Alexander Nevsky

Alexander Nevsky — sovet badiiy tarixiy filmi bölib, Çudskoye köli ustida 1242-yil 5-aprelda Livon ordeni ritsarlari bilan jangda ğalaba qozongan qadimgi rus knyazi haqida. U 1930-yillardagi klassik sovet tarixiy filmlari qatoriga kiradi va Sergey Eyzenşteynning eng yaxşi asarlaridan biri hisoblanadi. Filmga musiqani Sergey Prokofyev yozgan.

«Alexander Nevsky» 1938-yil 1-dekabrda ekranga çiqdi va butun xalq e‘tirofiga sazovor böldi. Sergey Eyzenşteyn Lenin ordeni bilan mukofotlandi, Stalin mukofotini oldi va san‘atşunoslik doktori unvonini qölga kiritdi.

1942-yilda Muz jangining yetti yuzillik yubileyi munosabati bilan Stalinning sözlari yozilgan plakat çop etildi: «Bu uruşda sizni buyuk ajdodlarimizning jasoratli obrazi ilhomlantirsin». Keyinçalik «Nevskiy»ning deyarli butun ijodiy guruhi Eyzenşteynning navbatdagi filmi — «Ivan the Terrible»ni ham suratga oldi.

1935-yil yanvarda SSSR kinematografçilarining butunittifoq konferensiyasi bölib ötdi, unda Eyzenşteynni nazariyaçilikda va hayotdan uzoqlaşişda ayblaşdi. Bu konferensiya sovet kinosanoatining şakllanişiga olib kelgan jarayonning yakuni böldi. Bu sanoat vatanparvarlik va «ğoyaviylik»ka asoslangan edi, «sotsialistik realizm» doktrinasi esa dastlab adabiyotda paydo bölib, keyin kinematografga ham köçirildi.

1932-yil may oyida Mexikodan Moskvaga qaytgaç, Eyzenşteyn öziga nisbatan kuçayib borayotgan duşmanlik va şubha bilan töqnaşdi. 1935-yilda Eyzenşteyn «Bejin ötloq»ni suratga olişga urindi, ammo ğoyaviy va senzura sabablariga köra bu loyiha amalga oşmadi. U kollektivlaştiriş fonida qişloqda keçayotgan jarayonlarning xilma-xilligini aks ettirmoqçi edi va asos sifatida Pavlik Morozov hikoyasini olgan edi. Injil assotsiatsiyalari va iqtiboslarga töla bu filmda zamonaviy sovet voqeligini mifologiyalaştiriş va unga xristian motivlarini kiritişga uriniş qilingan edi. Filmni suratga oliş «rasmning formalizmi va tilning murakkabligi» sababli töxtatildi, olingan materiallar yaroqsiz deb topildi, ish natijalari rahbariyat va rasmiy tanqid tomonidan qattiq baholandi. Bu filmning «badiiy yaroqsizligi va aniq siyosiy nomuvofiqligi» sababli taqiqlanişi sovet kinematografi ustidan partiya nazoratini örnatiş jarayonidagi asosiy voqealardan biri hisoblanadi.

Rejissyor matbuotda ommaviy öz-özini tanqid qilişga majbur böldi va pedagogik faoliyatdan çetlatildi. Uning ahvoli xavf ostida qoldi (öttizinçi yillarda köplab tanişlari, teatr va kino xodimlari repressiyaga uçragan edi), uni hatto trotskiyçilar bilan aloqada ayblaşdi. Sovet kinematografining rahbari Boris Şumyatskiy uni film yaratişdan çetlatişni taklif qildi. Rejissyor 1937-yil 16-aprel kuni Şumyatskiyga yozgan xatida undan keyingi işlaşga ruxsat söradi va partiya çiziğiga sodiq dramaturg Vsevolod Vişnevskiyning «Biz, rus xalqi» nomli, Qizil Armiyaning şakllanişi haqidagi ssenariysi asosida film suratga olişni taklif qildi. 1937-yil 9-mayda rejissyorga kino suratga oliş imkoniyatini beriş masalasi VKP(b) MK Siyosiy byurosi muhokamasiga kiritildi. Uning qarori şunday deb yozilgan edi: «Menimça, Eyzenşteynni sinab köriş mumkin, unga topşiriq (mavzu) berib, avval ssenariysi, matni va boşqalarini tasdiqlaş kerak — u bilan işlaş lozim. V. Molotov».

1793–1794-yillarda frantsuz inqilobçilari tomonidan Sen-Denis bazilikasidagi qirollik qabrlarining vayron qilinişiga öxşab, 1922-yilda sovet hokimiyati arboblari Aleksandr Nevskiyning qoldiqlarini Aleksandr Nevskiy lavrasidan çiqarib taşladilar (ularni öz xavf-xatarlari ostida Ermitaj muzey xodimlari olib qolişdi va saqlab qolişdi). Kiçik sovet ensiklopediyasi va Katta sovet ensiklopediyasining birinçi naşrida Aleksandr Nevskiy haqidagi maqolada şunday yozilgan edi: «yoşligidan Novgorodda hukmronlik qilgan va bu yerda Novgorod savdo kapitaliga qimmatli xizmatlar körsatgan, şvedlar, livonlar va litvaliklarga qarşi uruşlarda uning manfaatlarini muvaffaqiyatli himoya qilgan [...] xonga ta‘zim bajo keltiriş uçun borgan va buyuk knyazlik yorliğini olgan…». 1930-yillarda SSSRda vatanparvarlikni faqat burjua hodisasi deb körişga qarşi, klassik marksizmning ba‘zi qaraşlarini qayta körib çiqişga yönaltirilgan buriliş yuz berdi. Bu marksistik tarix maktabining SSSRdagi yetakçisi Mixail Pokrovskiy qaraşlaridan voz keçişda namoyon böldi. Uning sotsiologik tarixşunosligi rus tarixini sinfiy qarama-qarşiliklar nuqtai nazaridan tasvirlar va marksistik iqtisodiy-tarixiy kategoriyalarga yönaltirilgan edi, milliy va vatanparvarlik elementlari esa e‘tiborsiz qoldirilar, jim ötkazilar va hatto masxara qilinardi.

Vatan tarixining buyuk tarixiy şaxslaridan biri, mamlakatning qahramonona ötmişini abadiylaştirişi, bosqinçilarga qarşi kuraşni va yangi yutuq hamda jasoratlarga ilhomlantirişi kerak bölgan şaxs Aleksandr Nevskiy böldi. Qadimgi rus knyazi va uning işlariga bağişlangan birinçi asar yigirma yillik tanaffusdan söng «Tarixiy jurnal»da 1937-yil mart — aprel oylarida çop etildi. Bu maqola bilan deyarli bir vaqtda «Pravda»da 1937-yil 28-martda P. Drozdovning «Pokrovskiy tarix maktabi» maqolasi çiqdi. Unda bu maktab tarixçilari «xalq duşmanlari» deb eʼlon qilindi. Bundan taşqari, muallif Pokrovskiy va uning şogirdlari asarlarida novgorodliklar va pskovliklarning salib yurişçilari va nemis bosqinçilariga qarşi kuraşi aks ettirilmaganini ayblagan edi. Nevskiy haqida yangi versiyaga zid biror narsa yozilgan barça oldingi BSE va MSE naşrlari va boşqa asarlar olib taşlandi va yöq qilindi. Şu bilan birga, hokimiyatga yaqin tarixçilar bilan bir qatorda kinematografçilarga ham vazifa berildi: ekranda Aleksandr Nevskiy «mehnatkaş dehqonlar va proletariatning ekspluatatori» emas, balki buyuk jangçi ekanini va ruslarning asosiy duşmani nemis ekanini körsatiş kerak edi.

Sovet-nemis munosabatlarining keskinlaşuvi şaroitida sovet tarixşunosligida slavyanlarning nemis ekspansiyasiga (Drang naç Osten) va umuman bosqinçilarga qarşi asrlar davomida olib borgan kuraşi haqidagi çiziq yuritila boşlandi. Bu esa Aleksandr Nevskiy faoliyatiga ijobiy munosabatni va uning sovet qahramonlari pantoniga kiritilişini belgiladi. Bu holat film prokatga çiqqanidan keyin yana töqqiz oy davom etdi, şundan söng film ekrandan olib taşlandi: nemislar duşman bölişdan töxtadi (batafsil quyida).

Yangi tarixiy doktrinaga muvofiq «progressiv» tarixiy şaxslarning biografiyalariga murojaat qiliş, bu davrda sovet kinosining xarakterli xususiyatiga aylandi. Bu doktrina tarixda şaxsning rolini, köpinça hukmdorlar va sarkardalarning rolini kuçaytirardi (masalan, V. M. Petrovning 1937–1939-yillarda suratga olingan «Petr Birinçi» biografik filmi).

1937-yil 18-mayda Siyosiy byuro qaroridan söng, Eyzenşteynga «Mosfilm» direktori S. I. Sokolovskaya tomonidan tarixiy kino suratga oliş taklifi kiritildi. Unga rus tarixidan syujetlar va qahramonlar taklif qilindi: Minin va Pojarskiy, Ivan Susanin va Aleksandr Nevskiy. Eyzenşteyn muhokama uçun mavzu sifatida Ispaniyadagi fuqarolar uruşi yoki «Igor polki haqida doston»ni taklif qilişga urindi. Şuningdek, u josuslik va buzğunçilik faoliyatiga qarşi kuraş yoki «irq masalasi» haqidagi kinoloyihaga ham qiziqiş bildirdi.

Rejissyor tanlovini Aleksandr Nevskiyga töxtatdi. Bunga, ehtimol, knyaz hayoti haqida saqlanib qolgan ma‘lumotlarning juda oz ekanligi sabab bölgan. Bu esa tarixçilarga katta tanqid uçun asos bermasdan, nisbatan erkin işlaş imkonini berar va suratga oliş jarayoniga taşqaridan ta‘sirni kamaytirar edi: «…u haqida yolğiz bir sahifa solnoma bor, boşqasi esa heç kim bilmaydi».

Mixail Romm bir voqeani hikoya qiladi: Eyzenşteyn uni uçratib, qaysi ssenariyni tanlagan bölardi, deb söragan. Romm, albatta, «Minin va Pojarskiy»ni, deb javob bergan: axir, XVII asr, odamlar qanday körinişda bölganligi va öşa davrda nima bölganligi ma‘lum. Nevskiy davri haqida nima ma‘lum?! «Şuning uçun, — javob bergan Eyzenşteyn, — men aynan „Aleksandr Nevskiy“ni olişim kerak. Men qanday qilsam, şunday böladi».

Bundan taşqari, Nevskiy şaxsi haqida Eyzenşteyn bolalikdan xabardor bölgan deb hisoblanadi, çunki uning ona tomonidan qarindoşlari Konetskiylar Novgorod viloyatidan kelib çiqqan edi. Hali kiçkina bölganida u Sankt-Peterburgda juda dindor buvisi Iraida Matveyevnaning oldida köp vaqt ötkazgan. Buvisi Aleksandr Nevskiy lavrasi yaqinida yaşagan (u yerda uning eri va rejissyorning bobosi — birinçi gildiya savdogari I. I. Konetskiy dafn etilgan edi).

Filmning asosiy mavzusi vatanparvarlik bölişi kerak edi, bu haqda Eyzenşteynning özi şunday yozgan:

— «Vatanparvarlik — mening mavzum — bu bölajak film haqidagi birinçi fikrlar yozilgan birinçi qoğozda şunday yozilgan, menga XIII asrni ekranda qayta tiklaş topşirilganda… Biz xohlaymizki, bizning filmimiz nafaqat faşizmga qarşi jang qilayotganlarni yanada köproq safarbar qilsin, balki dunyo xalqlarining, faşizm… yengilmas deb öylayotgan qismlarida ham ruhlantirsin, jasorat va işonç uyğotsin…». Uning sözlariga köra, «XIII asrda bosqinçi ritsar ordenlari soçgan qonli dahşat» hozir Yevropada «sodir bölayotgan narsadan» deyarli farq qilmaydi.

Ehtimol, yozuvçi A. A. Fadeevning maslahati bilan, u bilan «Moskva» filmi loyihasi ustida hamkorlik rejalaştirilgan edi, Eyzenşteyn hokimiyatga yaqin yana bir yozuvçi va ssenariy muallifi P. A. Pavlenko bilan işlay boşladi. Pavlenko ssenariyning birinçi variantini «Rus» nomi bilan 1937-yil iyul oxirida yakunladi (dastlab u «Janob Buyuk Novgorod» deb atalgan edi).

Avgust örtalaridan boşlab ular rejissyor bilan birgalikda ssenariyning ikkinçi variantida işladilar. Uning matniga yozilgan sözboşida knyaz nomi bilan boğliq holda Pyotr Birinçi va Dmitriy Donskoy ham eslatib ötilgan edi. Adabiy ssenariyning uçinçi varianti 1937-yil 13-noyabrda Kinosanoat boş boşqarmasining mulohazasiga taqdim etildi. Tasdiqlangan ish rejasiga 198 kunlik suratga oliş kiritilgan edi va filmni 1939-yil fevral oxiriga qadar tugatiş rejalaştirilgan edi.

Şunday qilib, Eyzenşteyn ssenariyni yozdi va davlat buyurtmasi asosida filmni sahnalaştirdi. Muallif birinçi toifali aktyorlar tarkibini töpladi. Avvalo, boş rol ijroçisi Nikolay Çerkasov edi. U Eyzenşteyn bilan «Ivan the Terrible»da ham işlaşni davom ettirdi. Çerkasov uçun knyaz rolini taklif qilinişi kutilmagan edi, u özini köproq ötkir xarakterli aktyor deb hisoblaganligi sababli, özi aytganidek, bu uni hayratga soldi. Ammo uni işontirişdi va u taklif qilingan rolga rozi böldi. Nevskiy obrazini tuşuntirar ekan, rejissyor unga şunday degan: «Donişmandlik bilan tiyilgan olov, sintez, ikkalasining birikişi — Aleksandr xarakterining asosi şu. Mana aktyor uçun vazifa!».

Sinovlarsiz Eyzenşteyn Nikolay Oxlopkov va Andrey Abrikosovni knyazning şeriklari Vasiliy Buslayev va Gavrila Aleksiç rollariga tasdiqladi.

Maslahatçilar sifatida tarixçi A. V. Arsixovskiy va general-mayor K. G. Kalmikov taklif qilingan edi.

«Aleksandr Nevskiy» filmini suratga oliş 1938-yil 5-iyunda boşlandi.

Film Pleşçeyevo kölida baliq ovlaş sahnasi va Aleksandr Nevskiyning tatar baskaklari bilan suhbati bilan boşlanadi. Eyzenşteyn bu sahnani Aleksandr Nevskiyning vatani — Pereslavl-Zalesskiy yonidagi Gorodişçe qişloğida suratga oldi. Gorodişçe qal‘asining tepaligi va devori, u yerda öşa paytda knyazlik saroylari turgan, hozirgaça saqlanib qolgan. Mahalliy tarixşunoslar va keksalarning xotiralariga köra, 1938-yil avgust oyida ayrim sahnalarni suratga oliş Kolomna şahridagi Oka daryosining baland qirğoğida joylaşgan Protopotovo qişloği yaqinida davom ettirilgan, bunun uçun maxsus dekoratsiyalar qurilgan. Bu filmning kadrlaridan körinib turibdi.

Filmning markaziy sahnasi — Muz jangini suratga oliş qisqa muddatlar tufayli yozda ötkazildi. Buning uçun Potilixadagi «Mosfilm» hovlisida dekoratsiya qurildi. Gilosli boğ kesib taşlandi va ildizi bilan qazib olindi, yer tekislanib, ustiga asfalt yotqizildi, uni naftalin, bör, arra qipiği, tuz bilan sepib, suyuq şişa bilan quyildi. Şuningdek, oq rangga böyalgan yoğoç «muz parçalari» ham işlatildi. Aleksandr Nevskiy va Livon ordeni magistri örtasidagi duel epizodida Nikolay Çerkasovning dublyori katta leytenant N. I. Buçilyov böldi, magistrning dublyori esa keyinçalik tank qöşinlari generali bölgan Surkov edi.

Rejissyorning özi taʼkidlaganidek, filmning uslubiga M. I. Glinkaning «Ivan Susanin» (Hayot podşoh uçun) operasi va N. A. Rimskiy-Korsakovning «Sadko» operasi ta‘sir körsatgan. Köp joylarda «Igor polki haqida doston»ning ta‘siri ham aniq körinadi. Bundan oldin rejissyor «Mosfilm»ga uni ekranlaştirişni taklif qilgan edi. Viktor Şklovskiy ssenariy muallifi Pavlenkoning jang sxemasiga Genrix Senkeviçning «Salib yurişçilari» romani ta‘sir qilganini körsatadi. Filmning rus sahnalarida voqealar qadimiy atributlar, interyer buyumlari va tegişli dekoratsiyalar bilan puxta bezatildi. Eyzenşteyn Ermitajdan XIII asrga oid haqiqiy qurollarni oldi va Nevskiyning zirhlarini tayyorlaşni diqqat bilan kuzatib bordi. Film uçun örta asrlardagi köçma organning aniq nusxasi tayyorlandi. Jang davomida qora kiygan katolik rohib şu organda çalinadi (mualliflar buni «Livoniya solnomasi»dan olişgan).

Rejalaştirilgan 198 kunlik suratga oliş örniga rejissyorga atigi 115 kun kerak böldi. Suratga olişni muddatidan oldin tugatgani uçun guruhga köçma qizil bayroq topşirildi.

Kinematografik ssenariy variant Pavlenko va Eyzenşteyn taklif qilgan dastlabki variantlardan farq qiladi.

«Rus» nomli ssenariyning birinçi varianti tarixçilar tomonidan keskin tanqid qilindi. M. N. Tixomirov «Tarixni masxara qiliş» (1938) nomli taqrizida şunday deb qayd etdi:

Ssenariy mualliflari… rus tarixini heç bölmaganda biroz bilgan odamlar uçun keçirib bölmaydigan köplab faktik xatolarga yöl qöyişgan va XIII asr Rusi haqida butunlay buzib körsatilgan tasavvur berişgan.

Bu ssenariyning özidayoq Pavlenko töqqizta sahnada kelgusi film uçun asosiy böladigan ikkita syujet çiziğini rivojlantiradi: Tevton ordeniga qarşi kuraş va ikki novgorodlik bogatir, Vasiliy Buslay va Gavrila Olekseyiç örtasidagi gözal Olga uçun raqobat. Tarixçilar tanqidi asosan ssenariydagi köplab tarixiy noaniqliklar va xatolarga qaratilgan edi. Ssenariy esa köp jihatdan badiiy asarlar, masalan, novgorod dostonlari yoki operalar taʼsiriga uçragan edi.

S. M. Eyzenşteyn va P. A. Pavlenko tanqidni hisobga olib, ssenariyni ikki marta qayta işlaşdi. Şu tariqa nemis slavyanşunosi Bernd Ulenbruxning fikriça, u rejissyor tomonidan işning köp jihatdan murosaga asoslangan xarakterini qayd etgan, filmning adabiy ssenariylari «…rassom va senzura örtasidagi majburiy muloqotning, jamoaviy ijodning natijasidir».

1937-yil noyabrda ssenariy mualliflari özlarining «adabiy ssenariy»sini Kinematografiya boş boşqarmasiga topşirdilar, dekabrda u quyidagi körsatmalar bilan qaytarildi:

Rejissyorning özi filmning oxirida kiritilmagan katta epizodni rejalaştirgan edi. Unda knyaz nafaqat jangçi, balki Oltin Ördadagi diplomat sifatida ham namoyon bölişi kerak edi. Unga xon elçisi Xubibulay orqali Nevskiyni çaqirişgan, muzokaralardan keyin esa uni zaharlaşgan. Rejissyor rejasiga köra, knyazning faoliyati şarqiy yönalişga ham ega bölişi kerak edi, uning ölimidan keyin tarixiy izçillik saqlanib qolar edi, Muz jangi esa filmda tarixiy va mavzuiy jihatdan Kulikovo jangidan oldin kelardi:

Şunday qilib, Eyzenşteyn işlagan ssenariy tahririda Nevskiy möğullar orasida diplomat, oila boşliği sifatida ğamxör er va ota bölib namoyon böladi. Şu bilan birga, rejissyor «tarixiy faktlardan badiiy va ğoyaviy mulohazalar foydasiga» ba‘zan çetga çiqişga majbur bölganini tan oldi.

Biroq, filmning oxiri uçun rejalaştirilgan fojiali yakunni saqlab qolişga uriniş yuqoridan töğridan-töğri körsatma bilan tugadi. Bu haqda u şunday yozgan: «Nemis laşkarlarining mağlubiyati sahnasidan keyin qizil çiziqni mening qölim bilan qalam bilan çizişmagan. „Ssenariy şu yerda tugaydi, — menga şunday sözlar yetkazildi. — Bunday yaxşi knyaz ölişi mumkin emas!“». Pavlenko va Eyzenşteyn 1938-yil 24-aprelda «Adabiy gazeta»da yozişdi, ular tarixçilarning tanqidiga rozi bölganliklari va unga muvofiq ssenariyni özgartirganliklarini bildirişdi. Bahs töxtatilganining dalili filmning yangi va yakuniy nomi — «Aleksandr Nevskiy»dir. «Rus» ssenariysining ikkinçi variantida taklif qilingan finalning rad etilganidan söng, «Aleksandr Nevskiy» ssenariysi mohiyatan Pavlenkoning dastlabki tahririga töliq mos keldi.

Keyinçalik rejissyor ikkinçi tahrirga erişa olmaganidan afsuslandi (adabiy ssenariyning uçinçi varianti ikkinçisidan deyarli farq qilmas edi). 1940-yil fevralda u hatto ommaviy ravişda aytdi: turli aralaşuvlar va asl finalning qisqartirilişi tufayli «… Aleksandr Nevskiy xarakterida şekspirça buriliş» yöqolgan. Şuningdek, suratga oliş işlari davomida va monteaj vaqtida baʼzi özgarişlar kiritildi (Novgorod köprigidagi kulaçkali jang sahnasi suratga olinmagan, baʼzi epizodlarda dastlab knyazning xotini körsatilgan edi, monteaj vaqtida bu sahnalarning barçasi olib taşlandi.).

Film XIII asr tarixiga murojaat qilgan bölsa-da, uning mazmuni juda zamonaviy edi: unda yaratilgan davr bilan öxşaşliklar va işoralar, dolzarb taşqi siyosiy vaziyatga işoralar bor edi. Rejissyorning yozuvlaridan birida körinişiça, u filmni Gitlerning «Mening kuraşim» kitobidan iqtibos (titr) bilan boşlamoqçi bölgan. Gitler «Rossiya hisobiga yerlar…» egallaş kerakligini va buning uçun «bizning ordenlarimiz ritsarlari bir vaqtlar yurgan yöldan boriş» lozimligini tarğib qilgan. Şundan söng quyidagi yozuv bölişi kerak edi: «Eslaylik va eslatamiz, bu qanday sodir bölgan». Bundan taşqari, Eyzenşteyn qadimgi rus dubulğasi rasmlarining budyonovkaga öxşaşligida davomiylikni körib, ularni şu yozuv bilan izohlagan: «Unutmaslik. Novgorod qöşinida bunga qattiq eʼtibor beriş».

Filmda osonlik bilan öqiladigan allegoriya bor: it-ritsarlar ostida faşistik Germaniya, Novgorod Rusi ostida esa Sovet Ittifoqi nazarda tutiladi. Bu allegoriya antifaşistik tarğibot sifatida işlatilgan.

Filmning finalida Nevskiy dasturiy nutq sözlaydi, unda quyidagi sözlar yangraydi: «— Boringlar va begona yurtlarda hammaga ayting, Rus tirik. Qörqmasdan bizning mehmonimizga kelsinlar. Lekin kim qiliç bilan bizga kirsa, qiliçdan halok bölsin. Rus yeri şunga tayanadi va tayanib turadi!» Şu sahna asosida maşhur iborа (yoki uning variantlari) keng tarqaldi: «Kim qiliç bilan bizga kelsa, qiliçdan halok böladi!» Köpinça bu ibora Aleksandr Nevskiyga nisbat beriladi, garçi u aslida filmdan kelib çiqqan. Bu ibora Matto Injilining (26-bob, 52-oyat) iqtibosiga işora ekanligi hisoblanadi: «Çunki qiliç kötarganlarning hammasi qiliç bilan halok bölur». Filmdagi knyaz nutqiga öxşaş ritorika uning yaratilgan davri uçun xarakterli edi. Masalan, Stalin 1934-yil 26-yanvarda VKP(b) XVII qurultoyida öz hisobot maʼruzasida Germaniya va Yaponiya haqida gapirib, şunga öxşaş maʼnoli iborani aytgan:

Filmga musiqani (Eyzenşteyn bilan yaqin hamkorlikda) S. S. Prokofyev yozgan. Bastakorning sözlariga köra, u rejissyorning isteʼdodiga uzoq vaqtdan beri muxlis bölgan va filmga musiqiy sado yoziş taklifini xursandçilik bilan qabul qilgan: «Ish davomida qiziqiş ortdi, çunki Eyzenşteyn nafaqat yorqin rejissyor, balki juda nozik musiqaçi ham ekan».

Musiqiy sadoni yaratişda bastakor kinostudiyada mavjud bölgan barça şovqin asboblarini tinglab çiqdi va ulardan ba‘zilarini orkestr partituriga kiritdi. Şu partitura asosida Prokofyev 1939-yilda kantata yozdi, uning premyerasi 1939-yil 17-mayda Bolşoy zal konsert zalida (BZK) bölib ötdi. «Aleksandr Nevskiy» kantatasi Prokofyevning eng maşhur va ommabop asarlaridan biriga aylandi. Keyinçalik dirijyor Samuil Samosud, rejissyor va bastakorning ijodiy intilişlaridagi konjenialligni taʼkidlab va kantatani ijro etiş paytidagi öz hissiyotlarini eslab, şunday yozgan:

Musiqa va plastika sintezi muammosidan ilhomlangan (nemisça Gesamtkunstwerk), Eyzenşteyn bu filmda bu vazifa muvaffaqiyatli hal etilganini tuşunib, tan olgan. Maşhur bastakor bilan hamkorlik va musiqa hamda kinematografik tasvirni birlaştirişdagi tasviriy-tovuş effektlari ustida işlaş, Eyzenşteyn keyinçalik film yaratişning eng qiziqarli jihatlari deb atagan. Bu filmda işlaş jarayonida ular keyinçalik ham amal qilgan tamoyil şakllandi, bu haqda rejissyor şunday yozgan:

Filmning musiqiy qatori simfonik va xor musiqasidan iborat bölib, tölaqonli klassik asarni taşkil etadi. Eyzenşteynning özi tan olganidek, baʼzi epizodlar aynan yozilgan musiqiy fonogramma böyiça monteaj qilingan. Prokofyev barça musiqiy parçalarni yetti qismdan iborat «Aleksandr Nevskiy» kantatasiga birlaştirdi:

«Möğul böyinturuği ostidagi Rus»

«Aleksandr Nevskiy haqida qöşiq»

«Pskovdagi salibçilar»

«Turinglar, rus xalqi!»

«Muz jangi»

«Öliklar maydoni»

«Aleksandrning Pskovga kirişi»

Film yomon yozilgan tovuş yöli bilan çiqarildi. Yozuv sifatining pastligi filmga qoralama versiya qöyilgani bilan izohlanadi, uni hali qayta ovozlaştiriş kerak edi. Ammo bu amalga oşirilişidan oldin Stalin qoralama tovuş bilan filmni körib çiqdi va aynan şu holda tasdiqladi. Eyzenşteyn bunday yuqori senzuradan muvaffaqiyatli ötgan filmga biror narsa özgartirişga jurʼat etmadi.

Angliya va Qöşma Ştatlarda «Aleksandr Nevskiy» kantatasi uruş davrida katta muvaffaqiyat bilan ijro etildi. Tanqidçilar kantata mazmunining sovet xalqining davom etayotgan ozodlik kuraşiga muvofiqligini qayd etişdi. «New York Times» tanqidçisi Olin Downs yozdi: «Bu asar özining favqulodda dramatizmi bilan bugungi Rossiyaning harbiy holatini eslatadi», tarixiy öxşaşliklarni eslab, «biz Şarqda nemislarning hukmronlik orzusiga barham beradigan operatsiya jarayonidamiz», deb körsatgan.

«Salibçilar» va «Muz jangi» mavzulari bugungaça turli badiiy va hujjatli kino materiallarida işlatilib kelinmoqda.

Amerikalik rejissyor Sidney Lumet özining «Kino qanday yaratiladi» (Making Movies, 1996) kitobida filmning musiqiy sadosi haqida quyidagilarni yozgan:

Prokofyev işiga eng yuqori bahoni bastakor va musiqaşunos Govard Gudoll bergan, u şunday degan: agar kimdir XX asrda akademik musiqa öz imkoniyatlarini tugatgan deb aytsa, unga kino tomoşa qilmayotganini aytiş mumkin.