uning yaratuvçilari uçun halokatli deb ataşardi.