Bonnie and Clyde

«Bonni va Klayd» (ingl. *Bonnie and Clyde*) — Artur Penn rejissyorligidagi, 1967-yilda çiqqan amerikalik badiiy jinoiy drama filmi. Amerika kinosanoatining zamonaviy bosqiçi, yaʼni «Yangi Gollivud» («Amerika yangi tölqini») şu filmdan boşlanadi, deb köpinça hisoblanadi. Syujet Buyuk depressiya davrida gangsterlar tödasini boşqargan maşhur amerikalik qaroqçilar Bonni va Klayd haqida hikoya qiladi. Filmning ssenariysiga, şuningdek, uning badiiy xususiyatlariga umuman olganda, frantsuz yangi tölqini ğoyalari taʼsir körsatgan. Ssenariy mualliflari Robert Benton va David Newman bu yönaliş yetakçilari — Fransua Truffo va Jan-Lyuk Godar asarlariga qoyil qolişgan edi. Biroq hamkorlik taklif qilinganiga qaramay, bu rejissyorlar turli sabablarga köra loyihadan voz keçişgan. 1965-yilda Parijda aktyor Uorren Bitti bilan suhbatda Truffo unga maşhur qaroqçilar haqida qiziqarli ssenariy olganini aytgan va bölajak film haqida mualliflar bilan gaplaşişni maslahat bergan. Nyuman va Benton uzoq vaqt filmni suratga oladigan kinematografçilarni topa olmagan, şunda işga Bitti aralaşgan. U huquqlarni sotib olib, film prodyuseri bölişga qaror qilgan. Rejissyorni uzoq izlaşgan va oxirida tanlov Artur Pennga tuşgan. U bir oz şubhalanib, rozi bölgan. Ssenariyni qayta işlaşga Robert Taun jalb qilingan, bu esa Benton va Nyumanning eʼtirozlariga sabab bölgan.

Boş rollarni Fey Dunaуey va filmning prodyuseri Uorren Bitti ijro etgan. Premyera 1967-yil 4-avgustda Monrealdagi xalqaro kinofestivalda bölib ötgan. Film anʼanaviy tanqidçilar tomonidan duşmanlik bilan qabul qilingan, ularning raqiblari esa uni olqişlagan. Filmni «oqlaş» kampaniyasida amerikalik tanqidçi va jurnalist Polin Keyl muhim rol öynagan. U baʼzi hamkasblarini öz haqligiga işontira olgan. Dastlab film AQŞda çeklangan prokatga çiqarilgan, çunki Warner Brothers rahbariyati uning tijorat istiqbollariga işonçsiz qaragan. Biroq ijobiy tanqidlar va Bittining bosimi taʼsirida «Bonni va Klayd» keng prokatga çiqarilgan va kompaniya uçun yirik kassa muvaffaqiyatiga aylangan. Katta kassa yiğimlari yoşlar auditoriyasiga yönaltirilgan kinematografning boy imkoniyatlarini körsatib bergan va bu yönalişni yirik studiya rahbariyati uçun ham jozibali qilgan. Filmning muvaffaqiyati boşqa kinematografçilarni öz filmlarida şahvoniy sahnalar va zöravonlikni körsatişda jasurroq bölişga undagan. Voqea Buyuk depressiya davrida bölişiga qaramay, film juda dolzarb bölib çiqqan, ayniqsa yoşlar va xususan hippilar uçun. Qahramonlar obrazlari 1960-yillarning kayfiyati va ijtimoiy muammolariga hamohang bölgan.

Aktyorlar tarkibi:

Syomka guruhi:

Filmning ssenariysiga, şuningdek, uning badiiy xususiyatlariga umuman olganda, 1960-yillarda baʼzi amerikalik kinematografçilar orasida maşhur bölgan frantsuz yangi tölqini ğoyalari taʼsir körsatgan. 1963-yil oxirida bu yönalişning yetakçi vakillaridan biri Fransua Truffo mustaqil prodyuser Lyuis Allendan taklif oldi. Allen Bonni va Klayd tarixiga asoslangan ssenariy huquqlariga ega edi. Ayni paytda ish hali tugallanmagan edi, mualliflar — Robert Benton va David Newman — frantsuz rejissyorining filmlarini juda yuqori baholaşar va, birinçi navbatda, ssenariyni aynan Truffoga taqdim etişni xohlaşardi.

Ular şuningdek 1963-yilda çop etilgan amerikalik tarixçi va yozuvçi Jon Uillard Tolandning «The Dillinger Days» kitobi bilan ham taniş edi. Unda boşqa personajlar qatorida Buyuk depressiya davrida faoliyat yuritgan afsonaviy amerikalik qaroqçilar Bonni Parker va Klayd Barrou haqida ham söz yuritilgan. Ular Amerikaning Örta Ğarbida tödasi boşçiligida resonansli hujumlar uyuştirişgan va vaqt ötişi bilan butun mamlakatga maşhur bölib ketişgan. AQŞ huquq-tartibot organlari uçun ularni qölga oliş yoki yöq qiliş muhim masalaga aylangan va oxir-oqibat Barrou va Parker pistirmaga tuşib qolişgan. 1934-yil 23-mayda bölgan otişmada ular Luiziana ştatidagi Bienvill qişloği yaqinidagi yölda halok bölişgan. Ularning Ford V8 maşinasi Texas reynjerlari va Luiziana politsiyaçilaridan iborat otryad tomonidan pistirmadan öqqa tutilgan. Buyuk depressiya davrida köplab maşhur tödalar bölişiga qaramay, vaqt ötişi bilan aynan Bonni va Klaydning jinoiy uyuşmasi butun mamlakat miqyosida şuhrat qozonib, kult maqomini olgan. Tadqiqotçilar töda uzoq vaqt maşhurligi va şuhratining eng muhim omillaridan biri sifatida ularning yetakçilarining ommaviy axborot vositalarida körinişini va, birinçi navbatda, ularning iştirokidagi postanovka suratlarining maşhurligini körsatişadi. Benton Bonni va Klayd haqida eşitgan edi, çunki u Şarqiy Texasda ulğayganidi va u yerda ularni bevosita bilişgan. Benton qiziqişining paydo bölişini şunday tuşuntirgan: «Okrugda har kim ular bilan şaxsan uçraşgan yoki hayotda kesişgan kimnidir bilardi, Xellouinda esa bolalar albatta Bonni va Klayd kiyimini kiyib olişardi, çunki ular xalq qahramonlariga aylangan edi».

1958-yilda Uilyam Uitnining «Bonni Parkerning hikoyasi» (The Story of Bonnie Parker) filmi ekranga çiqqan, u muvaffaqiyat qozonmagan, ammo bu yangi film ssenaristlarini töxtatmagan. Frantsuz kinotanqidçisi Jak Lursel Uitni işining mraçi atmosferasini, uning keskin xarakterini, şuningdek, zamonaviyroq versiyaga taʼsirini taʼkidlagan, xususan bu boş qahramon xarakteriga taʼsir qilgan: «Bu filmda Bonni haqiqiy aqldan ozgan anarxist sifatida namoyon böladi, öz atrofidagi barça erkaklarni (eri va sevgililarini) nafrat bilan köradi va ularni hiyla, qatʼiyat va jasorat bilan boşqaradi».

«Bonni va Klayd» ğoyasi Benton va Nymanda 1963-yilda paydo bölgan. Ular ikkalasi ham hali «Esquire» jurnalida işlaşgan va, köpçilik kabi, atrofidagilar kabi kinoga, xususan zamonaviy, muallifлик kinosiga qiziqişgan. Benton bu haqda eslagan: «Qayerga bormaylik, hamma faqat kino haqida gapirardi». Mualliflar orasida Jan-Lyuk Godarning «Nafasning oxirida» filmi ularga katta taassurot qoldirgan, ammo ularga eng köp Truffo yoqardi. Benton frantsuz rejissyorining ijodi unda qoldirgan taassurot haqida keyinroq şunday degan: «Ikki oy davomida men „Jyul va Jim“ni 12 marta kördim. Albatta, filmning qurilişi va şaklining ayrim xususiyatlariga, personajlarga eʼtibor berasan». Şunga köra, ularning eʼtirof etişiça, Nyuman va u «frantsuz» film suratga olişni xohlaşgan va ssenariyni Truffoga taklif qilişgan. 1964-yil 2-yanvarda unga dastlabki variant yuborilgan, u allaqaçon «Bonni va Klayd» deb nomlangan edi. Truffo tarjimon vositasida u bilan tanişgan, ijobiy taassurot olgan va bu loyihani öz zimmasiga olişni niyat qilgan. 1964-yil martining oxirida u AQŞga jönab ketgan, u yerda Nyu-Yorkda yaşagan va ssenariyçilar bilan uçraşib, ularning işini muhokama qilgan. Öşa paytda filmni suratga oliş uçun 500 000 dollar ajratiş rejalaştirilgan edi, bu öşa vaqtda uni örtaça byudjetli Gollivud postanovkalari qatoriga kiritardi. Filmni 1965-yil yozida Dallas atrofidagi kiçik viloyat şaharçalarida suratga oliş niyat qilingan edi, u yerda 1930-yillar davrini organik tarzda qayta yaratiş mumkin edi.

Ssenariyning asosiy ğoyalaridan biri mualliflarning «şu yoki bu tarzda jamiyatni, burjuaziyani epatirovat qiliş, şokka soliş» istagi edi. Ularning rejasiga köra, Bonni va Klayd personajlari hamda ularning atrofidagilar 1960-yillar davriga mos zamonaviy qiyofaga ega bölişi kerak edi:

Truffo ssenariy bilan Godarni ham taniştirgan, u ham qiziqqan edi. U telegrammada Truffoga ssenariyni şunday taʼriflagan: «Bonniga ham, Klaydga ham oşiqman. Nyu-Yorkda mualliflar bilan gaplaşişdan xursand bölaman». Biroq, rejissyor va ssenaristlar örtasida dastlab yaxşi keçgan muzokaralarga qaramay, ular kelişa olmadi, jumladan, jadvallarning mos kelmasligi tösiq böldi. Baʼzi manbalar Godarning Gollivud vakillariga işonmaganini va şu sababli rad etganini xabar beradi. Benton daʼvo qilişiça, frantsuz filmni qişda, yanvarda, Nyu-Jersida suratga olişni istagan. U prodyuser Nora Rayt uning istagini asossiz deb eʼtiroz bildirgani uçun xafa bölgan, çunki voqea Texasda bölib ötgan, u yerda yil böyi iliq iqlim bölgan. Elinor Jonsning sözlariga köra, Godar şunday degan: «Men kino haqida gapiraman, siz esa ob-havo haqida gapirasiz. Xayr». Bu Amerika tomonining Godar bu işni olişni xohlamagani haqidagi fikrini tasdiqlagan.

1965-yilda Parijda Uorren Bitti bilan suhbatda, u Truffoning Rey Bredberi romani asosidagi nomli ekranlaştirişida rol olişni xohlagan, rejissyor unga bölajak filmga katta rol bor, deb qiziqarli ssenariy — «Bonni va Klayd» olganini aytgan. Truffo unga bölajak film haqida mualliflar — Benton va Nyuman bilan gaplaşişni maslahat bergan. Ertasi kuni aktyor AQŞga qaytib, Nyu-Yorkda Benton bilan uçraşgan va ssenariy bilan tanişgan. Turli sabablarga köra Truffo şartnomani yakuniy tuzişni keçiktirgan, garçi prodyuserlar uning şartlarining köpçiligiga (xususan moliyaviy, xodimlarni tanlaş va boş aktyorlar böyiça) rozi bölişga tayyor bölişgan. Oxir-oqibat uzoq öylanganidan söng u loyihadan voz keçgan. Frantsuz rejissyorining biograflari buni uning boş rollardan birida Bittini suratga olişdan qatʼiy boş tortişi bilan boğlaşadi, çunki u Bittining aktyorlik öyinini past baholagan va bundan taşqari, Bitti uning şaxsiy xarakteriga ham yoqmagan.

Nyuman va Benton uzoq vaqt bu ssenariy böyiça filmni suratga olişga rozi böladigan kinematografçilarni topa olmadi, şunda işga Bitti aralaşib, filmga huquqlarni sotib olişga va prodyuser bölişga qaror qildi. 1966-yil fevralda u Bentonga kutilmaganda uyiga qönğiroq qilib, ssenariy asosida film suratga olişdan manfaatdor ekanini va uni öqişni xohlaşini aytdi, buning uçun uning uyiga «uğrab» ötişini aytdi. Ssenarist Bittining taşrifi bir neça kundan keyin bölişi mumkin, deb öylagan, balki umuman bölmasligi ham mumkin. Uning hayratiga, suhbatdan atigi yigirma daqiqa ötib, Bitti ssenariy uçun keldi. Uni olib, yana yarim soatdan keyin qayta qönğiroq qilib, film suratga olişga qaror qilganini aytdi. Benton, Gollivud standartlari böyiça syujetning ğayrioddiyligini (birinçi navbatda bu Bonni, Klayd va Moss örtasidagi jinsiy munosabatlarga tegişli edi) hisobga olib, Bittiga ssenariyni qirqinçi sahifagaça öqişni maslahat bergan va şundan keyingina qaror qabul qilişni aytgan. Aktyor yana yarim soatdan keyin qönğiroq qilib, eʼlon qilgan: «— Men öqib tugatdim. Men nimani nazarda tutganingizni tuşundim, ammo baribir bu filmni suratga olmoqçiman».

Bitti dastlab ssenariy uçun 7500 dollar taklif qilgan, keyinroq uning «Tetayra» kompaniyasi Bentonga va Nymanga 75 000 dollar miqdorida haq tölagan va uni «Uorner Bros.»ga taklif qilgan. Uning rahbariyati yangi boşlovçi prodyuserga unçalik işonmagan va filmga atigi 2 500 000 dollar ajratgan. Studiyada filmdan katta tijorat muvaffaqiyatini kutişmagan va şartnomaga köra, Bitti prokat salbiy xarajatlarni uç marta «qoplamagunça» heç qanday pulga daʼvo qila olmas edi, bu «Uorner»ga foyda haqida maʼlum umid qoldirgan. 1966-yil 14-martda Bitti kinodramaturglarga ssenariyning qisqartirilgan variantini yaratişni söradi, bu uni studiya rahbariyatiga yana bir bor körsatiş istagi bilan belgilangan edi. Ssenariyni qayta işlaşga Robert Taun jalb qilingan, bu Benton va Nymanning eʼtirozlariga sabab bölgan. Taunning xotiralariga köra, dastlabki mualliflar uning işga jalb etilişi ularning ssenariyini xavf ostiga qöyadi, deb hisoblaşgan va «uçovlon hayot»ga qarşi bölişgan. Yana bir muammo şu edi: Klayd obrazining boşlanğiç ssenariydagi gomoseksual mazmuniga qaramay, Bitti va Penn bunday talqinga qarşi çiqişgan. Aktyor özini bunday rolda organik körsata olmasligini, rejissyor esa töda yetakçisining gomoseksual moyilliklari personajning xarakteriga mos kelmasligini hisoblagan. Natijada Benton va Nyuman bu qahramon borasidagi konsepsiyasini qayta körib çiqib, uni impotent qilib qöyişgan. Bunga Taun ham qöşilgan va ssenaristlarning harakatlarini quyidagiça izohlagan:

Amerikalik jurnalist va yozuvçi Piter Biskind Taunning asosiy xizmati şundaki, u ayrim maʼno urğularini siljitgan va sahnalar tartibini özgartirgan, deb baholagan. Biskindning fikriça, eng muhim epizod gangsterlar muvaffaqiyatli talonçiliklardan ruhlanib, maşinalarida dafn bюrosi egasini olib ketadigan sahna bölgan. Bu odam bilan suhbatlaşib, töda aʼzolari uning kasbini bilgaç, öynaşni töxtatgan: «Eşitganlari ularning ğayratini pasaytirgan, bunga Bonnining iborasi ham taʼsir qilgan — „Uni bu yerdan haydab taşlang“».

Rejissyorni uzoq izlaşgan va tanlov oxir-oqibat Artur Pennga tuşgan, u dastlab rad etganiga qaramay, rozi bölgan. Bundan oldin Bitti rejissyorlik lavozimini Jorj Stivensga, Uilyam Uaylerga, Karel Reyşga, Jon Şlezingerga, Brayan G. Xattonga va Sidney Pollakka taklif qilgan. Bitti rejissyorlik rolini uddalay olişiga şubhalangan, bu esa u boş rollardan birini ijro etmoqçi bölganligi bilan murakkablaşgan. U özi bilan hamkorlik qila oladigan va şu bilan birga «aqlli va iqtidorli odam» bölgan rejissyorni izlay boşlagan. Ssenaristlar postanovkaçi sifatida Artur Pennni taklif qilişgan, uning «Mikki Uan» (Mickey One; 1965) filmi ularga yoqqan edi. Bundan taşqari, Pennning fikriça, u ular körişni istagan «yevropa-amerika» filmini suratga olişi mumkin edi. Taun keyinroq eslagan, Bitti «Mikki Uan»ni muvaffaqiyatsiz deb hisoblasa ham, Pennni aqlli va iqtidorli rejissyor deb atagan va u oxir-oqibat «Bonni va Klayd» uçun «sönggi umid» bölgan. Rejissyor bilan bir neça suhbatdan söng Bitti uning nomzodida töxtagan va Nyuman bilan Bentonga şunday degan: «Artur bundan keyin men bilan yana işlaşni xohlaydimi yoki yöqmi, bilmayman, ammo uni kabinetga qamab qöyaman va u rozi bölmagunça çiqmayman». Penn maşhur gangsterlar haqidagi filmning rejissyori bölişga taklifni qabul qilgan, garçi dastlab ssenariy unga yoqmagan bölsa ham. Keyinroq qahramonlarning ğayrioddiyligini tuşuntirar ekan, u ularning «özlarini izlaşning öziga xos usuli» borligini körsatgan: «Ular retrospektivdir». 1966-yil iyulda ssenaristlar ssenariy ustida işni davom ettiriş uçun Los-Anjelesga köçib ötişgan.

Bitti uzoq vaqt filmda iştirok etiş masalasini hal qila olmadi, çunki Klayd rolini ijro etiş kerak edi. Haqiqiy hayotda gangster past böyli bölgan, Bitti esa öz nomzodiga şubhalangan va bu rolda Bob Dilanni körgan. Filmni suratga olişga qaror qilgandan söng Bitti Los-Anjelesga, özining «Beverli Uilşir» mehmonxonasidagi xonasiga qaytgan. Kaliforniyaga qaytgandan söng noodatiy kartina prodyuseri bölişni istagan qarori töğrimi, degan şubhalar unga azob bera boşlagan. Şu sababli u köpçilikdan bunday qadam töğriligi haqida fikr söragan. Bitti bilan öşa paytda döst bölgan Robert Taun eslaşiça, u bu masala böyiça atrofdagilarga, hatto operatorlarga ham murojaat qilgan. Taun qölidan kelganiça Bittini bu qaror töğriligiga işontirgan va bu loyihani zudlik bilan boşlaşga undagan.

Kasting Nyu-Yorkda ötkazilgan va u haqiqiy, «tirik» odamlarga öxşaş aktyorlarni tanlaş prinsipiga asoslangan edi. Bonni Parker roli uçun köplab maşhur aktrisalar taklif qilingan (xususan, Jeyn Fonda, Natali Vud va Tyusdi Uelд), ammo oxir-oqibat uni Fey Dunaуey ijro etgan. Qahramoniga mos keliş uçun u haftasiga öttiz funt vazn yöqotişni boşlagan, ozğin böliş uçun bilagi va töpiğiga oğirliklar taqib yurgan, bu uçun köp jismoniy maşq qilgan, çunki u haqiqiy prototipi kabi ozğin bölişi kerak edi. Keyinroq aktrisa Bonnida katta imkoniyatlarga ega, ammo oçilişi nasib etmagan qiz körganini aytgan. Uning personaji buni özi tuşunadi va şuning uçun «ongli ravişda özini yöq qiliş yöliga» boradi. Aktyor Jin Uayldер özining debyut filmida gangsterlarning garovidagilardan biri Yujin Grizzard rolini ijro etgan, uning qizi Velma Devis rolini esa Evans Evans ijro etgan, bu uning kinodagi eng maşhur ishi bölgan.