Borat

«Borat: Amerika madaniyatini örganiş, Qozoğiston uluğ xalqining manfaati uçun» (ingl. Borat: Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan; filmning yakuniy titrlarida filmning boşqa rus tilidagi nomi ham berilgan: «Boratning Amerikadagi madaniy bilimlari Qozoğistonning buyuk millati şon-şuhratiga»; «BORDT!» şaklida stilizatsiya qilingan) — Buyuk Britaniya va AQŞning mokumentalь qora komediyasi. Rejissyor Larri Çarlz, boş rolda britaniyalik komik Sasha Baron Koen. Koen şuningdek stsenariy muallifi va film prodyuserlaridan biri. «Borat» «Şou Ali Ji» satirik telekörsatuvining personajlari asosida suratga olingan ikkinçi film böldi. Filmning şiori: «Qozoğistonga keling, sizga yoqadi!» (ingl. Come to Kazakhstan, Itʼs Nice!).

Filmning asosiy qahramoni Koen ijro etgan Borat Sagdiyev — AQŞni kezib, turli odamlar bilan uçraşadigan qozoğistonlik jurnalist.

Dunyo böylab kinoteatrlarda çeklangan prokatga qaramay, «Borat» tijoriy jihatdan muvaffaqiyatli çiqdi: jahon prokatida 261 572 744 dollar yiğdi, byudjeti esa 18 million dollar edi. Film tanqidçilardan ham yaxşi baho oldi. 2007-yilda Sasha Baron Koen Borat Sagdiyev roli uçun MTV Movie & TV Awards mukofotini «Eng yaxşi komediya roli» nominatsiyasida hamda «Oltin globus» mukofotini «Eng yaxşi aktyor — komediya yoki myuzikl» nominatsiyasida oldi. Film esa «Eng yaxşi film — komediya yoki myuzikl» nominatsiyasida taqdim etildi. «Borat» «Oskar» mukofotiga «Eng yaxşi moslaştirilgan stsenariy» nominatsiyasida, şuningdek Amerika Stsenariyçilar gildiyasi mukofotiga ham yuqorida aytilgan nominatsiyada tavsiya etildi.

2020-yil 23-oktabrda Amazon Prime Videöda filmning töğridan-töğri davomi — «Borat 2» çiqdi. Unda asosiy personajlardan biri Borat Sagdiyevning ön beş yoşli qizi Tutar böldi. Uni bolgar aktrisasi Mariya Bakalova ijro etdi.

Qozoğistonda bölib ötadigan sahnalar aslida Rumyniyaning Dimboviça okrugidagi Glod qişloğida suratga olingan.

Filmning aksariyat sahnalari stsenariysiz suratga olingan. Boratdan, Azamatdan, Pamela Andersondan, qora tanli fohişa Luinelladan va Boratning oila aʼzolaridan taşqari barça rollarni professional bölmagan aktyorlar ijro etgan.

«Borat» filmini yaratişda TVDATA video arxividan olingan asl videomateriallardan foydalanilgan. Turli vaqtda va turli joylarda suratga olingan bu kadrlarda Magnitogorskda rudani taşiydigan yuk maşinasi, Çernobildagi sovet davri yodgorligi, uruğ çaqayotgan quvnoq özbek, şuningdek, Fransiyadagi pişloq işlab çiqariş ham körinadi.

Qozoqça gapirayotgan bir neça personaj aslida ruminça gapiradi. Boratning xotinini ijro etgan ayol aslida Qozoğistonda tuğilgan va Rumyniyaga köçib ketgan.

Sasha Baron Koen (Borat) filmda qozoqça emas, balki kuçli buzilgan ibroniy tili va polyak tilining aralaşmasida gapiradi. Azamat rolini ijro etgan aktyor Ken Davityan armança gapiradi. Filmda turli slavyan tillaridagi iboralar ham bor (masalan, Boratning salomlaşiş uçun işlatgan «Yak she maş!» iborasi aslida polyak tilidagi savol: «Jak się masz?» = «Işlaring qalay?»). Xayrlaşiş uçun Borat «dziękuję» (polyak tilidan — «rahmat») sözini işlatgan.

DVDda filmdan bir neça öçirilgan sahna bor. Masalan, Borat Sagdiyev transport bekatida uşlangan sahna, boşpanasiz hayvonlar boşpanasiga taşrif sahnasi, hamda u it bilan yahudiylardan himoyalanadigan sahna. Şuningdek, Boratning qamoqqa taşlanişi sahnasi suratga olingan, lekin qamoqxona xodimlari sud daʼvosi bilan tahdid qilgani uçun u olib taşlangan.

Filmdagi qöşiqlar albomi 2006-yil 24-oktabrda iTunes Storeʼda çiqdi va 31-oktabrda dökonlarda paydo böldi. Albomda jami 18 ta trek bor, umumiy davomiyligi 40 daqiqa 38 soniya.

Farrelli aka-ukalarning «Ahmoq va yanada ahmoqroq» filmi menimça, ança kulgili.

…ön yillikning eng buyuk komediyalaridan biri, ehtimol, butunlay yangi kino janri.

…kult komediya, u ehtimol vaqt ötişi bilan «Aeroplan!» yoki «Bu — Spinal Tap» kabi pişib yetadi. Bemaʼni, qoralovçi, pastkaş, asabiylaştiruvçi, ötkir va şunçalik kulgili…

The Hollywood Reporter jurnali «Borat» komediyasiga öz hukmini çiqardi: «Bundan pastkaş, didsiz, grotesk va siyosiy korrektlikdan uzoq boşqa film kam uçraydi. Lekin bundan balandroq va chin dildan kuladigan film ham kam uçraydi».

Rossiyada «Borat» filmining premyerasi 2006-yil 30-noyabrga «Gemini-Film» kompaniyasi tomonidan rejalaştirilgan edi. Premyera bölmadi va film umuman katta ekranga çiqmadi. Bu Rossiyada pornografik bölmagan filmga taqiq qöyilgan birinçi holat edi. Sababi — prokat guvohnomasi berilmagani, u holda filmni prokat qiliş noqonuniy hisoblanadi. Öşa paytda prokat guvohnomalarini Davlat kino qömitasi berardi.

Davlat röyxatga oliş bölimi boşliği Yuriy Viktoroviç Vasyuçkovning sözlariga köra, film «baʼzi millatlar yoki dinlarga nisbatan kamsituvçi deb qabul qilinişi mumkin bölgan materiallarni öz içiga oladi». Şunday qilib, bu film prejedent yaratdi — ilgari bunday tösiqlar faqat pornografik mazmundagi filmlarga nisbatan qöllanilgan edi.

2006-yil 5-dekabrda «TimeOut-Moskva» jurnali Moskvaning tor madaniy elitasi uçun filmning yopiq namoyişini taşkil qildi. Unda kino tanqidçilari, jurnalistlar, musiqaçilar va Moskvadagi qozoq jamoasi vakillari iştirok etdi. 2007-yil yanvar oyi boşida Arxangelsk meriyasi şahardagi tungi klublardan birida filmning yaşirin namoyişini uyuştirdi. Unda meri Aleksandr Donskoy bilan birga siyosatçilar, amaldorlar, biznesmenlar va klub mehmonlari iştirok etdi. Namoyiş bepul bölgan.

Rossiyadan taşqari, filmni prokat qilişdan Ukraina madaniyat vazirligi ham voz keçdi. Namoyiş Belarusda, Iordaniyada, Quvaytda, Bahraynda, Ummonda, Qatarda va Qozoğistonda ham taqiqlandi.

Film Rossiyada 2009-yil 17-oktabrda Moskva vaqti bilan 21:45 da «MTV Rossiya» telekanalida körsatildi. Bu kanal Qozoğistonda ham uzatiladi, lekin öşa paytda u yerda kanal uzatişi töxtatildi. MTVda Borat körsatilişidan oldin Qozoğiston taşqi işlar vazirligi vakili «film Ğarb mamlakatlarida, birinçi navbatda AQŞda mavjud bölgan oldindan tasavvurlar ustidan satira ekanini» aytdi. «Menimça, filmni köriş köp qozoğistonliklar uçun foydali böladi, ular uni tanqid qilgan edi. Bu yerda Qozoğiston uçun haqoratli heç narsa yöq».

Filmning festivaldagi oldindan körsatuvi böyiça birinçi reaksiya Qozoğistonning Buyuk Britaniyadagi elçisi Yerlan Idrisovning 2006-yil 4-oktabrda The Guardian gazetasida çop etilgan maqolasi böldi. Unda u Sasha Koen «özi uçun butunlay öylab topilgan mamlakat — şafqatsiz, primitiv va ezuvçi joy yaratgan, u uni «Qozoğiston» deb atagan, lekin u haqiqiy Qozoğiston bilan heç qanday aloqasi yöq», deb yozgan. «Boratning xarakteridagi eng ajoyib jihatlari — uning qöpolligi, johilligi, irqçiligi va şovinizmi. U inson emas, çöçqa: ahmoq, duşman va jirkanç», degan.

Qozoğistonning özida filmni prokat qiliş rasman taqiqlanmagan. Lekin Qozoğiston taşqi işlar vazirligi matbuot kotibi «prokatçi kompaniyalar masʼuliyatli bölib, bu filmni körsatmaydi», degan umidni bildirgan.

Biroq deyarli darhol filmga munosabat asta-sekin özgara boşladi. Qozoğiston Taşqi işlar vazirining birinçi örinbosari Rahat Aliyev 2006-yil 18-oktabrdagi intervyusida qozoqlarni «hazil tuyğusiga ega bölişga va boşqalarning ijodiy erkinligini hurmat qilişga» çaqirdi. Şuningdek, u Sasha Baron Koenning faoliyati Qozoğiston hukumatining masʼuliyati va manfaatlari doirasiga kirmasligini aytdi.

Qozoğistonning Buyuk Britaniyadagi elçisi Yerlan Idrisov Times gazetasida yangi maqola yozdi. Unda «qozoqlar Sasha Koen oldida qarzdor, çunki u bizning köpçiligimizni chin dildan kuldirdi, balki Qozoğistonga eʼtiborni ham jalb qildi», deb körsatilgan.

Filmni tomoşa qilgandan söng maʼlum böldiki, janob Koen heç qaçon Qozoğistonda bölmagan. Film ham kambağal rumin qişloğida suratga olingan. Qozoqlarning rollarini kambağal sigonlar ijro etgan. Mast mahalliy aholi rollarini esa amerikalik talabalar ijro etgan.

Janjalli premyeradan ikki yil ötgaç ham Qozoğiston Respublikasi Taşqi işlar vazirligi Xalqaro axborot qömitasi raisi Rustam Vasilenko filmda biror qöpol yoki haqoratli narsani topmadi.

Bu film Ğarb mamlakatlarida, birinçi navbatda AQŞda mavjud bölgan oldindan tasavvurlar ustidan satiradir. Menimça, bu [filmni rus MTV kanalida köriş] köp qozoğistonliklar uçun foydali böladi, ular uni tanqid qilgan edi. Bu yerda Qozoğiston uçun haqoratli heç narsa yöq.

Koen jurnalist rolida Amerika jamiyatining yaşirin antisemitizm, irqçilik, yaşirin irqçilik va umuman AQŞdan taşqaridagi dunyo hayoti haqida kam tasavvurga ega ekanligi kabi illatlarini oçib berdi.

2012-yilda respublika Taşqi işlar vazirining vazifasini bajaruvçi Yerjan Qozixanov filmning çiqişidan beri Qozoğistonga sayyohlar soni keskin oşganini aytdi. «Bu film çiqqanidan beri Qozoğiston beradigan vizalar soni 10 barobar oşdi. Bu biz uçun katta ğalaba, va men «Borat»ga Qozoğistonga sayyohlarni jalb qilişda yordam bergani uçun minnatdorman», — deb taʼkidladi Qozixanov.

2010-yil kuzida qozoqistonlik rejissyor Yerkin Rakişev Koenning «Borat» filmiga javob sifatida «Mening akam Borat» nomli film suratga olişni rejalaştirgan edi. Filmning syujeti Boratni körib, uning haqiqiyligiga işonç hosil qilmoqçi bölgan Jon ismli amerikalik Qozoğistonni haqiqatda qanday körgani asosida qurilişi kerak edi. Film 2011-yil bahorida ekranga çiqişi rejalaştirilgan edi, lekin oxir-oqibat bu amalga oşmadi.

Filmning boşida Qozoğiston va uning qöşnilari tasvirlangan geografik xarita körsatiladi. Bu xaritada Qozoğiston nomi kirill alifbosidagi maʼnosiz harflar töplami bilan almaştirilgan (bu ingliz sözi rus klaviaturasida terilganda hosil böladi).

Filmning oxirida Qozoğiston bayroği fonida körsatilgan portret Nursulton Nazarboyevni tasvirlaşi kerak edi, lekin bu yuz Ozarbayjon prezidenti Ilhom Aliyevga tegişli.

Boratning çap köylagi lasanida Yaroslavl şahri gerbi nişoni bor.

Boratning qöşnisi Nursulton Tuləkbayning ismi Qozoğiston prezidenti Nursulton Nazarboyev ismi va Qozoğistonning taniqli muxolifat arboblaridan biri Jarmaxan Tuyoqbay familiyasining birikmasidir.

2008-yilda Los-Anjelesda bölgan Vladimir Kliçko Boratni ijro etgan Sasha Baron Koenni aldadi. Film Qozoğistonni masxara qilgani, Kliçko esa öşa yerdan kelgani uçun u bu masxarani körgan edi. Xususan, u filmi «kulgili emas» deb aytdi va Koenni «kamroq jiddiy narsalar uçun ham odamlarning böynini sindirganman», deb hazillaşdi. Keyin Vladimir Sasha Baron Koenga Boratning obrazini aslida ajoyib deb hisoblaşini tan oldi. Aktyor buni yengillik bilan qabul qildi.

Qozoğiston taşqi işlar vazirligining rasmiy vakili Yerjan Aşikbayevning tanqidiga javoban Sasha Baron Koen Borat nomidan elçiga murojaat yozdi va unda öz uslubida tanqidga javob berdi: «Janob Aşikbayevning tanqidiga javobimda şuni aytmoqçiman: men janob Koen bilan heç qanday aloqam yöq va hukumatimni töliq qöllayman, u bu yahudiyni quvmoqda. 2003-yilgi Tuleyakov islohotlaridan beri Qozoğiston dunyodagi boşqa mamlakatlar kabi tsivilizatsiyalaşgan mamlakatga aylandi. Endi ayollar avtobus içida yurişi mumkin, gey erkaklar kök şlyapa kiyişga majbur emas, qonuniy jinsiy aloqa qiliş mumkin bölgan qizning yoshi sakkiz yoşgaça oşirildi. Oligarx, sizni Qozoğistonga taşrif buyurişga taklif qilaman (öşa paytda Aşikbayev doimiy ravişda Londonda yaşardi), bu yerda bizda ulkan tabiiy boyliklar, mehnatkaş işçilar va butun Markaziy Osiyodagi eng toza fohişalar bor. Xayr, dzenkuyu!»

Sasha Koenning yahudiy kelib çiqişiga qaramay, Antidiffamatsiya ligasi aktyorning faoliyatini antisemitik deb topdi va u tomoşabinlarning katta qismini yöqotişi mumkinligini körsatdi. Sasha Koenning «Qozoğistonda ayollar Xudo, erkaklar, ot va itdan keyingi eng sönggi qadriyatdir» degan sözlari ham baʼzi tomoşabinlarni hayratga soldi. Qozoğiston taşqi işlar vazirligi vakili Muxtar Karibay «Ozodlik» radiosiga bergan intervyusida hokimiyat alohida olingan aktyorning faoliyatiga keng javob berişni lozim deb hisoblamasligini aytadi:

Tekşirganimizdan söng, menimça, u ruhiy kasal ekani aniqlandi. Şu bilan bizda bu masala yopildi. Uning Qozoğiston bilan heç qanday aloqasi yöq, bundan taşqari ruhiy oğişlari bor. Şuning uçun taşqi işlar vazirligi darajasida reaksiya bildirmaslik kerak deb qaror qilindi. Menimça, bu xususiy şaxsning işini davlat ahamiyatiga ega masalaga aylantiriş kerak emas. Odamlar turliça böladi.

«Borat» filmi Prezident Nursulton Nazarboyevning AQŞ va Buyuk Britaniyaga rasmiy taşrifi arafasida prokatga çiqdi.

2014-yilda AQŞdagi Qozoğiston elçixonasi özi naşr etgan Qozoğiston diqqatga sazovor joylari böyiça qöllanmada «Borat» filmidagi xayoliy personaj Billi Sekskraym (Billy Sexcrime) ni Qozoğistonning estrada xonandasi sifatida körsatdi. Vaşingtondagi 50 dan ortiq diplomatik missiya vakillari qöllanmaning sahifalarida komediya filmi personajini körişdi.

2017-yil 14-noyabrda Astanada çexiyalik sayyohlar guruhi filmda Boratning kiygan kostyumiga öxşaş mankini kostyumda suratga tuşgani uçun Qozoğiston hokimiyati tomonidan jarimaga tortildi. Buni bilgan Sasha Baron Koen sayyohlar uçun jarimani özi tölaşni taklif qildi.

2020-yilga kelib Sasha Baron Koen Boratning davomini yaşirinça suratga oldi va bu kartinani kino biznesining bir neça vakillariga namoyiş etdi.

2020-yil sentyabr oxirida davomi oktabr oxirida, AQŞ prezidentlik saylovlari arafasida çiqişi maʼlum böldi. 2020-yil 23-oktabrda Amazon Prime Videöda filmning töğridan-töğri davomi — «Borat 2» çiqdi. Unda asosiy personajlardan biri Borat Sagdiyevning ön beş yoşli qizi Tutar böldi. Uni bolgar aktrisasi Mariya Bakalova ijro etdi.

2020-yil oktabr oyida Qozoğistonning milliy kompaniyasi «Kazakh Tourism» «Kazakhstan. Very nice!» reklama kampaniyasini boşladi. Unda «Very nice» iborasi «Borat» personajining asosiy iboralaridan biridir. Reklama kampaniyasi 1 milliarddan ortiq körişga erişdi va «The New York Times» kabi yirik jahon ommaviy axborot vositalarida yoritildi.