Bandit Queen — 1994-yilda suratga olingan hind tilidagi biografik jangari-sarguzaşt film bölib, hind yozuvçisi Mala Senʼning «Indiaʼs Bandit Queen: The True Story of Phoolan Devi» kitobi asosida Phoolan Devi hayoti haqida hikoya qiladi. Filmni Şekhar Kapur rejissyorlik qildi, unvonli qahramon rolini esa Seema Biswas ijro etdi. Musiqasini Ustad Nusrat Fateh Ali Khan bastaladi. Film öşa yili Hindistonda «Hind tilidagi eng yaxşi badiiy film» nominatsiyasida Milliy kino mukofotiga, «Eng yaxşi film» (tanqidçilar) va «Eng yaxşi rejissyorlik» nominatsiyalarida Filmfare mukofotlariga sazovor böldi. Film 1994-yilgi Kann kinofestivalining «Rejissyorlar haftaligi» dasturida taqdim etildi hamda Edinburg kinofestivalida namoyiş qilindi. Film 67-chi «Oskar» mukofotlarida «Eng yaxşi xorijiy tilli film» nominatsiyasi uçun Hindistondan tavsiya etildi, lekin nominant sifatida qabul qilinmadi.
Film dastlab Markaziy kino sertifikatsiya kengaşi (CBFC) tomonidan haqorat sözlari, zörlaş sahnalari va old tomondan yalanğoçlik sahnalari böyiça 100 dan ortiq qisqartirişga uçradi. Ammo Kengaşning qarori Film apellyatsiya tribunalida (FCAT) bekor qilindi. Tribunal zörlaş sahnalarining jirkanç taassurot uyğotiş maqsadida qöyilganini tasdiqladi va «bu eng yuqori nuqtadagi tasvirlarni öçiriş yoki hatto kamaytiriş muqaddaslikni buziş bölardi (çunki bu) filmning taʼsirini yöqqa çiqarardi» deb taʼkidladi. Şuningdek, yalanğoçlikni tasvirlaşga ruxsat berdi, çunki uni axloqsiz deb hisoblamadi. FCAT qarori Oliy sudda eʼtirozga uçradi. Oliy sud FCAT qarorini tasdiqladi, filmlarni kontekstida tomoşa qiliş muhimligini taʼkidladi, yalanğoçlikka nisbatan umumiy standartlarni qöllaşdan ogohlantirdi va kinoijodkorlarga erkinlik beriş zarurligini bildirdi.
1Treylerlar
▶2Rollarda
Seema Biswas, Nirmal Pandey, Aditya Shrivastava
Shekhar Kapurrejissyor
Seema BiswasaktyorNPNirmal PandeyaktyorASAditya ShrivastavaaktyorGRGajraj RaoaktyorSSSaurabh Shuklaaktyor
Manoj BajpaiaktyorRYRaghubir YadavaktyorRVRajesh VivekaktyorMSMala Senssenariy muallifi
Nusrat Fateh Ali Khankompozitor3Syujet
Film 1968-yil yozida Uttar-Pradeş ştatining kiçik qişloğida boşlanadi. Phoolan yigirma yoşlar atrofidagi…
Film 1968-yil yozida Uttar-Pradeş ştatining kiçik qişloğida boşlanadi. Phoolan yigirma yoşlar atrofidagi Puttilal (Aditya Şrivastava) ismli yigitga turmuşga çiqadi. Öşa paytda bolalar nikohi odatiy hol bölsa-da, Phoolanning onasi Moola (Savitri Raekwar) töyning vaqtiga eʼtiroz bildiradi. Qarib qolgan otasi Devideen (Ram Çaran Nirmalker) esa öz madaniyatiga muvofiq ravişda uning fikriga qarşi çiqadi va Phoolan Puttilal bilan jönatiladi.
Phoolan kastalar tizimi ham qöşilgan holda jinsiy va ekspluatatsion zöravonlikka duç keladi. (Phoolanning oilasi ham, Puttilalning oilasi ham quyi darajadagi Mallah kiçik kastasiga mansub; yuqori darajadagi Thakur kastasi ijtimoiy va siyosiy vaziyatlarda yetakçilik qiladi.) Puttilal jismoniy va jinsiy zöravonlik qiladi. Oxir-oqibat Phoolan qoçib, uyiga qaytib keladi. Phoolan voyaga yetgan sari, Thakur yigitlaridan (ularning ota-onalari qişloq kengaşini, yaʼni pançayatni taşkil etadi) (rozilikka zid) erkalaş va uşlaş holatlariga duç keladi. Keyingi qişloq yiğilişida pançayat patriarxal hokimiyatidan foydalanib, Phoolanni qişloqdan haydab yuboradi, çunki u yuqori kasta erkaklarining jinsiy takliflariga rozi bölmaydi.
Şu sababli Phoolan amakivaççasi Kailaş (Saurabh Şukla) bilan yaşaydi. Boşqa qişloqqa ketayotib, u Babu Gujjar tödasining dakular (qaroqçilar) guruhiga duç keladi, guruhni Vikram Mallah Mastana (Nirmal Pandey) boşqaradi. Phoolan bir muddat Kailaşnikida qoladi, ammo oxir-oqibat ketişga majbur böladi. Ğazablangan va umidsiz Phoolan özi uçun taqiqni bekor qildiriş maqsadida mahalliy politsiyaga boradi, ammo uni kaltaklaşadi, qöpol muomala qilişadi va hibsga olişadi. Politsiyaçilar hibs paytida uni zörlaşadi. Thakurlar kafolat puli tölab, uni ozod qildirişadi. Ammo Phoolan bilmagan holda, bu kafolat puli poraga aylangan edi (politsiya orqali Babu Gujjar tödasiga tölangan), va Babu Gujjar öz «mukofotini» oliş uçun keladi.
1979-yil may oyida Phoolanni Babu Gujjar (Anirudh Agarwal) öğirlaydi. Gujjar jismonan baquvvat, şafqatsiz va yirtqiç yollanma qotil. Gujjarning öng qöli Vikram Phoolanga hamdard bölsa-da, Gujjar uni ayovsiz ravişda ezadi va haqorat qiladi. Bir kuni Vikram uni zörlayotganini körib qoladi va uning boşiga öq uzadi. Vikram tödaning rahbarligini öz qöliga oladi, uning Phoolanga bölgan hamdardligi asta-sekin munosabatga aylanadi.
Hammasi yaxşi ketayotgan edi, to Thakur Şri Ram (Govind Namdeo) qamoqdan ozod bölgunça. Thakur Şri Ram aslida töda rahbari edi (avvalgi Gujjar tödasining boşliği). Şri Ram öz tödasiga qaytadi, Vikram uni hurmat bilan kutib oladi, ammo Şri Ram Vikramning teng huquqli yetakçilik uslubidan norozi böladi va Phoolanga köz tikadi. Şu paytda Phoolan sobiq eri Puttilal bilan uçraşadi va Vikramning yordamida uni öğirlaydi hamda uning zörlagani va zöravonligi uçun adolatni özi tiklaydi, uni kaltaklaydi. U bu voqeani Vikram bilan örtoqlaşadi.
1980-yil avgust oyida Şri Ram Vikramni öldirişni buyuradi, Phoolanni öğirlab, Behmai qişloğiga olib keladi. Phoolan Şri Ram va boşqa töda aʼzolari tomonidan takror-takror zörlanadi va kaltaklanadi. Bu uning oldingi takliflarini «hurmat qilmagani» va teng bölişga jurʼat etgani uçun jazo sifatida amalga oşiriladi. Eng oxirgi haqorat va jazo şundaki, uni yalanğoç holda Behmai böylab yurgizişadi, kaltaklaşadi va butun qişloq köz öngida suv olib kelişga majburlaşadi.
Qattiq jarohat olgan Phoolan amakivaççasi Kailaşnikiga qaytadi. Asta-sekin tiklanib, Vikram Mallahning eski dösti Man Singh (Manoj Bajpai) bilan uçraşadi. Man Singh uni boşqa katta töda rahbari Baba Mustakim (Rajeş Vivek) oldiga olib boradi. U Babaga öz hikoyasini aytib beradi va undan yangi töda tuziş uçun odamlar va qurol söraydi. Baba Mustakim rozi böladi va Man Singh bilan Phoolan yangi tödaning rahbarlari bölişadi.
Phoolan yangi tödasini jasorat, saxovat, kamtarlik va ziyraklik bilan boşqaradi. Uning obrösi va afsonasi ösadi. U «Phoolan Devi, qaroqçilar malikasi» nomi bilan tanilib boradi. 1981-yil fevral oyida Baba Mustakim unga Behmaida katta töy bölişini va unda Thakur Şri Ram iştirok etişini xabar qiladi. Phoolan yölga çiqayotganda Baba Mustakim unga kamroq eʼtibor tortişni tayinlaydi. Phoolan töy karvoniga hujum qiladi, uning tödasi butun Behmai Thakur uruğidan qasos oladi. Erkaklarni yiğib, kaltaklaşadi. Köpçilik erkaklar oxir-oqibat otib taşlanadi. Bu qasos Phoolanni milliy huquq-tartibot organlarining (Yangi Dehlidagi) eʼtiboriga tuşiradi. Eng yuqori darajadagi politsiya rahbarlari Phoolanni qidiriş uçun keng kölamli ov boşlaydi. Thakur Şri Ram esa ularga yordam beriş imkoniyatidan xursand böladi.
Qidiruv Phoolanning tödasidan köplab odamlarning hayotiga zomin böladi. Oxir-oqibat ular Çambal toğ daralarida oziq-ovqatsiz va suvsiz yaşirinişga majbur bölişadi. Phoolan öz imkoniyatlarini baholab, taslim bölişga qaror qiladi. Uning şartlari qolgan örtoqlarining himoyalanişi va taʼminlanişi böladi. Film 1983-yil fevral oyida Phoolanning taslim bölişi bilan yakunlanadi. Yakuniy titrlarda uning barça ayblovlari, şu jumladan Behmaidagi qotillik ayblovi rad etilgani va u 1994-yilda ozod qilingani aytiladi.
4Aktyorlar
Seema Biswas — Phoolan…
Seema Biswas — Phoolan Devi
Nirmal Pandey — Vikram Mallah
Aditya Srivastava — Puttilal
Gajraj Rao — Aşok Çand Thakur (sarpanç öğli)
Saurabh Şukla — Kailaş
Manoj Bajpayee — Maan Singh
Raghuvir Yadav — Madho
Rajeş Vivek — Baba Mustakim
Anirudh Agarwal — Babu Gujjar
Govind Namdev — Thakur Şri Ram
Jeetu Şastri — Bharat
Şekhar Kapur — yuk maşinasi haydovçisi (mehmon rolida)
5Saundtrek
Filmning musiqasini Nusrat Fateh Ali Khan bastalagan. Khan, şuningdek, sanoat musiqasi bölmagan qismlarni ham…
Filmning musiqasini Nusrat Fateh Ali Khan bastalagan. Khan, şuningdek, sanoat musiqasi bölmagan qismlarni ham ijro etgan. Saundtrekka anʼanaviy Rojastan musiqasiga asoslangan treklar ham kiritilgan.
6Kassa
Hindistonda film ₹206,7 million ($5 833 545) yiğdi. AQŞ va Kanadada film $399 748 (₹14 164 271) yiğdi. Jami…
Hindistonda film ₹206,7 million ($5 833 545) yiğdi. AQŞ va Kanadada film $399 748 (₹14 164 271) yiğdi. Jami olganda, film butun dunyo böyiça taxminan ₹221 million ($6,23 million) yiğdi.
7Bahs-munozara
Phoolan Devi filmda qahramon bölsa-da, u film haqiqatga mosligini qatʼiy inkor etdi va uni Hindistonda…
Phoolan Devi filmda qahramon bölsa-da, u film haqiqatga mosligini qatʼiy inkor etdi va uni Hindistonda taqiqlatiş uçun kuraşdi. U hatto film olib taşlanmasa, teatr oldida özini yoqib yuborişini tahdid qildi. Oxir-oqibat, işlab çiqaruvçi Channel 4 unga £40 000 tölagaç, u eʼtirozlarini qaytarib oldi. Muallif va faol Arundhati Roy «Buyuk hind zörlaş hiylasi» nomli şarhida «tirik ayolni uning ruxsatisiz qayta zörlaş sahnasini qöyiş» huquqini söroq qildi va Şekhar Kapur Phoolan Devidan foydalanganlikda hamda uning hayoti va maʼnosini buzib körsatişda ayblanadi.
8Tanqidiy qabul
Filmning Rotten Tomatoes saytidagi tasdiqlaş reytingi 29 ta şarh asosida 97% bölib, örtaça ball 7,6/10. Sayt…
Filmning Rotten Tomatoes saytidagi tasdiqlaş reytingi 29 ta şarh asosida 97% bölib, örtaça ball 7,6/10. Sayt tanqidçilarining umumiy xulosasi şunday: «Ajoyib tomoşaga va Seema Biswasning kuçli ijrosiga töla The Bandit Queen isyonga bağişlangan hayajonli ode». Jonathan Rosenbaum uni «közni quvontiradigan va köpinça taʼsirli film» deb atagan va eng yaxşi holatida bu film Glauber Roçaning «Antonio das Mortes» kabi radikal uçinçi dunyo «vesternlarini» hamda Kenji Mizoguçining erkaklarning ayollarga nisbatan insonsizligi haqidagi filmlarini eslatişini yozgan. Şu bilan birga u filmning «ambitsiyasi, kuçli ğazabi va vizual yorqinligiga qaramay» «sensatsion va deyarli tanlamasdan dahşat hamda zöravonlikni töplaşi» tufayli bunday namunalardan ança past turişini, va bu oxir-oqibat «pornografik»ga aylanişini yozgan. Muammo Phoolan Devi bilan haqiqatda nima bölganida emas… Muammo filmning ortiqça tafsilotlar bilan bizni hissiz qilib qöyiş moyilligida, deb yozadi. James Berardinelli filmga 4 ballik şkala böyiça 3,5 ball qöygan va Bandit Queen yaratgan inson qadrsizligi va azob-uqubat tasviri «Şindlerning röyxati» darajasida ekanini yozgan. «Qattiq surʼatli, kuçli yozilgan va yaxşi ijro etilgan» deb yozib, «Bandit Queen birinçi toifali sarguzaşt filmdir», deydi. San-Fransisko Chronicle gazetasining Edvard Guthmann filmga 4 ballik şkala böyiça 3 ball qöygan, uni «çiroyli va şijoatli film» deb taʼriflagan hamda Biswasning ijrosini maqtab, uni «töxtovsiz, oq-issiq ğazabli olov» deb atagan va «bu uning mamlakatiga va ayollarga nisbatan vahşiy, eskirgan munosabatiga tarsaki» deb yozgan. U filmning «obyektivlik daʼvo qilmasligini» taʼkidlaydi: «Kapur mamlakatining gender va kasta noxolisligidan aniq ğazablangan». Bu obyektivlikning yöqligini Richard Corliss töldiradi: u filmni «Devining hikoyasini ehtiros bilan jonlantiradigan, ammo hukm çiqarmaydigan hayajonli film» deb atagan. Hindiston xalqaro kinofestivalining Hind panorama bölimida körilgan filmni The Hindu gazetasining S. R. Aşok Kumar şunday yozgan: «Rejissyor ssenariyni şunday töqiganki, bir daqiqa ham zerikarli emas. Ahok Mehtaning kamerasi örmonda osonlik bilan harakatlangan, aktyorlar Saurav Şukla va Rajeş Vivek özlarining eng yaxşisini körsatişgan. Phoolan Devi rolidagi Seema Biswas nozik ijro namoyiş etgan».
9Mukofotlar
39-chi Valyadolid xalqaro…
39-chi Valyadolid xalqaro kinofestivali:
Nominatsiya
«Eng yaxşi badiiy film» uçun Oltin Spayk — Şekhar Kapur
43-chi Milliy kino mukofotlari:
Hind tilidagi eng yaxşi badiiy film — Kaleidoscope Entertainment
Eng yaxşi aktrisa — Seema Biswas
Eng yaxşi kostyum dizayni — Dolly Ahluwalia
40-chi Filmfare mukofotlari:
Ğolib
Eng yaxşi film (tanqidçilar) — Şekhar Kapur
42-chi Filmfare mukofotlari:
Eng yaxşi rejissyor — Şekhar Kapur
Eng yaxşi ayol debyuti — Seema Biswas
Eng yaxşi operator ishi — Aşok Mehta
Nominatsiya
Eng yaxşi film — Kaleidoscope Entertainment
Eng yaxşi aktrisa — Seema Biswas
10Boşqa manbalar
Manju Jain, «Reading Rape: Sexual Difference, Representational Excess and Narrative Containment»,…
Manju Jain, «Reading Rape: Sexual Difference, Representational Excess and Narrative Containment», 9–16-betlar, «Narratives of Indian Cinema», Primus, 2009, ISBN 978-9-38-060779-5
Mary Anne Weaver, «Indiaʼs Bandit Queen»
Sunita J. Peacock, «Phoolan Devi: The Primordial Tradition of the Bandit Queen», 187–195-betlar, «Transnationalism and the Asian American Heroine: Essays on Literature, Film, Myth and Media», McFarland, 2010, ISBN 978-0-78-644632-2
Matn: maqola tarjimasi «Bandit Queen» — inglizça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.