Battle of Moscow

Filmda Yevropa, Osiyo va SSSR hududida Uluğ Vatan uruşi arafasida va boşida yuz bergan voqealar tasvirlangan. Germaniya Sovet Ittifoqiga hujum qilişga tayyorlanmoqda, bu haqda Moskvaga bir qator sovet razvedkaçilari xabar beradi. Markazning Moskvaga qaytiş haqidagi buyruğini bajarişdan boş tortgan sovet razvedkaçisi Rixard Zorge Yaponiyada işini davom ettiradi va Germaniyaning SSSRga hujum qiliş haqiqiy sanasini xabar qiladi. Biroq Stalin bu xabarlarning heç biriga işonmaydi, bu esa halokatli xatoga va katta mağlubiyatlar hamda yöqotişlarga olib keladi. Qizil Armiya Boş ştabi boşliği Georgiy Jukovning uruşga tayyorgarlikdagi xatolar haqida ogohlantirgani töğri ekanligi oydinlaşadi. Uruş boşidagi yirik janglarning keng manzarasi berilgan (Brestdagi janglar, Dubno yaqinidagi tank jangi, Mogilyov mudofaasi, Smolensk jangi).

Tasvirlangan janglar:

Brest qalʼasi mudofaasi

Dubno yaqinidagi tank jangi

Mogilyov mudofaasi

Smolensk jangi

Kiev mudofaasi

Film nemis qömondonligi Moskvani egallaş operatsiyasini işlab çiqa boşlagan paytdan tortib, Moskva jangining asosiy janglarigaça bölgan voqealarni qamrab oladi. Rixard Zorge yana töğri axborot yuboradi: Yaponiya 1941-yil oxirigaça va 1942-yil boşida SSSRga qarşi harbiy harakatlarni boşlamaydi, bu esa mamlakatni ikki frontdagi çarçatuvçi uruşdan xalos qiladi. Zorge uçun bu axborotni yetkaziş halokatli böladi — uning radiouzatgiçini yapon kontrrazvedkasi pelengga oladi, şundan söng uni hibsga olib, ölim jazosiga hukm qilişadi. Ammo Moskvada bu xabarga allaqaçon quloq solingan edi. Stalin mamlakatning şarqiy çegaralaridan katta xavf tuğdirmasdan 26 ta kadrli, yaxşi öqitilgan Uzoq Şarq diviziyasini olib, ularni Ğarbiy frontga, Moskva yoniga yuboradi va şu bilan poytaxtni Vermaxt tomonidan egallanişining oldini oladi. Harbiylar va opolçilarning oddiy sovet fuqarolari körsatgan qahramonligi nemis qöşinlarini Moskva çekkalaridan orqaga surib taşlaşga imkon beradi. Mudofaa janglarining keng kölamli kadrlari (jumladan, Podolsk kursantlari va 28 nafar Panfilov yigitlarining jasorati) hamda sovet qöşinlarining qarşi hujumi körsatilgan. Şuningdek, 1941-yil 6-noyabrda «Mayakovskaya» metro stansiyasida ötkazilgan Oktyabr inqilobining 24-yilligiga bağişlangan tarixiy tantanali majlis va 7-noyabr kuni Qizil maydondagi tarixiy harbiy parad körsatilgan.

Filmning finalida Perestroyka boşlangan davr — 1980-yillar örtalaridagi Moskva tasvirlangan.

«Ozodlik» kinoepopeyasini suratga olişda Yuriy Ozerovga 1941–1942-yillardagi Qizil Armiyaning uruş boşidagi oğir mağlubiyatlari va çekiniş fojiasi haqida suratga oliş qatʼiyan taqiqlangan edi. «Moskva uçun jang» epopeyasida Ozerov bu böşliqni töldirişga va 1941-yil iyunidan boşlangan uruş davrini umumiy tarzda körsatişga qaror qildi, lekin bu filmda ham uruşning fojiali boşlanişidagi voqealarning köpçiligi sovet senzurasi tufayli haqiqatdan juda uzoq holda körsatilgan va tarixiy haqiqatga heç qanday aloqasi bölmagan, masalan, Brest qalʼasi mudofaasi, Dubno yaqinidagi tank qarşi zarbasi va boşqalar.

Şuningdek, harbiy ish va oddiy soğlom fikr nuqtai nazaridan juda absurd va bemaʼni bölib körinadigan jang sahnalarining badiiy töqimasi ham bor, masalan: nemis tank guruhining «çöçqa» deb ataladigan maxsus saf bilan hujumga ötişi (bu 1242-yilda Aleksandr Nevskiy qöşinlarining Çudskoye kölidagi jangida Livon ordeni nemis ritsarlari bilan töqnaşuvini, ular ham «çöçqa» şaklida hujum qilganini aniq eslatadi). Bu safning oldida heç qanday mudofaa çiziqlari va istehkomlar, heç qanday tankka qarşi qurollar yoki PTR hisob-kitoblari yöq; filmda butun tank guruhi sovet gaubitsalarining masofaviy artilleriyasi tomonidan öz tomonidan heç qanday yöqotişsiz butunlay yöq qilinadi. Yana bir misol: Rokossovskiy ştabidan jangovar xor va raqs ansamblining çiqişini, qattiq mudofaa jangi paytida, oldinga siljiyotgan duşman bilan olib borilayotgan vaqtda, operativ-taktik telefon aloqasi orqali jonli efirga uzatilişi. Bu, aslida, ştabning oldingi çiziqdagi qismlar bilan operativ-taktik hamkorligini yöq qilib yuboradi. Holbuki, haqiqiy hayotda Qizil Armiyada aloqa bilan boğliq işlar barça darajalarda va barça qöşin turlarida, bunday kinematografik töqimalarsiz ham juda açinarli ahvolda edi.

Polk komissari Fomin va mayor Gavrilovning uruş arifasidagi suhbati sahnasi, unda Fomin Gavrilovga uning ustidan material olinganini va ishi diviziya partiya komissiyasi tomonidan körib çiqilişini aytadi, ikkala qahramonning haqiqiy xizmat mavqeiga zid keladi. Fomin 6-otişma diviziyasining 84-polki komandirining örinbosari, Gavrilov esa 42-otişma diviziyasining 44-polki komandiri lavozimida bölgan. Şunday qilib, Fominning unvoni Gavrilovnikidan ikki poğona yuqori bölsa-da, tinç davrda uning ustidan heç qanday maʼmuriy-qömondonlik vakolatiga ega emas edi va boşqa diviziyaning partiya komissiyasiga masalani körib çiqişga kiritiş huquqi bölmagan (bu hokimiyatni suiisteʼmol qiliş bölardi). Biroq qalʼa mudofaasi paytida, bevosita qömondonlikdan körsatma oliş imkoniyati yöqligini hisobga olib (xuddi şunday vaziyatda Gavrilov ham qolgan edi), Fomin mudofaaning umumiy qömondonligini aynan unvoni yuqoriroq bölgan sifatida, ustavga töliq muvofiq ravişda öz zimmasiga oldi.

Marşal Voroşilov va korpus komandiri Petrovskiy örtasidagi suhbat sahnasi ham qisman haqiqatga zid keladi: Petrovskiy hibsga olingani sababli general unvoniga qayta attestatsiyadan ötkazilmaganini aytadi. Petrovskiy 1938-yilda soxta xabar asosida armiyadan faqat böşatilgan va tergov ostiga olingan, ammo hibsga olinmagan. Şunga qaramay, u general unvonlariga ommaviy qayta attestatsiyadan haqiqatan ham ötkazilmagan, çunki u armiyaga 1940-yil noyabrida, böşatilgan vaqtdagi unvoni (korpus komandiri) bilan tiklangan. Şu bilan birga, Petrovskiyning 63-korpus komandiri etib tayinlanişi bilan boğliq xronologik nomuvofiqlik bor: buni unga Ğarbiy front ştabida Voroşilov aytadi, lekin Petrovskiy bu korpusga armiyaga tiklangan paytidan, 1940-yildan boşlab qömondonlik qilgan edi.

Otto Skorzeny 1941-yilda şturmbannfyurer bölmagan, garçi filmda nimagadir şunday körsatilgan bölsa-da. Oldingi «Ozodlik» epopeyasida ham Ozerov hammasini Skorzenyning haqiqiy biografiyasiga töliq mos ravişda körsatgan: 1943-yilda u hali gauptşturmfyurer edi. Uning diversiya faoliyati va şuhrati aynan şu 1943-yilda Mussolinini ozod qiliş bilan boşlangan. Haqiqatda 1941-yilda u SS «Reyx» diviziyasining artilleriya polkida şunçaki zobit bölib, avtomobil texnikasiga masʼul edi.

Ssenariy muallifi va rejissyor: Yuriy Ozerov

Operatorlar: Igor Çernix, Vladimir Gusev

Kompozitor: Aleksandra Paxmutova. Nikolay Dobronravov sheʼriga yozilgan «Old çiziq» qöşiğini Muslim Magomayev ijro etadi. Filmda şuningdek Lev Leşçenko ijrosidagi «Sen mening umidim, sen mening tasallim» qöşiği ham yangraydi.

Rassomlar: Tatyana Lapşina, Aleksandr Myagkov

Yuriy Ozerovga — 19-Butunittifoq kinofestivalining (Olma-Ota, 1986-yil) taşkiliy qömitasining Boş mukofoti.

Yuriy Ozerovga — Dovjenko nomidagi Oltin medal (1986-yil).

Vyetnamda «FAFIM Vyetnam» studiyasi kinematografistlarining yordami bilan kinoepopeya uçun 1940-yillar boşidagi yapon poytaxtining muhitini tiklovçi bir neça sahna va sovet razvedkaçisi Rixard Zorgening Tokiodagi faoliyati epizodlari suratga olingan.

«Moskva uçun jang»dagi ayrim jang epizodlari keyinçalik navbatdagi «Stalingrad» kinoepopeyasiga kiritilgan.

Filmning materiallari keyinçalik qayta montaj qilingan holda Ozerov tomonidan «Asr fojiasi» teleserialida (1993) va «Buyuk sarkarda Georgiy Jukov» kinofilm-dayjestida (unda Mixail Ulyanov iştirokidagi kadrlar kiritilgan) işlatilgan.

Nemis zirhli texnikasining hammasi (BTRdan taşqari), saqlanib qolgan asl nusxalar yöqligi sababli, sovet uruşdan keyingi maşinalar asosida yiğilgan.

Sovet zirhli texnikasini esa T-34-85 şassisi asosida yiğilgan BT tanklari maketlari taşkil etgan.