Apollo 13

«Apollo 13» (ingl. Apollo 13) — 1995-yilda suratga olingan amerikalik hujjatli drama, rejissyor Ron Howardning ön birinçi töliqmetrajli filmi. Boş rollarda Tom Hanks, Kevin Bacon, Bill Paxton, Gary Sinise, Ed Harris va Kathleen Quinlan iştirok etgan. Ssenariy muallifləri William Broyles Jr. va Al Reinert. Film 1970-yilda töxtab qolgan «Apollo 13» Oy missiyasi haqida hikoya qiladi va astronavt Jim Lovell hamda yozuvçi Jeffrey Kluger tomonidan 1994-yilda yozilgan «Lost Moon» («Yöqolgan Oy») kitobiga asoslangan.

Film Lovell, Jack Swigert va Fred Haise haqida hikoya qiladi. Ular omadsiz «Apollo 13» kemasida AQŞ ning Oyga beşinçi missiyasida uçişgan bölib, bu uçinçi qöniş bölişi kerak edi. Yölda bortda sodir bölgan portlaş kemadan kislorod va elektr energiyasi zaxiralarining katta qismini mahrum qiladi. Bu esa NASA dispetçerlarini Oyga qönişdan voz keçişga va uç astronavtni xavfsiz Yerga qaytariş uçun ilmiy va texnik yeçimlar topişga majbur qiladi.

Howard texnik jihatdan aniq film yaratiş uçun barça kuçini sarfladi. U aktyorlar va dispetçerlarni tayyorlaşda NASA yordamidan foydalandi hamda astronavtlarning kosmosdagi vaznsizlik holatini real aks ettiriş uçun pastroq tortişiş kuçi yaratiladigan samolyotda sahnalar suratga oliş ruxsatini oldi.

AQŞ kinoteatrlarida 1995-yil 30-iyunda namoyiş etilgan «Apollo 13» tanqidçilardan ijobiy baho oldi va 9 ta «Oscar» mukofotiga nomzod böldi. Şulardan «Eng yaxşi film» nominatsiyasi ham bor edi. Filmga eng yaxşi montaj va eng yaxşi ovoz uçun mukofotlar berildi. Şuningdek, film AQŞ Kinoaktyorlar gildiyasining kinodagi ajoyib aktyorlik öyini uçun mukofotini va Britaniya Kino akademiyasining 2 ta mukofotini oldi. Jami film jahon prokatida 355 million dollardan ortiq daromad keltirdi. Öşandan beri u barça davrlarning eng yaxşi filmlaridan biri hisoblanadi.

2023-yilda film Kongress kutubxonasi tomonidan AQŞ Milliy kinoreestriga «madaniy, tarixiy yoki estetik ahamiyatga ega» deb topilib, saqlab qoliş uçun tanlandi.

Filmning şioriy: «Hyuston, bizda muammo!».

Filmda epizodik rolda «Apollo 13» kemasining qömondoni James Lovellning özi ham suratga tuşgan: filmning finalida u Iwo Jima UDK kemasi tekisligidagi zobit sifatida Tom Hanks ijro etgan öz obrazi bilan qöl berib körişadi.

Vaznsizlik talab qilingan kemadagi sahnalar haqiqiy vaznsizlik şaroitida, parabolik trayektoriya böyiça uçadigan laboratoriya samolyotida suratga olingan (kötariliş — tekislaş — pikirlaş). Samolyot salonida suratga oliş uçun «Apollo» kemasi içki xonalarining aniq nusxalari bölgan ikkita tor kabina jihozlangan edi.

Jim Lovellning «Yöqolgan Oy» kitobini ekranlaştiriş huquqlari kitob yozilişidan oldin ham potentsial xaridorlarga taklif qilingan. U özining birinçi fikri bu rol uçun Kevin Costner yaxşi tanlov bölişi mumkinligi bölganini aytgan.

William Broyles Jr. va Al Reinertning dastlabki ssenariysi Costnerni hisobga olib yozilgan edi, çunki u Lovellga taşqi jihatdan öxşardi. Ron Howard rejissyorlik lavozimini egallaganda, Tom Hanks «Apollo 13» asosida film yaratişga qiziqiş bildirgan edi. Hanksning vakili unga ssenariy allaqaçon qölma-qöl ötayotganini aytgaç, Howard uni unga yubordi va Costnerning ismi jiddiy muhokamalarda heç qaçon tilga olinmadi. Oxir-oqibat Hanks Lovell rolini «Apollo» va kosmos tarixi böyiça bilimlari tufayli oldi.

John Travolta, aviatsiyaga qiziqqan holda, Howarddan unga Lovell rolini berişni söradi, lekin muloyimlik bilan rad javobini oldi. John Cusackka Fred Haise roli taklif qilindi, lekin u rad etdi va rol Bill Paxtonga ötdi. Brad Pittga Jack Swigert roli taklif qilindi, lekin u ham «Se7en» filmini afzal körib rad etdi va rol Kevin Baconga berildi. Howard Gary Sinise ni istalgan personaj uçun prosluşkaga taklif qildi va Sinise Ken Mattinglyni tanladi.

Hanks rolga tasdiqlangandan va kosmik kema dekoratsiyalari qurila boşlagandan söng, John Sayles ssenariyni qayta yozdi. Filmni rejalaştirar ekan, Howard har bir kadr original bölişini hal qildi va missiyadan birorta ham kadr işlatilmaydi. Kema interyerlari Kansas kosmosfera va kosmos markazining Space Works kompaniyasi tomonidan qurildi, u «Apollo 13» qömondon modulini ham tiklagan. Suratga oliş uçun ikkita alohida oy moduli va ikkita qömondon moduli qurildi. Ular «Apollo»ning baʼzi original materiallaridan yasalgan bölib, alohida bölimlarni suratga oliş mumkin bölişi uçun şunday loyihalaştirilgan edi. Space Works şuningdek pastroq tortişiş kuçi şaroitida Boeing KC-135 samolyoti içida suratga oliş uçun özgartirilgan qömondon va oy modullarini, şuningdek germetikligigaça «Apollo» astronavtlarining skafandrlarining aniq nusxalarini yaratdi. Şlemlarni kiyib va mahkamlab, aktyorlar sovutildi va skafandrlarga beriladigan havo bilan nafas oldilar, худди haqiqiy «Apollo» skafandrlaridagidek.

Christopher C. Kraft Jr. nomidagi uçuvlar nazorat markazi Xyustondagi Jonson kosmik markazi 30-binosining ikkinçi va uçinçi qavatlaridagi ikkita dispetçerlik xonasidan iborat edi. NASA filmda suratga oliş uçun şu dispetçerlik xonasidan foydalanişni taklif qildi, lekin Howard rad etib, özining nusxasini qurişga qaror qildi. Badiiy rassom Michael Korenblit va dekoratsiyaçi Meredith Bosworth Universal Studios studiyasida Nazorat markazi dekoratsiyalarini yaratiş uçun javobgar edi. Ular gigant proyeksion ekranlar va har bir uçuv pulti uçun alohida video kanallarga ega murakkab kompyuter majmuasi bilan jihozlangan edi. Dispetçerlarni öynagan aktyorlar bir-biri bilan maxsus audio aloqa orqali muloqot qilişlari mumkin edi. Film uçun qurilgan nazorat markazi birinçi qavatda joylaşgan edi. Filmning maslahatçisi bölgan NASA xodimlaridan biri dekoratsiyalar şunçalik real ediki, kun oxirida u lift qidirib ketganini, keyin esa Uçuvlar nazorat markazida emasligini eslaganini aytgan. Filmni suratga oliş vaqtida USS Iwo Jima qutqaruv kemasi allaqaçon xizmatdan çiqarilgan edi, şu sababli uning singil kemasi bölgan New Orleans işlatildi.

Rollarga tayyorlaniş uçun Hanks, Paxton va Bacon Alabama ştatidagi Xantsvilldagi AQŞ Kosmik lagerini ziyorat qilişdi. U yerda astronavtlar Jim Lovell va «Apollo 15» qömondoni Dave Scott qömondon modulining va oy modulining simulyatori içida aktyorlar bilan haqiqiy maşğulotlar ötkazişdi. Aktyorlarga kosmik kemani boşqariş uçun işlatiladigan 500 ta tugma, tumblyer va kommutatorlarning har biridan foydalaniş örgatildi. Keyin aktyorlar Lyndon Jonson kosmik markaziga jönab, u yerda oçiq kosmosdagi vaznsizlikni taqlid qiliş uçun KC-135 da uçişdi.

Har bir suratga oliş guruhi aʼzosi real hikoya yaratiş uçun keng qamrovli tadqiqotlar ötkazdi. Texnik maslahatçi Scott ularning saʼy-harakatlaridan hayratda qolganini aytib, har bir aktyor har bir sahna sözma-söz texnik jihatdan aniq bölişiga intilganini taʼkidladi.

Los-Anjelesda Ed Harris va dispetçerlarni öynagan barça aktyorlar «Apollo 13» uçuvlar rahbari Jerry Griffin va dispetçer Jerry Bostick boşçiligidagi Dispetçerlar maktabiga yozildi. Aktyorlar missiyaning audioyozuvlarini örganib, NASA stenogrammalarining yuzlab sahifalarini körib çiqişdi va fizika böyiça tezkor kursdan ötişdi.

Maʼlum qilinişiça, Pete Conrad filmda iştirok etişga qiziqiş bildirgan.

«Apollo 13» filmining asosiy suratga oliş işlari 1994-yil avgustida boşlandi. Howard vaznsizlikni real aks ettirişda qiyinçiliklar bölişini oldindan körgan edi. U bu masalani Stiven Spielberg bilan muhokama qildi, u esa KC-135 samolyotida suratga olişni taklif qildi. Bu samolyot taxminan 23 soniya davomida vaznsizlik holatini yaratadigan tarzda uçişi mumkin edi. Bu usul NASA ning kosmik parvozlarga astronavtlarni tayyorlaşda doim qöllagan usuli edi. Howard NASA dan ruxsat va yordam olib, 612 ta vaznsizlik manevrida bajarilgan uç soat 54 daqiqalik suratga oliş vaqtini oldi. Bunday şaroitda suratga oliş vaqt va pulni tejaş imkonini berdi, çunki sahnani qayta yaratiş va kompyuter grafikasi qimmat bölardi. Sönggi uç hafta suratga oliş Kaliforniya ştatidagi Universal-Siti Universal Studios Lot paviliyonlarida ötkazildi. U yerda bir vaqtning özida turli paviliyonlarda suratga oliş uçun qömondon moduli va oy modulining ikkita natural ölçamdagi nusxasi qurildi. Havo sovutiş tizimlari har bir ovoz sahnasi içidagi haroratni taxminan 38 °F (3 °C) gaça tuşirib, kosmik kema içida aktyorlarning nafasi kondensatsiyalanişi va körinişi uçun zarur şaroitni taqlid qildi. Suratga oliş 1995-yil 25-fevralda yakunlandi. Oxirgi suratga olinadigan sahna filmning finalidagi suvga qöniş sahnasi bölib, u Universal studiyasi hududidagi katta sunʼiy kölda suratga olindi.

25 soniya davom etgan vaznsizlik şaroitidagi suratga oliş «keskin va taranglik» bilan ötdi, lekin aktyorlar va suratga oliş guruhi faqat kökariş va jarohatlar bilan qutulişdi. Jarohatlarning köpçiligi himoya qatlamisiz buyumlarga uriliş natijasida olindi. «Apollo 13» aktyorlari va suratga oliş guruhi vaznsizlik hissini «qayt qiliş kometasi» va «toğ yöli attraksionida uçiş» deb taʼriflaşdi, lekin dengiz kasalligi bir neça kişiga taʼsir qildi.

Universal paviliyonlarida past haroratda sahnalar suratga olinayotganda, paviliyon devorlariga sovuq urişi belgilarini tavsiflovçi plakatlar osib qöyildi va suratga oliş guruhi parka kurtkalarida işladi.

Filmda hamma narsa ayniqsa batafsil va işonarli körsatilgan bölsa-da, voqealarning haqiqiy rivojlanişiga mos kelmaydigan baʼzi lahzalar mavjud.

Maşhur «Hyuston, bizda muammo bor» (ingl. Houston, we have a problem) iborasi haqiqatga töliq mos kelmaydi: aslida Swigert «Xöp, Hyuston, bizda bu yerda muammo yuzaga keldi» (ingl. Okay, Houston, weʼve had a problem here) degan. Ssenariy muallifi iborani yanada dramatik qiliş uçun uning tuzilişini ataylab özgartirgan.

Filmda oy kemasidan qömondon moduliga qismlarni köçiriş epizodi körsatilgan. Bunday operatsiya haqiqatan ham amalga oşirilgan, lekin uning sababi notöğri körsatilgan. Filmda kema hisoblangan trayektoriya böyiça emas, çunki u «juda engil» deyiladi. Aslida ballistik trayektoriyadan oğişga oy modulining elektronikasini sovutiş tizimi sabab bölgan. Vakuumga oqib çiqqan suv kompensatsiyalanmagan reaktiv kuç hosil qilgan. Qömondon moduli boşqa sabab bilan yuklangan — «Odyssey» bort kompyuterining qöniş dasturiga aniq massa kiritilgan edi, u 100 funt (45 kg) oy toşlarini ham öz içiga olgan.

Filmda Yerga kiriş paytida tört daqiqalik radio sukunatidan keyin ekipaj bilan aloqani «Apollo 13» ning sobiq ekipaj aʼzosi Ken Mattingly örnatadi. Aslida kema Joe Kerwin, yaʼni Qizil jamoadan bölgan, ham astronavt bölgan ştatdagi CapCom (ingl. Capsule Communicator) — Markaz «ovozi» ni çaqirgan. Radio sukunati 5 daqiqa 3 soniya davom etgan. Kerwin bilan aloqaga John Swigert çiqqan.

«The Beatles» guruhining «Let It Be» albomi aslida «Apollo 13» uçirilişidan bir oy keyin çiqdi. «Yöqolgan Oy» kitobida James Lovell «The Age of Aquarius» albomini kassetaga yozib berişni söraganini yozadi. Bu albom öşa yillarda maşhur bölgan «The 5th Dimension» guruhi tomonidan yaratilgan.