Amarcord

«Amarcord» (ital. Amarcord) — Federiko Fellinining eng maşhur filmlaridan biri. U 1973-yilda Tonino Gerra bilan birgalikda yozilgan ssenariy asosida suratga olingan. Qatʼiy maʼnoda avtobiografik bölmasa-da, film Italiyada 1930-yillarda bolalik va voyaga yetiş haqidagi «xotira-film»dir. «Amarcord» nomi italyança «Io mi ricordo» («Men eslayman») iborasining dialektal şaklidir.

Kartina köp jihatdan avtobiografik bölib, rejissyorning öz bolaligi haqidagi xotiralariga asoslangan va unda nostalgiya sezilib turadi. Şu bilan birga, Felliniga film köproq töqima yoki haqiqatmi, deb savol berilganda, u bir neça bor faqat bir neçta sahna haqiqiy voqealarga asoslangani, qolgani esa xayol mahsuli ekanini taʼkidlagan. Voqea provinsiyadagi italyan şaharçasida bölib ötadi (prototipi rejissyorning tuğilgan şahri Rimini, biroq şaharning özida natura suratga oliş amalga oşirilmagan). Vaqt — XX asrning 30-yillari, faşizm davri.

Filmda aniq ifodalangan syujet yöq; bu, aksinça, epizodlar kaleydoskopi bölib, baʼzan lirik, baʼzan komik, hatto uyatsiz epizodlar almaşinib turadi. Diqqat markazida bitta oddiy oila: bola Titta, uning ota-onasi Miranda va Aurelio, bobosi, aqldan ozgan amakisi Teo. Tomoşabin oldida maktab hayotidan rang-barang sahnalar oçiladi (ayniqsa yunon tili öqituvçisi va matematika öqituvçisi bilan boğliq epizodlar maşhur), oilaviy turmuşdan esa — amaki Teoning iştirokidagi dala sayrida, u birdan daraxtga çiqib, u yerdan behuda: «Ayol istayman!» deb baqirgan lavha ham bor. Fasllar almaşinadi, ammo şahar aholisining (va ötkir Tittaning) gözal Gradiskaʼga bölgan muhabbati özgarmaydi. Gradiska özining Gari Kuperini orzu qiladi, baʼzan esa şaharga kelgan maşhur kişilarga «xizmat qiladi». Uning laqabi — «Gradisca», sözma-söz: «marhamat, tatib köring» — aynan şunday sarguzaşt bilan boğliq. Ammo hammasining oxiri bor, va film Gradiskaning töyi bilan tugaydi, bu esa «istaklar davri»ga yakun yasaydi.

Titta oilasi bilan boğliq baʼzi epizodlar deyarli boğlanmagan bölib, şaharning «kollektiv ongsizligi»dan kelib çiqqandek tuyuladi. Masalan, bu yerga kelgan şarq hukmdori va mahalliy aholini hayratga solgan garemi sahnasi yoki şaharça yonidan muntazam suzib ötadigan ulkan okean laynerining epizodi. Bu epizodda barça aholi uni kutib oliş uçun qayiqlarda dengizga çiqadi. Ular uçun bu — provinsiya zerikişi ortidagi «katta hayot» ramzidir.

«Amarcord» — Fellinining siyosiy jihatdan eng ötkir filmi. Bu qisman uning suratga olingan davri (XX asrning yetmişinçi yillari, siyosiy kino gullagan davr), qisman esa kartina voqealari yuz bergan vaqt bilan boğliq. «Amarcord»da aniq antifaşistik epizodlar bor: «Internatsional» kuyining birdan butun şaharga yangraşi va qora köylakli faşistlarni ğazablantirgan sahna yoki qora köylakli faşistlar qahramonning otasini uni tahqirlaş uçun kastor moyini içişga majburlaydigan sahna. Fellinining özi esa baʼzi epizodlarga siyosiy maʼno berişni rejalaştirmaganini, faşistlar filmda faqat öşa davrning muqarrar atributi sifatida körsatilganini tan olgan. Biroq faşistlar epizodida Mussolini çiqib kelgan uyadan şaharliklar ustiga kötarilgan qalin jigarrang chang va tutun bulutlari Fellinining bu mavzuga munosabatini tuşunarli tarzda ifodalovçi metafora hisoblanadi.

«Amarcord»da Federiko Fellinining muallif uslubini aks ettiruvçi hrestomatiyaga aylangan epizodlar bor. Masalan, qorda ajoyib dumini yoygan tovus paydo bölişi yoki qörqib ketgan bolakayning tumanda sukut saqlagan oq bufalo bilan uçraşuvi sahnasi. Yuksak sheʼriyatga töla bu kadrlarda hikoya funksiyasi yöq, ammo aynan ular «pikant» epizodlar bilan qarama-qarşi turib, «Amarcord»da qayta tiklanadigan xotiraning sehrli olamini taşkil etadi.

Filmning nomi turliça talqin qilinişi mumkin. Birinçidan, «Amarcord» ([a mʼarcòrd]) — italyança «Io mi ricordo» iborasining dialektal (romanyol) varianti bölib, «men eslayman» degan maʼnoni anglatadi. Bundan taşqari, nomda italyança «sevgi» (amore), «aççiq» (amaro) va «ip» (corda) sözlarining ildizlari bor; şu sababli nomni erkin öqiş «muallifni ötmiş bilan boğlovçi aççiq sevgi iplari» bölişi mumkin.

Fellinining özi 1980-yilda çiqqan «Film suratga oliş» avtobiografik kitobida nom haqida quyidagiça izoh bergan:

Bir kuni restoranda ötirib, salfetkani öz rasmlarim bilan bulğalayotganimda, xayolimga birdan «Amarcord» sözi keldi; mana, dedim özimga, endi film darhol romanyolça «men eslayman» bilan boğlanadi, garçi men uning avtobiografik kalitda öqilişini eng kam xohlardim. «Amarcord» — ğalati söz, bir xil carillon, fonetikaning ajib hodisasi, kabbalistik tovuş, yoki ehtimol (nega bölmasin?), biron aperitivning nomi. Istagan narsa bölsin, faqat «je me souviens» bilan boğliq bezovta qiluvçi assotsiatsiya bölmasin. Bu ğayrioddiyligi tufayli sintez, boşlanğiç nuqta, hatto öziga xos bir his qiliş va fikrlaş usulining tovuşli aksi böla oladigan söz — ikkilanuvçi, bahsli, ziddiyatli; ikki qarama-qarşilikning birgalikda mavjudligi, ikki qutbning qöşilişi: masalan, befarqlik va nostalgiya, sovuq aql va hamdardlik, voz keçiş va qöşiliş, nozik tuyğular va ironiya, ğazab va çuqur iztirob. Menga suratga olmoqçi bölgan filmim aynan şuni anglatişi kerak edek tuyuldi — özingniki bölgan, bilan tuğilgan va yaşagan narsangdan ajraliş zarurati…

Ssenariyni Felliniy taniqli italyan yozuvçisi Tonino Gerra bilan hamkorlikda yaratgan va u ikki şaklda naşr etilgan: adabiy şaklda, roman sifatida (Fellini e Guerra, Amarcord, Rizzoli Editore, Milan, 1973), hamda «Capelli» naşriyoti çiqargan seriyada kadrlar tasviri (974 kadr) körinişida (Bologna, 1974). Filmni yaratişdagi iştirok darajasi haqidagi savolga Gerraning özi quyidagiça javob bergan:

— Meni doim qiziqtirgan: «Amarcord»da kim köproq: Fellinimi yoki Gerrami?

— Bu notöğri savol. Gerra — qoğozga yozilgan narsa, Fellini esa — ekran polotnosida «yozilgan» narsa.

Fellinining boşqa bir qator filmlari singari, «Amarcord»ning ham töliq huquqli hammuallifi bölgan kompozitor Nino Rota. «Amarcord»ning leytmotivi butun film davomida yangraydi va alohida epizodlarni yagona hikoyaga boğlaydi. S. T. Rixter kundaligida bu musiqadan olgan taassurotlarini qayd etgan: «Qançalik isteʼdodli, qançalik yengil yozilgan va qançalik jozibali! Afsuski, bu bastakor özini faqat arzimas narsalar bilan çeklab qöygan».

Magali Noël (Gradiska)

Bruno Zanin (Titta)

Pupella Maggio (Miranda Biondi, Tittaning onasi)

Armando Brancia (Aurelio Biondi, Tittaning otasi)

Stefano Proietti (Oliva, Tittaning akasi)

Giuseppe Janigro (Tittaning bobosi)

Nandino Orfei (Tittaning amakisi)

Ciccio Ingrassia (Teo, Tittaning aqldan ozgan amakisi)

Carla Mora (Gina, xizmatkor)

Josiane Tanzilli (Tulkiça)

Domenico Piretta (kör akkordeonçi)

Gianfilippo Carcano (ruhoniy)

Dina Adorni (matematika öqituvçisi)

Armando Villella (yunon tili öqituvçisi)

Maria Antonietta Beluzzi (Tamaki dökonçisi)

Marcello di Folco (Knyaz)

Felliniy boş rolga öşa paytda hali professional bölmagan, yigirma ikki yoşli aktyor Bruno Zaninni tasdiqlagan. Holbuki ssenariyga köra, gap «ön beş yoşlardagi ösmir» haqida boradi. Şunday qilib, ijroçining qiyofasi bilan uning vazifasi örtasida maʼlum bir keskinlik paydo böladi. Ehtimol, Fellini buni ongli ravişda qilgan, şu tariqa hikoya vaqti bilan hikoyaçi vaqti orasidagi masofani taʼkidlagan (bunday kinematografik usul Karlos Saurаning «Anxelika singlisi» filmida özining eng oxirgi darajasiga yetkazilgan).

Qor öyinidagi sahnada töqqiz yoşli Eros Ramazotti rol öynagan (öşa paytda u Rimning çekkasida, suratga oliş bölib ötgan Cinecittà kinoşahri yaqinida yaşardi).

1975 — «Oskar» mukofoti

Eng yaxşi xorijiy film

1974 — «David di Donatello» mukofoti

Eng yaxşi rejissyor — Federiko Felliniy

Eng yaxşi film

1974 — AQŞ Milliy kino tanqidçilari kengaşi mukofoti

Eng yaxşi xorijiy film

1976 — «Oskar» mukofoti

Eng yaxşi rejissyor — Federiko Felliniy

Eng yaxşi ssenariy — Federiko Felliniy, Tonino Gerra

1975 — «Oltin globus» mukofoti

Eng yaxşi xorijiy film

Kartinaning eng maşhur epizodlaridan biri — tamaki dökonidagi sahna, bu yerga boş qahramon, yoş Titta, yopilgandan keyin sigaret topiş uçun kiradi. Dökon egasi — kuçli ehtirosli, ulkan kökragi bor ayol. Ikkovi ham ehtirosga beriladi. Oxir-oqibat qizigan savdogar ayol bolakayning oğziga öz kökragini tiqadi, şu sababli u deyarli böğilib qoladi. Tasvirlangan bu epizod sovet prokatida tomoşabinni butunlay sarosimaga solgan, juda besönaqay qisqartirişga uçragan. Bu masala böyiça Felliniy madaniyat amaldori bilan suhbatlaşgan, u ustozdan qisqartirişga ruxsat berişni talab qilgan. «Nima, uning kökragi sizni uyaltiryaptimi?» — istehzo bilan söradi Felliniy suhbatdoşidan. Sovet senzurasini hayratga solgan yana bir epizod butunlay kesib taşlangan. Gap bolalarning eski maşinada birgalikda onanizm qilişi haqida. Bu yerda dinamo-maşina işiga öxşaş effekt paydo böladi. Maşina butunlay silkinadi, göyo hozir qözğalib ketadigandek. Bu epizod haqida Andrey Konçalovskiy «Past haqiqatlar» kitobida yozgan: «Ularning har biri uçun hissiy zavq manbai — ayol jinsidagi şaxs. Buyuk Federiko öz niyatida biron metafora nazarda tutganmi, bilmayman, u özi taklif etiladi. Aslida, bu bolalar — sanʼatkorlar, ijodkorlar, çunki ijodiy jarayon tasavvur orqali xayolni uyğotişdan boşqa narsa emas».

«Amarcord»ning kinematografiya rivojiga taʼsiri juda katta böldi (bu, masalan, Emir Kusturitsa filmlarida va Tengiz Abuladzening «Istak daraxti» filmida juda aniq sezilib turadi), ammo har doim ham samarali bölmadi. Tanqidçi Mixail Trofimenkovning fikriça, «Amarcord» «jahon kinosiga aççiq xizmat qildi. Uning taʼsirida yalang oyoq bolalik va istaklarning uyğonişi haqidagi kiçik „Amarcord“lar hamma yerda köpayib ketdi».

«Amarcord»dagi mototsiklçi Kozakovning «Pokrovskiye vorota» filmidagi mototsiklçi Savranskiy uçun prototip bölgan. Texnologik, qöpol va vayron qiluvçi kelajak, provinsiya şaharçasida öz yölini izlab, «Pokrovskiye vorota»da boşqaça şaklni oldi, ammo uning boşlanişi «Amarcord»dagi mototsiklçida edi.

2008-yil mart oyida ukrainalik rejissyor Aleksandr Belozub Kiyevdagi Ivan Franko nomidagi teatr sahnasida «Amarcord» voqealarini özgartirgan spektaklni sahnalaştirdi.

Georgiy Danelianing sözlariga köra:

…Menga alohida qadrli, faxrlanadigan bir mukofot bor. Uni menga Tonino Gerra va Federiko Felliniy berişgan. U «Amarcord» deb ataladi va men uning yagona egasiman. Bu yerda öz tarixi bor. Buyuk rejissyorimiz Sergey Paradjanov qamoqda ötirganida, sut şişalarining qopqoği folgasidan medallar yasagan. Şulardan birini u Tonino Gerraga sovğa qilgan, Gerra esa uni kumuşga quyib, sovğa sifatida Felliniy yotgan kasalxonaga olib borgan. Maʼlum bölişiça, Felliniy «Qayğurma!» filmini bir neça marta tomoşa qilgan va şuning uçun Gerraga meni şu film uçun medal bilan mukofotlaşni aytgan.[1]