Arsenal

1920-yillarda tarixiy-revolyutsion mavzu kinoning asosiy mavzularidan biri edi. Les Kurbas 1925-yilda «Arsenalçilar» filmini suratga oldi. Ikki yildan söng, öşa Odessa kinofabrikasida, Butunukrain foto-kino boşqarmasi qoşida Dovzhenko şu mavzudagi filmni öz ssenariysi asosida suratga olişga kirişdi. 1918-yilda 23 yoşli Alexander Dovzhenko Ukraina Xalq Respublikasi armiyasiga köngilli bölib xizmat qilgan va «Arsenal» zavodiga hujumda özi iştirok etgan.

Odessalik Mykola Patlakhning daʼvolari maʼlum. U 1918-yilda Kiyevdagi yanvar qözğolonining iştirokçisi va tasvirlovçisi bölib, Dovzhenkoni «Arsenal» ssenariysini köçirişda ayblagan.

Ssenariy muallifi va rejissyor: Alexander Dovzhenko

Operator: Daniil Demutsky

Rassomlar: Iosif Şpinel, Vladimir Muller

Rejissyor yordamçisi: Lazar Bodik

Film 1929-yil 25-fevralda Kiyev ekranlariga, 26-martda esa Moskva ekranlariga çiqdi. «Arsenal» AQŞ da ijobiy şarhlar oldi va Ğarbiy Yevropa kino prokatida oz miqdorda çiqarildi, lekin 150 metrga qisqartirilgan versiyada (Praga va Berlin).

Ekspressionistik obrazlilik, mukammal operator ishi va original dramaturgiya filmni oddiy tarğibotdan ança yuqoriga kötardi va uni jahon sokin kinosi klassikasiga kiradigan ukrain asariga aylantirdi. Dovzhenko suratlari orasida bu kinematografik topilmalarga eng boy filmlardan biri: tomoşabinni provokatsiya qiliş, psixologik pauzalar, noprofessional aktyorlar bilan işlaş.

…«Arsenal»da oçilgan tarixiy ramziylik metodi, ehtimol, yaqin vaqtda sovet tarixiy suratlarini yaratişda markaziy böladi. Bu uning ulkan ahamiyatida, Ukraina kinematografiyasi çegaralaridan ança çiqib ketadi.

Filmdagi voqealar talqini noaniq edi. Baʼzilar uni hokimiyatga berilgan gustukmi deb topdi, çunki «Zvenigora» çiqqanidan keyin hokimiyat Dovzhenkoni millatçilikda ayblaşni töxtatmadi. Boşqalar esa suratni millatçilarga bilvosita tanbeh deb hisobladi: ular Ukrainani yöqotib qöydi, zero Dovzhenkoning özi «Arsenal» jangida Ukraina Xalq Respublikasi armiyasining oddiy askari sifatida qatnaşgan edi. U voqealarni katta işonçlilik va samimiyat bilan hikoya qiladi, şu sababli bu mutlaqo bolşevik asar muallifning yöqotilgan narsaga nisbatan armonini yöqotmaydi.

«Repressiyaga uçragan Uyğoniş» kitobida Dovzhenkoning ishi haqida muallif quyidagilarni yozadi:

Kinoda işlaşni davom ettirişga ruxsat oliş uçun Dovzhenko ikkinçi filmi «Arsenal»da (1929) Moskvaning siyosiy kontseptsiyasini tasvirlaşi kerak edi: u 1917–18-yillarda özi himoya qilgan Markaziy Radaga qarşi qözğolonni körsatişi lozim edi. Bu kontseptsiya, uning «Avtobiografiya»sidagi işoralardan körinib turganidek, unga «katta oğriq» keltirdi. Şunga qaramay, Dovzhenko ekspressionizm vositalari bilan ukrain insonining gözalligi va kuçini körsatdi, u ölimning özi markazida mangu turardi.

1972-yilda «Mosfilm» kinostudiyasida tiklangan filmga kompozitor Vyaçeslav Ovçinnikov tomonidan original musiqa yozilgan.