Brazil

Brazil — ingliz tilidagi asl nomi bilan. Quyida tarjima.

«Braziliya» (ingl. Brazil) — Terry Gilliam rejissyorligidagi, 1985-yilda ekranlarga çiqqan britaniyalik satirik antiutopik film. Dizelpank uslubida suratga olingan film Corc Oruellning «1984» romani va Franz Kafka asarlaridan ilhomlangan, filmning dastlabki nomi esa «1984 1/2» bölişi kerak edi. Voqea örta XX asrga öxşaş, öylab topilgan davrda, jamiyat töliq byurokratiya, istemaʼgolçilik va beparvolik içida botgan biror davlatda rivojlanadi. Film tanqidçilardan olqişli şarhlar oldi, uni köpinça Gilliamning eng yaxşi asari va kinodagi eng yaxşi antiutopiyalardan biri deb ataşgan.

Filmning nomi 1939-yildagi «Aquarela do Brasil» qöşiğiga işora qiladi (muallifi — Ari Barrozu). Bu qöşiq Jeff Muldor ijrosida filmning leytmotivi bölib xizmat qiladi va turli variantlarda — yuksak va ruhlantiruvçidan tahdidli darajada qörqinçligaça — yangraydi.

Film Arnon Milçan kompaniyasi Embassy International Pictures tomonidan tayyorlangan (Jozef I. Livaynning Embassy Pictures bilan adaştirmaslik kerak). Gilliamning asl tahririda film 142 daqiqa davom etgan va qoronği yakunga ega edi. Bu versiya AQŞdan taşqarida xalqaro prokatga 20th Century Fox kinokompaniyasi tomonidan çiqarilgan.

AQŞda «Braziliya»ni tarqatiş Universal Pictures nazoratida böldi. Universal boşqaruvi filmning yakunini aniq muvaffaqiyatsiz deb topdi va kompaniya raisi Sid Şaynberg (Sid Şeinberg) Gilliam işiga jiddiy tahririy özgartirişlar kiritdi, unga şartli «baxtli yakun» berdi; bunday yondaşuv rejissyorning qatʼiy eʼtirozlariga uçradi. Uç yil oldin çiqqan «Blade Runner» (Qirqiş çiziğidagi yugurувchi) filmida bölgani kabi, «Braziliya»ning bu versiyasi isteʼmolçilik nuqtai nazaridan maʼqulroq yakunli kinokompaniya tomonidan yaratildi.

Uzoq keçikişdan söng Gilliam sanoat jurnali Varietyʼda butun sahifalik reklama joylaştirdi va Şaynbergni filmning qisqartirilgan versiyasini çiqarişga majbur qildi. Oxir-oqibat, Gilliam kompaniya bilan kelişmasdan bir qator yopiq körsatuvlar ötkazgandan söng, film Los-Anjeles kino tanqidçilari assotsiatsiyasining «eng yaxşi film» nominatsiyasida mukofotga sazovor böldi; bu Universalni 1985-yilda Gilliam nazorati ostida özgartirilgan 131 daqiqali versiyani çiqarişga undadi.

Şimoliy Amerikada film 131 daqiqali AQŞ versiyasida VHS va Laserdisc formatida çiqarilgan. Kiçik özgarişlar bilan hozirda film asl Yevropa versiyasida DVDda mavjud. (Rejissyorning izohiga köra, bu — «beşinçi va yakuniy tahrir»; kirişda Amerika versiyasidagi bulutli kadr işlatilgan, qora ekran va vaqt-joy körsatkiçi emas.)

Şaynbergning varianti, «muhabbat hammasini yengadi» uslubidagi deb ataladigan versiya, birlaşgan televideniye orqali körsatilgan va dastlab 1996-yilda Criterion Collection beşdiskli töplamining alohida lazer diskida keng sotuvga taklif etilgan, keyinçalik uç diskli DVD töplamida ham çiqqan (unga Jek Metyusning kitobi asosidagi hujjatli film — Gilliam bilan intervyular, şuningdek kitob uçun yozib olingan Sid Şaynberg intervyusining magnit yozuvi ham kiritilgan).

Töplamda badiiy film avval kadr formati tuzatilgan holda taqdim etilgan, biroq DVD variantida kadr formati yangi keng ekranli televizorlar uçun optimallaştirilmagan. Filmning 16:9 formatdagi yangi variantlari, töliq töplam sifatida ham, alohida ham, Criterion kompaniyasi tomonidan 2006-yil 5-sentabrda qayta naşr etilgan.

2012-yilda filmning 131 daqiqali versiyasi Blu-ray formatida qayta çiqarilgan.

Harlan Ellison «Braziliya»ni «ilmiy-fantastik filmlar orasida eng hayratlanarlisi» deb eʼlon qilgan.

2004-yilda «Braziliya» filmi Total Film jurnali tomonidan barça zamonlarning eng buyuk ingliz filmlari yigirmaligiga kiritilgan. 2005-yilda Time jurnalining kino şarhlovçilari Richard Korliss (Richard Corliss) va Richard Şikel (Richard Sçickel) «Braziliya»ni barça zamonlarning eng yaxşi yuz filmi qatoriga kiritişgan.

Tanqidçi Kenneth Turan (Kenneth Turan) filmni «„Doktor Striyndjlav“dan beri siyosiy kino satirasining eng kuçli asari» deb taʼriflagan.

Wired jurnali «Braziliya»ni ilmiy-fantastik filmlarning eng yaxşi yigirmaligi röyxatida beşinçi öringa qöygan.

1986 — «Oskar» mukofotiga ikki nominatsiya: eng yaxşi asl ssenariy (Terry Gilliam, Tom Stoppard, Charles McKeown), eng yaxşi dekoratsiyalar (Norman Garwood, Maggie Gray)

1986 — ikki BAFTA mukofoti: eng yaxşi rassom ishi (Norman Garwood), eng yaxşi vizual maxsus effektlar (George Gibbs, Richard Conway)

1986 — «Hugo» mukofotiga eng yaxşi dramatik qöyiliş uçun nominatsiya

1986 — texnik yutuqlar uçun Britaniya kino instituti mukofoti

Filmning yaratilgan yili (1984) Corc Oruellning maşhur antiutopik romani nomi bilan bir xil. Dastlab film «1984 1⁄2» deb nomlanişi va musiqiy mavzusi Maria Elena qöşiği bölişi kerak edi, ammo suratga oliş örtasida rejissyor mavzu va nomni mazmunga mosroq deb özgartirgan. Bundan taşqari, filmda axborot vaziri idorasi binoning 84-qavatida joylaşgan.

Finaldagi maxsus kuçlar zinapoyadan tuşişi, şuningdek, kantselyariya xodimlaridan birining közoynagi orqali közga otilgan öq sahnasi Sergey Eyzenşteynning maşhur «Potyomkin zirhli kreysери» filmidagi sahnani töliq takrorlaydi.

Sem Lauri tuşlari sahnalarida Volfgang Petersenning «Çeksiz hikoya» filmi uçun yaratilgan osmon manzaralari işlatilgan, ammo ertak filmga kirmagan.

Kiberdetallar bilan qoplangan samuray bilan jang sahnasi beşinçi qismdagi Lyuk Skayuokerning otasi bilan tuş içidagi jangini parodiya qiladi va şu bilan birga Gilliamning Akira Kurosavaga bölgan muhabbatini ifodalaydi.

Film nomi bilan birga keladigan musiqiy mavzu M. P. Musorgskiyning simfonik tasviri «Yalanğoç toğdagi tun» («Yalanğoç toğda Ivan tuni») asaridan iqtibos hisoblanadi. Simfonik tasvir dasturi jodugarlar şabbatiga bağişlangan.

Jek Metyusning «„Braziliya“ uçun jang» («Crown Publişers», 1987) kitobiga izohlar bilan taʼminlangan film ssenariysi, rasmlar, şuningdek film tugagaç sodir bölgan voqealar va suratga oliş jarayoni haqida batafsil hisobot kiritilgan.

Gilliam boş rol uçun Tom Kruzni közda tutgan edi. Ammo Kruz kinosinovlarni videoyozuv ostida ötişdan boş tortdi, karerasiga taʼsir qilişidan qörqib. Gilliam uçun bu şart asosiy hisoblangan.