Black Hawk Down

"Qora şahin" yoki "Qora şahin"ning qulaşi (ingl. Black Hawk Down) — 2001-yilda suratga olingan harbiy film. U Mark Bowdenning "Black Hawk Down: A Story of Modern War" (1999) kitobi asosida yaratilgan va haqiqiy voqealarga (Mogadişu jangi) asoslangan. Syujet 1993-yilda Mogadişuda amerikalik harbiylarning reydi va duşman hududida qulagan "Black Hawk" vertolyoti haqida hikoya qiladi. Filmda Josh Hartnett, Ewan McGregor, Eric Bana, Tom Sizemore, William Fiçtner, Jason Isaacs, Sam Shepard, Jeremy Piven, Ioan Gruffudd, Ewen Bremner, Hugh Dancy va Tom Hardy (kinodagi birinçi roli) rol öynagan. Orlando Bloom, Tai Barrell va Nikolaj Coster-Waldau ham epizodlarda iştirok etgan. Rejissyor va prodyuser Ridley Scott, hamprodyuser Jerry Bruckheimer, ssenariy muallifi Ken Nolan.

Film 1993-yil 3 va 4-oktabrda Somalida bölib ötadi, u yerda fuqarolar uruşi davom etadi va odamlar ommaviy halok bölmoqda. Öz xalqiga nisbatan genotsid ayblovlari somalilik dala qömondonlari zimmasiga tuşadi, ular AQŞ tomonidan tinç aholiga yuborilayotgan gumanitar yordamni tösqinlik qilmoqda.

BMTning tinçlikparvar kontingenti vaziyatni boşqara olmaydi. Şu sababli Somalidagi amerikalik kontingent qömondonligi yaşin tezligidagi operatsiya rejasini işlab çiqadi. Unga köra, Mogadişu çekkasidagi bazada joylaşgan AQŞning taxminan 200 nafar harbiysi "Task Force Ranger" (Operativ-taktik "Rейнджер" guruhi) tarkibida — 75-rейнджерlar polkining 3-batalyon roti, 160-aviapolk, "Delta" — Mohammed Farrah Aidid kuçlari nazorat qilayotgan şahar hududiga jönaşi kerak edi. Tadbirning maqsadi — şaharda yiğiliş ötkazayotgan Aididning asosiy tarafdorlarini qölga olib, bazaga olib keliş edi. Muvaffaqiyatli boşlangan operatsiya deyarli bir kunlik jangga va ikkita sayyorada urib tuşirilgan vertolyotga aylanadi. Deyarli uzluksiz davom etgan jang 19 nafar amerikalik va ming nafardan ortiq somalilikning hayotiga zomin böladi.

Filmning suratga oliş işlari 2001-yilning martidan iyungaça Salé (Marokaş) şahrida ötkazildi.

Jon Grimes obrazining prototipi, uni Ewan McGregor öynagan, ştab-serjant Jon Stebbins bölgan. Boşqa qahramonlarning ismlari saqlanib qolgan bölsa-da, Stebbins Grimesga özgartirilgan, çunki u 1997-yilda qizini bir neça marta zörlagani uçun harbiy sud tomonidan umrbod qamoq jazosiga hukm qilingan edi.

Professional aktyorlardan taşqari, filmni suratga olişda jangning haqiqiy iştirokçilari ham qatnaşdi — masalan, Kit Jones filmda haqiqiy jangda qilgan işini takrorladi: u "Super 61" ekipaji aʼzolarini evakuatsiya qildi.

Byudjet: 92 mln dollar

AQŞdagi yiğim: 108 638 745 dollar

Dunyo böyiça yiğim: 172 989 651 dollar

AQŞda DVD sotuvi: 970 318 dollar

2002 — ikkita "Oscar" mukofoti: eng yaxşi montaj (Pietro Scalia), eng yaxşi ovoz (Michael Minkler, Myron Nettinga, Chris Munro), şuningdek ikkita nominatsiya: eng yaxşi rejissyor (Ridley Scott), eng yaxşi operatorlik ishi (Sławomir Idziak)

2002 — BAFTA mukofotiga uçta nominatsiya: eng yaxşi operatorlik ishi (Sławomir Idziak), eng yaxşi montaj (Pietro Scalia), eng yaxşi ovoz (Chris Munro, Per Hallberg, Michael Minkler, Myron Nettinga, Karen Baker Landers)

2002 — AQŞ Rejissyorlar gildiyasining badiiy film uçun eng yaxşi rejissura mukofotiga nominatsiya (Ridley Scott)

2002 — AQŞ Ssenarist gildiyasining eng yaxşi moslaştirilgan ssenariy mukofotiga nominatsiya (Ken Nolan)

2002 — "Saturn" mukofotiga eng yaxşi sarguzaşt filmi, jangari yoki triller nominatsiyasi

2002 — MTV kanali mukofotiga 2 ta nominatsiya: eng yaxşi film, eng yaxşi ekşn-sahna

2001 — AQŞ Milliy kinotanqidçilar kengaşi tomonidan yil eng yaxşi filmlari önligiga kiriş

Amerikalik Rotten Tomatoes saytida film asosan ijobiy şarhlarga sazovor böldi. Tanqidçilar Ridley Scottning aʼlo texnik mahoratini va yaxşi aktyorlik öyinini taʼkidlaşdi.

Chicago Sun-Times gazetasidan Roger Ebert filmga tört yulduzdan törtta qöydi va bunday filmlar tomoşabinlarga jangovar harakatlar tajribasini "uni öyin-kulgi kontentiga aylantirmasdan" tuşunişga va his etişga yordam berişini taʼkidladi.

Somaliliklar filmda somalilar rolini öynagan afrikalik aktyorlar Afrika Şoxi xalqlarining öziga xos irqlariga öxşamasligini, ularning gapirgan tili esa somalilar gapiradigan heç qanday afrosiyoviy tilga öxşamasligini körsatdilar. Qöpol syujet bayoni va somali madaniyatining notöğri tasviri filmga Somalidagi haqiqiy hayotning xarakterini, öziga xosligini va ruhini yetkazişga imkon bermadi. Somalidagi kinokörsatuvlardan birida yoşlar somali askarining otib taşlangan lahzasini hayqiriqlar bilan kutib olişdi.

Malayziya harbiylari vakillari (Malayziya qöşinlari jangda qatnaşgan) ham material noaniqliklari haqida şikoyat qilişdi. Malayziya kontingentiga Mogadişuda qömondonlik qilgan nafaqadagi brigada generali Abdul Latif Ahmad Frans Press agentligiga şikoyat qilib, Malayziya kinotomoşabinlarida notöğri tasavvur paydo bölganini aytdi: aslida jangda faqat amerikaliklar qatnaşgan, malayziyalik qöşinlar esa "faqat ularni olib kelgan avtobus haydovçilari [rolini öynagan]" edi. Filmda esa malayziyaliklar zirhli transportyorlarda jang maydoniga kelişi körsatilgan.

General Pervez Muşarraf (keyinçalik töntarişdan söng Pokiston prezidenti bölgan) ham film yaratuvçilarini Pokiston askarlari öynagan rolni körsatmaganlikda ayblagan. Uning "In the Line of Fire: A Memoir" avtobiografiyasida Muşarraf şunday yozgan:

BMTda Pokiston qöşinlarining noqulay şaroitlardagi ajoyib fidokorligi yaxşi maʼlum. Afsuski, "Qora şahinning qulaşi" filmida Somalidagi Malayziya va Pokiston askarlarining roli eʼtibordan çetda qoldirilgan. Amerikalik qöşinlar Mogadişudagi Madina bozorining ziç aholi punktida tuzoqqa tuşib qolganida, aynan Pokiston armiyasining 7-çegara kuçlari polki kelib, ularni qutqardi. Amerikalik qöşinlar jasorat bilan jang qilişgan, şunga qaramay biz xuddi şunday, hatto undan ham köproq maqtovga sazovor bölişimiz kerak edi, ammo film yaratuvçilari jangda faqat amerikaliklar iştirok etganini körsatdilar.

Quentin Tarantino 2025-yilda Bret Easton Ellisning podkastida "Qora şahinning qulaşi"ni XXI asrning eng yaxşi önta filmidan biri deb atadi va uni birinçi öringa qöydi. U Scottning bu filmdagi rejissyorlik ishi inson tuşunçasidan taşqarida ekanini taʼkidladi.