«Kapitan Volkonogov qoçdi» — Natalya Merkulova va Aleksey Çupov suratga olgan badiiy film. U Rossiya, Estoniya va Fransiyaning hamkorlikdagi loyihasi. Boş rollarni Yura Borisov, Timofey Tribuntsev, Nikita Kukuşkin va Aleksandr Yatsenko ijro etgan. Premyerasi 2021-yil sentyabrda 78-Venetsiya kinofestivalida bölib ötgan. Film tanqidçilar tomonidan yuqori baholangan, bir qator mukofotlarga sazovor bölgan, lekin Rossiya teatr prokatiga çiqmagan. Buni tsenzura çeklovlari bilan boğlaşadi.
1Treylerlar
▶2Rollarda
Yura Borisov, Aleksandr Yatsenko, Timofey Tribuntsev
Yura BorisovaktyorAYAleksandr YatsenkoaktyorTTTimofey TribuntsevaktyorVTVictoria Tolstoganovaaktyor3Syujet
Syurrealistik Leningrad, 1938-yil. Filmning boş qahramoni — kapitan Fyodor Nikodimoviç Volkonogov. U Viloyat…
Syurrealistik Leningrad, 1938-yil. Filmning boş qahramoni — kapitan Fyodor Nikodimoviç Volkonogov. U Viloyat içki işlar boşqarmasida xizmat qiladi, bu yerda xodimlar formasi sifatida qizil sport kostyumi va charm kurtka kiyişadi. U kommunal kvartirada yaşaydi va ish vaqtidan taşqari hamkasblari bilan havaskorlik sanʼatida qatnaşadi.
Ish kunlaridan birining ertalabi xizmatga ketayotgan Volkonogov öz bevosita boşliğining öz-özini öldirişiga guvoh böladi: mayor Gvozdev muqarrar hibsga oliniş xavfi ostida öz kabinetining derazasidan sakrab tuşadi. Şu bilan birga, malaka oşiriş bahonasida Gvozdev boşqargan bölim xodimlarini hibsga oliş boşlanadi. Volkonogov kelajakdagi xavf mohiyatini anglab, boşqarmani şoşilinç tark etadi va özidan heç narsa gumon qilmayotgan hamkasbi va dösti Veretennikovni bexabar qoldiradi.
Öz joniga qasd qilgan mayor Gvozdevning örniga mayor Valeriy Golovnya tayinlanadi. Volkonogov hali hibsga olinib, ayblanuvçi maqomiga ötkazilmagani uçun, qurol bilan qoçgan kapitanni izlaş vazifasi qidiruv bölimi xodimlariga emas, balki mayorga yuklanadi. Golovnya Volkonogovning kommunal kvartiradagi qöşnisidan kapitan telefonda baʼzi Rayeçka ismli ayol bilan gaplaşganini bilib oladi. U hibsga olingan Veretennikovni gaz niqobi bilan qiynab, döstining qiz manzilini aytişga majbur qiladi. Biroq Veretennikov mayorni notöğri izga yönaltirib, boşqa manzilni aytadi.
Volkonogov Rayeçkaning oldiga borib, yordam söraydi. Qiz rozi böladi va Fyodorni yaşirişga yordam beradigan döstini çaqirişni taklif qiladi, lekin aslida çekistlarga qönğiroq qiladi. Kapitan Rayeçka uni aldaganini tuşunadi va hibsga oliş uçun kelgan mayor Golovnya va uning odamlari burnining tagidan qoçib ketadi. Biroq tun içida çekistlar Volkonogovni baribir tutib olişadi: u kapitanni qoçgan hamkasb sifatida tanimasa ham, uni darvoza oldida uşlab, şu kabi köçalarda tutilgan şahar aholisi bilan birga otib taşlangan boşqarma xodimlarining jasadlarini kömişga olib ketişadi. Kömiş joyida Volkonogovning oldiga öldirilgan Veretennikov keladi. U döstini özini taşlab, yakka özi qoçgani uçun койiydi va özi ham otib taşlangan boşqa çekistlar bilan birga dözaxga tuşganini aytadi. Ölik Fyodorga, u jahannamdagi abadiy azoblardan qutulişi mumkin, lekin buning uçun tavba qilib, kamida bir kişidan keçirim olişi kerakligini aytadi.
Hamkasblarining taqdiridan qoçişga qaror qilgan Volkonogov boşqarmaga kirib, yaşirilgan, mayor Gvozdev bilan birga qiynab, imzo qöyişga majbur qilgan gumonlanuvçilarning şaxsiy maʼlumotlari solingan papkani oladi. Gvozdev böysunuvçisini işontirgan ediki, qiynoqlar va şundan keyingi aybsiz odamlarni otiş zarur va bu «profilaktika»dir: mamlakat duşmanlar halqasida, katta uruş yaqinlaşmoqda, hibsga olingan fuqarolar «işonçsiz unsurlar» bölib, harbiy vaqtda albatta Vatanga xiyonat qiladi — xoin, josus, terrorist, zararkunanda bölib qoladi. Volkonogov birinçi bölib sohta ish böyiça otib taşlangan virusolog professor Yelizarovning qizining oldiga boradi. U ayolga otasining taqdirini aytadi: professor «maxsus usullar» (qiynoqlar) taʼsiri ostida iqror bölgan, va kapitan keçirim söraydi, lekin ayol professor ozodlikdan mahrum etilgan joyda emas, balki otib taşlanganini bilgaç, uni haydab yuboradi.
Keyin Fyodor qayğudan aqli joyida bölmagan, josus deb eʼlon qilinib otib taşlangan «Elektrosetstroy» buxgalteri Şteynerning bevasining oldiga boradi. Ayoldan ham keçirim ololmaydi. Söngra u öqituvçi Ignatiy Alekseyeviç Çinilinning oldiga boradi. Çinilin yaşirin terrorçi taşkilotda iştirok etganlikda ayblanib otib taşlangan talabaning otasi edi. Keksa erkak dastlab Volkonogovni keçirişga rozi böladi, lekin keyin telefon bilan boşiga urib, uni boğlaydi va hokimiyat organlariga qönğiroq qiladi; şunga qaramay, kapitan uni hibsga olişga kelgan çekistlardan yana qoçib ketişga muvaffaq böladi. Eng yaqin telefon budkasiga yetib kelgan Volkonogov Çinilin işlaydigan joyga qönğiroq qiladi, u yerda hozir Golovnya bor edi va qilayotgan işlarining hammasi jannatga tuşiş uçun ekanini tuşuntiradi.
Volkonogov yana ikki kişidan keçirim söraşga harakat qiladi — xotini hikoya uçun hibsga olinib, qiynoqqa solinib otib taşlangan işçi Lependin va ispan fuqarolar uruşi iştirokçisi bölgan, qiynoq ostida özini ayblagan va otib taşlangan qahramonning qizi. Lekin bu yerda ham muvaffaqiyatsizlikka uçraydi: Lependin öz joniga qasd qiladi, «xalq duşmani»ning bolasi esa şaxsiy işlar solingan papkani yoqmoqçi böladi va Volkonogovni baribir heç kim keçirmasligini aytadi. Şu orada Golovnyada qoçqoq kapitanni topiş uçun bir keça-kunduz vaqt qoladi: aks holda özi otib taşlanadi. Mayor oldini oliş çoralarini körişga qaror qiladi va Volkonogov papkadan öğirlagan «xalq duşmanlari»ning barça qarindoşlarini oldindan hibsga oladi, çunki qoçqoq kapitan ulardan keçirim söraşi mumkin edi. Fyodor papkasidagi navbatdagi qarindoşning yaşaş manziliga kelib, muhrlangan eşikni köradi, şundan söng taksofondan ştabga qönğiroq qiladi va Golovnya bilan gaplaşadi. Suhbatdan keyin Golovnya Fedyaga qarata şunday deydi: «Senga jannat emas, kaftdek yer ham bölmaydi». *(Izoh: bu yerda asl matnda sökiniş bor — «Хер тебе, а не рай» — uni xuddi şunday maʼnoda ifodaladim.)*
Umidsizlikka tuşgan Volkonogov tasodifiy kelgan köp qavatli uy hovliga kiradi va aholidan kimningdir, qarindoşlari «xalq duşmani» deb eʼlon qilingan odamlardan birining keçirişini söraydi, lekin heç kim javob bermaydi. Kapitanga faqat bir kişi yordam berişga tayyor böladi: u Fyodorga uy tomidagi horgan bölim ustida Nina Ivanovna yaşirinib yotganini aytadi — qöşnilar tazyiqiga uçragan, qizi hibsga olingan ayol. Volkonogov keksa ayolni axlat uyumi içida harakatsiz yotgan holda topadi; u ovqat beradi va tanasini yuvadi, şundan söng Nina Ivanovna qöli bilan imo qilib, uni keçiradi. Kapitanning oldiga yana Veretennikov keladi va u abadiy azoblardan qutulganini aytadi, şundan söng tom ustiga mayor Golovnya qöl ostidagilar bilan bostirib kiradi. Volkonogov yaşirinişga harakat qiladi, lekin muvaffaqiyatsiz: uni yaralab, tomning çetiga haydaşadi. Çiqiş yöli qolmagan kapitan Golovnyaga jannatga tuşişini, lekin unga u yerga yöl yöqligini aytadi, şundan söng tomdan sakrab, halok böladi.
Film «xalq duşmanlari»ning Golovnya tomonidan hibsga olingan barça qarindoşlarini boşqarma binosidan olib çiqiş sahnasi bilan yakunlanadi.
4Rollarda
Yura Borisov — kapitan…
Yura Borisov — kapitan Volkonogov
Timofey Tribuntsev — mayor Golovnya
Aleksandr Yatsenko — mayor Gvozdev
Nikita Kukuşkin — «Malyok» Veretennikov
Viktoriya Tolstoganova — beva Şteyner
Natalya Kudryaşova — Yelizarova
Vladimir Yepifantsev — polkovnik Jixaryov
Anastasiya Ukolova — Rayeçka
Dmitriy Podnozov — professor Yelizarov
Yuriy Kuznetsov — Ignatiy Alekseyeviç
Igor Savoçkin — amaki Mişa
Maksim Stoyanov — işçi Lependin
Polina Vitorgan — Lependina
Vitaliya Kornienko — qiz bola
Aleksandr Şeyn — Ninaning qöşnisi
Natalya Volkova — Nina
Natalya Ioxvidova — Laura Petrovna
Nikolay Şrayber — Vozdvijenskiy
Mixail Xuranov — tobutçi
Askar Nigamedzyanov — serjant Zverev
Zoya Kaydanovskaya — kutubxonaçi
Marina Mustetsova — tramvaydagi qiz bola
5Yaratiş va relizi
Filmni rejissyorlar Natalya Merkulova va Aleksey Çupov suratga olişgan. U Rossiya Madaniyat vazirligi,…
Filmni rejissyorlar Natalya Merkulova va Aleksey Çupov suratga olişgan. U Rossiya Madaniyat vazirligi, «Kinoprime» zamonaviy kinematografiyani rivojlantiriş jamğarmasi, qöşma kinoişlab çiqariş va audiovizual asarlarni prokat qiliş böyiça Yevropa jamğarmasi «Eurimages», Estoniya madaniyat vazirligi va Estoniya kino jamğarmasidan qöllab-quvvatlaş olgan. Işlab çiqariş bilan «Mesto sily» va LOOKFILM (Rossiya), Homeless Bob Production (Estoniya), Kinovista (Fransiya) kinokompaniyalari şuğullangan. Prodyuserlar Valeriy Fyodoroviç, Yevgeniy Nikişov, Aleksandr Plotnikov bölgan, sopprodyuserlar — Katrin Kissa, Şarl-Evrar Çexov va Nadejda Zayonçkovskaya. Boş rollarni Yura Borisov, Timofey Tribuntsev, Nikita Kukuşkin va Aleksandr Yatsenko ijro etgan.
Filmning birinçi namoyişi 2021-yil sentyabrda 78-Venetsiya kinofestivalida bölib ötgan. Kartina boş mukofot — Oltin şerga daʼvo qilgan, lekin heç qanday mukofotsiz qolgan. U yana bir qança festivallarda ham namoyiş etilgan: 32-oçiq «Kinotavr» festivalida (2021) tomoşabinlar simpatiyasi mukofotini, XXX Filadelfiya xalqaro kinofestivalida «Eng yaxşi badiiy film» nominatsiyasida mukofot olgan. Film 2021-yil uçun «Oltin yakkaşox» mukofotiga «Eng yaxşi film», «Eng yaxşi ssenariy» va «Eng yaxşi aktyor» (Yuriy Borisov) nominatsiyalarida sazovor bölgan, şuningdek, Rossiya kinotanqidçilari va kinoşunoslari gildiyasining «Oq fil» mukofotlariga «Eng yaxşi film», «Eng yaxşi erkak boş rol» (Yuriy Borisov) va «Eng yaxşi ikkinçi reja ayol roli» (Natalya Kudryaşova) nominatsiyalarida ega bölgan. 2022-yil iyulda «Kapitan Volkonogov» Yerevandagi «Oltin örik» festivalida namoyiş etilgan.
Filmning Rossiyadagi teatr prokati 2022-yil 7-aprelda boşlanişi kerak edi, lekin uni 2022-yil kuziga köçirişdi va oxir-oqibat Rossiya kinoteatrlarida reliz bölmadi. Buni tsenzura çeklovlari bilan boğlaşadi. 2023-yil 26-avgustda kartinani «Kino keçasi» umumrossiya aksiyasi doirasida GULAG tarixi muzeyida namoyiş etişlari kerak edi, lekin bu namoyiş ham sabablarini eʼlon qilmasdan bekor qilindi (bir versiyaga köra, buni Moskva hokimiyati talabiga binoan qilişgan).
6Baholar
2023-yil boşida «Kapitan Volkonogov»ning piratlik nusxasi internetda paydo böldi va film keng qiziqiş…
2023-yil boşida «Kapitan Volkonogov»ning piratlik nusxasi internetda paydo böldi va film keng qiziqiş obyektiga aylandi. Fikrlar bölindi: ayrim tomoşabinlar lentani stalinizm qatağonlari haqidagi jamiyat uçun zarur hikoya sifatida yuqori baholaşdi, boşqalari unda faqat absurdizatsiya va haqiqiy tarixiy voqealarning buzilişini kördi.
«Iskusstvo kino» jurnalining şarhlovçisi Zinaida Pronçenko «Kapitan Volkonogov»ni «qonli klişelar va içki ştamplar bilan töla odatiy hikoya» sifatida taʼriflagan, u 2020-yillar Rossiyasi uçun dolzarbligi tufayli «arxetipik balandlikka kötariladi» deb yozgan. Uning sözlariga köra, «maʼlumotga ega bölmagan 100 million kişi, hali ham dinoslar va söroqlar haqida bilmaydigan, plakatli tasdiqlaşga, aniq tuşuntirişga muhtoj: Stalin — zolim, xalqlar otasi emas, idoralar — yomonlik, Rossiyani esa ular asrayapti emas». Mеrkulova va Çupovning filmida ular bu tuşuntirişni oladi, şu bilan birga taʼsir voqealar «Beglov Peterburgi»da bölişi va qahramonlar 90-yillar modasida kiyinganligi tufayli kuçayadi.
«Seans» jurnalining şarhlovçisi Vasiliy Stepanov «Kapitan Volkonogov»da «Çekist» va «Quyoş bilan kuydirilganlar»ga, Aleksey German-kattaning filmlariga işoralarni körgan, lekin şu bilan birga kartinani yetarliça original emas deb hisoblagan va yorqin estetika ortida axloqiy yeçimlar turmaydi deb yozgan. Şunga öxşaş fikrni Yaroslav Zabalyuev («Lenta.ru») ham bildiradi. Uning uçun film — «katta stalinçi uslubning yorqin va qulоqni kar qiluvçi karikaturasi», unda taʼsirçan vizual yeçimlar «dunyodan taşqari, deyarli ertakdek intriga» bilan birga tomoşabinga syujet muammolarini körişga imkon bermaydi (asosiy qahramon va boşqa çekistlar haqida maʼlumot yetişmasligi, qoniqarsiz dramaturgiya).
«Qoidalar hayoti» jurnalining şarhlovçisi Yegor Belikov uçun «Kapitan Volkonogov» — «taxminan, yilning eng yaxşi rus filmi», «şu qadar kuçli-ki, uning axloqiy savollari haqida öylaşga ulgurmaysan». Tanqidçining sözlariga köra, «mubolağa va kinoyalar yordamida rejissyorlar mamlakat öşa yillarda syurrealizmga qançalik çuqur kirib borganini, öşa hayot normal hayotga qançalik öxşamaganini körsatadi». «Seans» jurnalidan Svetlana Novikova filmning «boş qahramon Yura Borisov şpagatiday mustahkam» deb yozadi, va u «taʼsirdan», «boşga tayoq urilgandek» taʼsir qilganini yozadi. Uning sözlariga köra, kartina — öziga xos vizual atmosferaga va ertakdek syujetga ega «mustahkam boevik». «Testosteron tölqinlarida yuragingizni eritadigan nozik sahnalar tuğiladi», «repressiyalar haqidagi kinoga xos klişelar mantiqqa yetkaziladi». Stalin terrori uçun javobgarlik masalasi huquqiy tekislikda emas, balki «tavba» sifatida qöyiladi, u perestroykadan va SSSR parçalanganidan keyin ham sodir bölmagan.
Rotten Tomatoes şarhlar agregatorida kartina 100 % reytingga ega bölib, örtaça baho 10 balldan 8,2 ni olgan. Metacritic saytida uni 100 balldan 82 ball bilan baholaşgan, bu «umumiy eʼtirof»dan dalolat beradi. The Guardian şarhlovçisi Xsan Bruks yozganidek, «Çupov va Merkulova materialga deyarli öyinqaroqlik bilan munosabatda bölib, stalinçi Rossiyani dahşatli, bepisand komediya ruhida tasvirlaydi».
7Kadrlar
3
1 · TMDB
2 · TMDB
3 · TMDBMatn: maqola tarjimasi «Капитан Волконогов бежал» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.