Badlands

Martin Şeen — Kit

Sissy Spacek — Xolli

Warren Oates — Xollining otasi

Ramon Bieri — Keyto

John Carter — boy

Alan Vint — şeriф örinbosari

Gary Littlejohn — şeriф

Terrence Malick — boyning mehmoni

Xolli uydan qisqa muddat kuzatadigan, bordyur ustida fonar ustunи ostida ötirgan ikki bolani Martin Şeenning bolalari — Carlos va Emilio ijro etişgan.

Amerikada 1970-yillarning boşida qoçib ketgan sevişganlar haqidagi filmlar ekranlarda köplab çiqardi. Titrlarda Malik «Bonnie and Clyde» (1967) filmi muallifi Artur Pennga minnatdorçilik bildiradi; aynan şu film Yangi Gollivud «yöl filmlari» modasini yaratgan edi. Film syujeti Malikning prodyuserlarga körsatiş uçun qölida turgan «Bonnie and Clyde» mavzusidagi qoralamalaridan ösib çiqdi, ular esa suratga olişni moliyalaştirişgan. Biroq filmning boşlanğiç nuqtasi Charles Starkweather va Caril Fugate ning 1958-yilda Nebraska va unga tutaş ştatlarda qator qotilliklar sodir etgan haqiqiy hikoyasi böldi.

Suratga oliş 1972-yilning yozida Kolorado ştatida ötkazildi va atigi $300 ming turdi. Professionallar yoş rejissyor ularni uskunalar bilan «oltin tong»lar ortidan u yoqdan bu yoqqa yugurtirişidan norozi edi. Suratga oliş guruhida doimiy almaşinuv hukm surdi. Aktyorlardan biri kelmagani sababli, qotillar egallagan haşamatli uyga tasodifan kirib qolgan savdogar rolini Malikning özi ijro etişga majbur böldi. Suratga oliş davomida uçta operator (Tak Fujimoto, Brian Probyn va Steven Lerner) almaşdi, bir neça ovoz muhandislari va montaj mutaxassislari jamoasi ham özgardi. Biroq badiiy rassom Jack Fisk va montajçi Billy Weber oxirigaça Malik bilan qolişdi va öşandan beri uning barça filmlarida iştirok etişdi.

Rejissyor Fiskdan harakat elligçinçi yillarda keçayotgani hissini ortiqça taʼkidlamaslikni söragan. Uning sözlariga köra, «nostalgiya barça boşqa tuyğularni bosib ketadigan kuçli his, men esa voqea vaqtdan taşqarida, göyo ertakdek oçilişini xohlardim». Fisk va Spacek örtasida suratga oliş maydonçasida romantik munosabatlar boşlandi va premyeradan köp ötmay ular turmuş qurişdi.

«Badlands» premyerasi 1973-yilda Nyu-York kinofestivalida bölib ötdi. Tomoşabinlar va tanqidçilar filmga xayrixohlik bilan, lekin unçalik katta iştiyoqsiz munosabatda bölişdi. Şarhlovçilar bir fikrda edilar: bu filmda eskirgan syujet asosiy narsa emas. Yoş rejissyorning şubhasiz isteʼdodidan taşqari, köplab şarhlarda Sissy Spacek va Martin Şeenning beqiyos aktyorlik ishi taʼkidlandi. Keyingi yili film San-Sebastyan kinofestivalida ikkita mukofot oldi: «Oltin qobiq» (Terrence Malik) va eng yaxşi aktyor mukofoti (Martin Şeen). Yana bir yil ötgaç, Sissy Spacek boş rolda eng istiqbolli yangi aktrisa uçun BAFTA mukofotiga nomzod böldi.

Syujet jihatidan «Badlands» «Bonnie and Clyde»dan boşlanadigan «sayohat filmlari» anʼanasiga tutaşadi. «Bonnie and Clyde» qahramoni singari Kit ham özini maʼnoliroq yölda namoyon eta olmagani uçun özi nasib etgan şubhali şuhratdan mast böladi va tajribasiz qiz oldida har tomonlama özini körsatişga urinadi. Şu bilan birga, «Badlands»ning odamsiz manzaralari qahramonlarning ekzistensial yolğizligini, ularning içki böşligini oçib beradi; ularning ketma-ket, impulsiv jinoyatlari glamur pardasiga öralmagan va mohiyatan maʼnosizdir.

Eʼtiborga muhtoj Xolli bir neça ştat böylab jinoiy sayrga uni olib ketayotgan yigitni rad eta olmaydi. Ularning jinoyatlari ğazabdan köra, haddan taşqari çuqurlaşgan befarqlikdan tuğiladi. Kit uçun qotillik ilhomlaniş yoki isterika emas, balki öz hayotining xira dekoratsiyalaridan biror yangi narsani çiqarib olişga bölgan ayançli urinişdir.

Dastlabki şarhlovçilar Malikni Yevropa art-xaus anʼanasiga joylaştirişga urinişdi, uni Godar va ayniqsa Antonioniнинг izdoşi deb körişdi: psixologik motivatsiya minimumga keltirilgan; buyumlar va haşarotlar odamlarga eʼtibor bermay, ularni ulkan böş masofalar ajratib turgan holda öz hayotini yaşaydi; «Badlands» boşidagi böm-böş köçalar «LʼEclisse» finalidagi böşab qolgan maydonlar bilan hamohang.

A. Saltanikning fikriça, provinsial Amerika ekranda yoruğlikka töla toza köçalar bilan bukolik idilliya sifatida tasvirlangan; Kit va Xollining şahri ustida Hopper rasmlaridagiday tinçlik hukm suradi. Malikning özi sevişganlarning jinoiy harakatlarini örab turgan ertakona tusdagi xayoliy tuyğu haqida gapiradi. Malikning sözlariga köra, uning qahramonlari «göyo ertakda yaşayotgandek» tuyuladi.

Filmda işlaş jarayonida rejissyorga Jim Hawkins, Tom Sawyer, Nancy Drew, Hardy aka-ukalari eslardi — dramatik voqealar qurşovidagi, ularni zörğa hazm qila oladigan begunoh ösmirlar. Suratga oliş vaqtida u Martin Şeenga şunday tavsiya berardi: «Tasavvur qil, qölingda töpponça emas, sehrli tayoqça bor». Premyera oldidan esa jurnalistlarga tuşuntirardi: Kit «atrofdagilarga şunçalik befarqki, odamlarni öldirayotgan töpponçasi unga bezovta qiluvçi tösiqlarni yöqotadigan sehrli tayoqça bilan bir xil».

Malik butun film davomida Karl Orff (Gassenhauer) va Erik Satining ikkita kuyini işlatgan. Kulminatsion sahnada qahramonlar Nat King Colening eski şlyagari ostida raqsga tuşişadi. «Badlands» Malik filmlarining zanjirini oçadi, unda voqealar baʼzan işonçliligi şubha uyğotadigan qahramonlardan birining ovoz-over şarhi bilan kuzatiladi. Filmni idrok etişda biz körayotgan narsa bilan eşitayotgan narsa örtasidagi kontrapunkt muhim. Xollining bezakli ovoz-over hikoyasi «beçora va sersuv hayotdan qandaydir hayajonli narsani siqib çiqarişga» aniq urinişdir. Malikning sözlariga köra, Xolli öz hikoyasida köp narsani aytmaydi. U tomoşabinlarning kutişlarini töliq tuşunmaydi — tinglovçilari nimaga qiziqişini va nimaga işonişga tayyor ekanligini. Baʼzan uning sözlari bilan ekranda körsatilgan narsa örtasidagi nomuvofiqlik deyarli komik taassurot qoldiradi. Şu bilan birga, rejissyor Xollining mulohazalari uning ruhiy yoki intellektual yetuk emasligini aks ettiradi, deb hisoblovçi tanqidçilardan özini ajratadi:

Oddiy odamlar özlari uçun eng muhim narsani ifodalaşga uringanda, köpinça eskirgan iboralarni işlatişadi. Lekin bu masxara qiliş uçun asos emas. Ular özlarida bor eng yaşirin narsani ifodalamoqçi bölib, aslida eng umumiy narsani aytib qöyişadi.

Kinotanqidçi Jonathan Rosenbaum 1974-yilda filmni «vahiy… Orson Uells debyut qilganidan beri Amerika hikoya kinosining eng yaxşi namunalaridan biri: vizual kompozitsiya, aktyorlik öyini va dialog satrlari eng yuqori tejamkorlik va xatosiz aniqlik bilan bir-biriga mahkam mos keladi», deb atadi.

Anton Dolin: «Badlands — bu Xolli va Kitning içki fazolari, ular öz şaxsiyatiga ega emas va şuning uçun uni maşhur manbalardan olişadi: Kit Jeyms Dinga öxşab kiyinadi va taranadi, uning sanamini Nat King Cole kabi xalqaro hit yozişni va kuylaşni orzu qiladi. Xolli har qanday maktab öquvçisi singari filmlar yoki jurnallardan olingan xulq-atvor klişelariga amal qiladi. Lekin ularning içida — söruvçi böşliq, vakuum».

Mixail Braşinskiy: «Birinçi kadrlardanoq film suv ostiga çökkandek, qandaydir sehrga botadi va butun yöl davomida sehrlangandek davom etadi. Bu böşliqning sehri, aniqroği — ölimning sehri bölib, öz-özidan bölmagan Bonnie va Clydeni deyarli antik fojia qahramonlariga aylantiradi. Kimningdir emas, umuman olganda ölimning his etilişi filmning uyqusiraş ritmlariga yuqori keskinlik bağişlaydi».

Mixail Trofimenkov: «„Badlands“ning asosiy mohiyati — Amerikaning uluğvor, gözal, şafqatsiz, axloqsiz tabiati obrazidir. Qotil bolalar bu stixiyaning bir qismi, xuddi şamol tölqinlari, örmonda öynab yuradigan hayvonlar, heç qayerga olib bormaydigan şossalar va tölqinlanadigan dalalar kabi. „Badlands“ — Uilyam Folkner nasri yoki 1930-yillar „regionalistlari“ rasmi kabi Amerika tuproq madaniyatining original, öziga xos, kuçli hodisasi».

Sergey Bodrov-katta: «Öşa paytda uning [Malikning] ikkita kartinasi — «Badlands» va «Days of Heaven»ni men yoddan bilardim. Hanuzgaça bu ikki filmni darslik deb hisoblayman va tez-tez qayta tomoşa qilaman».

Zodiak seriyali qotili filmni namoyiş etilişiga norozilik bildirgan va tahririyatdan gazetaning sahifalarida uşbu kinokartina reklamasini töxtatişni söragan. Zodiakning fikriça, uşbu film «qotillikni uluğlaş»dir.