Capturing the Friedmans

Jarecki dastlab Nyu-Yorkdagi bolalar tuğilgan kunlari animatorlari haqida «Just a Clown» nomli qisqa metrajli film ustida işlayotgan edi (keyinçalik uni yakunladi). Filmda maşhur kloun David Fridman («Silly Billy») ham bor edi. Tadqiqot jarayonida Jarecki David Fridmanning akasi Jesse va otasi Arnoldning bolalarni jinsiy zörlaşda aybini böyniga olganini bildi, şuningdek oilada uy videolari arxivi mavjudligini aniqladi. Jarecki işda qatnaşgan baʼzi bolalar bilan suhbatlaşdi va oxir-oqibat diqqatini Fridmanlar oilasiga qaratgan film suratga oldi.

«Capturing the Friedmans» 2003-yilgi Sandens kinofestivalida hujjatli film böyiça Katta hakamlar hayʼati mukofotini qölga kiritdi va asosan ijobiy şarhlarga sazovor böldi. Şarhlarni yiğuvçi «Rotten Tomatoes» saytida film 153 ta şarh asosida 97% maʼqullaş reytingiga ega bölib, örtaça baho 8,46/10. Saytning tanqidiy xulosasida film şunday deb taʼriflangan: «Parçalanayotgan oilaning bezovta qiluvçi tasviri va haqiqatning uşlab bölmasligi haqida kuçli fikr». Film saytning yil yakunidagi röyxatida 2003-yilning eng yaxşi baholangan 7-filmi sifatida qayd etildi. «Metacritic» saytida film 39 ta tanqidçi asosida 100 ballik şkalada 90 ball oldi, bu «umumjahon eʼtirof» ekanini bildiradi. Kam byudjetli hujjatli film tomoşabinlar orasida ham muvaffaqiyat qozondi: uning kinoteatrlardagi 3 million dollarlik daromadi filmni kutilmagan hit qildi.

«The New York Times» gazetasi muallifi Elvis Mitchell yozdi: «Janob Jarecki Fridmanlar uyidagi arxetip qahramonlarni şunçalik yaxşi tuşunadiki, ularni oğir baho beriş orqali yanada bosimga soliş ortiqça bölişini biladi». U Jareckini «birinçi taassurotlarga ishониб bölmasligi va haqiqat har bir hikoya qiluvçi odamda ekanligi» tamoyili asosida işlagani uçun maqtadi. «The Washington Post» ustuni muallifi Desson Howe ham şunga öxşaş maqtov bildirib yozdi: «Jareckining juda puxta işlangan filmi şundan dalolat beradiki, hikoyalarini va daʼvolarini aytayotgan har bir inson bir vaqtning özida ham axloqiy şubhali, ham ajoyib darajada begunoh körinadi… Bu film har bir inson qalbidagi sirlar botqoği haqida». Şuningdek, «The Chicago Sun-Times» kinotanqidçisi Rojer Ebert yozdi: «Film faktlarning uşlab bölmasligi, ayniqsa huquqiy kontekstda, haqida foydali saboq beradi. Baʼzan aybdorlik va aybsizlik sudda aniqlanadi, ammo baʼzan, biz tuşunganimizdek, faqat qonun haqidagi haqiqatlar namoyon böladi». Film 2005-yilda Channel 4 telekanalining «50 eng yaxşi hujjatli film» dasturida beşinçi film sifatida tanlandi.

Kam sonli salbiy şarhlardan birida «Los Angeles Times» muallifi Kennet Turan ham filmni, ham Jareckini tanqid qildi: «Jareckining xolisligini namoyiş qiliş uçun qöllagan pozasi tomoşabinlar uçun ayniqsa noqulay bölib, u öz materialining murakkabliklari bilan şuğullaniş masʼuliyatidan qoçişga imkon beradi». «The Village Voice» uçun yozgan Debbi Nathan, filmda intervyu berganidan keyin Jarecki tomonidan maslahatçi sifatida yollangan, Jareckiga nisbatan şunday dedi: «Yanvar oyida Sandensda tomoşabinlar sörovi ötkazilganda, u Arnold va Jessening aybdorligi böyiça fikrlar qançalik bölinganini körib hayron qoldi. Öşandan beri u noaniqlikka asoslangan marketing strategiyasini işlab çiqdi va savol-javob sessiyalarida hamda intervyularda ataylab öz pozitsiyasini bildirişdan qoçdi».

Öz şarhida Ebert Jareckining Sandens kinofestivalidagi bayonotini eslab ötdi. Unda Jarecki Arnold va Jesse Fridmanlarning bolalarni zörlaşda aybdor yoki aybsizligini bilmasligini aytgan edi. Ebert Jareckini bu noaniqlikni oçiq ifodalagani uçun keng maqtagan. Jarecki Jesse Fridmanning apellyatsiyasini moliyalaştirdi va 2014-yilda öz himoyasini yangilab şunday dedi: «Öşa paytda «Capturing the Friedmans» noaniqligi uçun nişonlandi, lekin agar siz bu ish sudining borişiga qarasangiz, u noaniq emas, balki aniq halokat edi… Agar politsiya va prokuratura hamma odamlarni bosim ostiga olmaganida, bu holatga heç qaçon yetib kelinmasdi. Men bolalarni suiisteʼmol qiliş masalasiga juda katta eʼtibor beraman va buni jiddiy qabul qilaman. Şuning uçun bunday jinoyatlar böyiça soxta daʼvolar mavjud bölganda, ular butun tizimni zaiflaştirişini qattiq his qilaman».

Jarecki Fridmanlarning aybsizligiga bölgan qatʼiy işonçini amalga oşirmaslik qarorini oçiqlagaç, unga nisbatan tanqid kuçaydi. Şuningdek, Jarecki ataylab qoldirgan kadrlar tufayli tanqidiy norozilik ham böldi. Jarecki Jesse Fridmanning 1989-yilda qamoqxonadan Geraldo Rivera körsatuvida qilgan köz yoşli aybga iqrorini qoldirdi. Suhbat davomida u, şuningdek, otasi uni bolaligida qanday zörlaganini batafsil aytib bergan edi. Fridmanlarning taxminiy qurbonlari va oila aʼzolaridan baʼzilari Mukofotlar qömitasiga xat yozib, «Oskar» mukofotining eng yaxşi hujjatli film nominatsiyasiga qarşi norozilik bildirdilar.

Filmning 2003-yildagi DVD naşrida ikkinçi DVD ham bor edi: «Capturing the Friedmans — Outside the Frame». Unga quyidagilar kiritilgan edi:

Fridmanlar tomonidan suratga olingan qöşimça uy videolari;

filmdan olib taşlangan va kengaytirilgan köplab sahnalar;

filmning namoyişidan keyingi savol-javob sessiyalari kadrlari;

Jessening qamoqdan çiqqanidan keyingi hayoti haqida yangiliklar;

«Just a Clown» — Jareckining Devid Fridman iştirokidagi 20 daqiqalik qisqa hujjatli filmi, u «Capturing the Friedmans» filmiga olib kelgan;

oila va ish böyiça bir neçta hujjatlardan iborat ROM bölimi.

Bonus diskda Tribeca kinofestivalidagi film namoyişidan keyingi savol-javob sessiyasida sodir bölgan janjal kadrlari ham bor edi. Unda Nassau okrugi politsiyasining Jinsiy jinoyatlar bölimi sobiq boşliği Frensis Galasso tergovçi jurnalist Debbi Nathan bilan bahslaşadi. Şuningdek, filmning Grit-Neckdagi premyerasidan sud sudyasi Ebbi Boklanning nutqi ham bor. Galasso va Boklan ikkalasi ham filmda Jessening aybdorligini körsatuvçi dalillar, masalan, uning Geraldo Rivera bilan suhbati va uçinçi ayblanuvçi Ross Goldsteynning mavjudligi tuşirib qoldirilganini daʼvo qiladi. Goldstayn bolalarni zörlaşda ayblanib, aybini tan olgan va qamoqda ötirgan, hatto yana ikki hamkorining nomini ham aytgan, ammo ular ayblanmagan. (Goldsteyn filmda tilga olinmagan, lekin DVD qöşimçalarining birida u suhbat berişdan boş tortgani aytilgan. Bölimdagi ayblanmagan hamkorlardan biri esa u va beşinçi kişi Goldsteyn tomonidan soxta ayblangan deb daʼvo qiladi.) Tribeca savol-javob sessiyasi paytida ish paytidagi Jessening advokati Piter Panaro, u Jessega Rivera körsatuvida qatnaşmaslikni maslahat berganini aytdi (Panaro ham körsatuvda hozir bölgan), hatto Jessega bu yuridik maslahatga qarşi ekanini tasdiqlovçi hujjatni imzolatganini aytdi.

2010-yil avgust oyida federal apellyatsiya sudi texnik huquqiy asoslarga köra Jesse Fridmanning hukmini tasdiqladi, ammo ğayrioddiy qadam taşlab, prokurorlarni işni qayta oçişga çaqirdi va «Jesse Fridmanning noqonuniy hukm qilinganiga asosli ehtimol bor» deb taʼkidladi. Qarorda 1980-yillarda bolalarni zörlaş böyiça isteriya qamrab olgan huquq-tartibot idoralarining «haddan taşqari ğayratkaşligi» körsatib ötildi.

Apellyatsiya sudi qaroridan keyin Nassau okrugi prokuraturasi uç yillik tekşiruvni boşladi, uni okruj prokurori Kathleen M. Rays boşqardi. 2013-yil 24-iyunda hisobot eʼlon qilindi. 155 sahifalik hisobotda prokuratura 2010-yilda AQŞ Ikkinçi okrug apellyatsiya sudining qattiq ohangdagi qaroridagi törtta masala dalillar bilan tasdiqlanmaganini xulosa qildi. Şuningdek, u şunday deb yozdi: «Har qanday xolis tahlilga köra, Jesse Fridman, uning himoyaçilari va Ikkinçi okrug sudi taşabbusi bilan boşlangan qayta tergov jarayoni faqat Jesse Fridmanning aybni tan olişi va jinsiy jinoyatçi sifatida hukm qilinişining yaxlitligiga bölgan işonçni oşirdi». Jesse Fridman advokati yollagan psixiatr tomonidan ötkazilgan baholaşda «narsist» va «psixopatik deviant» deb taʼriflangan. Sudya Boklan esa ««Capturing the Friedmans» filmidagi selektiv tahrir qilingan va çalğituvçi tasvirlar» taʼsiriga uçragan deb aytilgan.

Işni boşqariş va nazorat qiliş tört kişidan iborat mustaqil maslahat paneli tomonidan amalga oşirildi. Panelga «Innocence Project» taşkilotining asosçilaridan biri, mamlakatdagi noqonuniy hukmlarni bekor qiliş böyiça yetakçi himoyaçilardan biri va O. J. Simpsonning himoya guruhi aʼzosi Barri Şeck kirgan edi. Biroq Şeck keyinçalik panel uçun muhim hujjatlar mavjud bölmaganidan şikoyat qildi va masalani qayta oçişga çaqirdi.

Hisobot eʼlon qilinişidan oldin yangi tafsilotlar paydo böldi, jumladan, ayrim taxminiy qurbonlarning xatlari va yozma bayonotlari, ularda ular öz ayblovlaridan voz keçib, politsiyani ularning bayonotlarini majburlaşda ayblagan edi.

«The Village Voice» Jesse Fridman bilan suhbat ötkazdi, u özini «ğalati darajada optimist» deb taʼrifladi. Gazeta yana xabar berdiki, uning bolalik dösti, filmda körsatilmagan işning uçinçi ayblanuvçisi Ross Goldsteyn 25 yillik sukutini buzib, okrug prokuraturasi bilan hamkorlik qilişga majbur qilinganini tuşuntirgan. U: «U tekşiruv paneliga yolğon gapirişga qanday majbur qilinganini, prokurorlar Fridmanlarning kompyuter xonasi tafsilotlarini unga qanday örgatganini, u heç qaçon körmagan narsalarni va heç qilmagan ishi uçun qanday qilib qamalganini aytib berdi», deb yozdi.

2015-yil 10-fevralda Jesse Fridman Nassau okrugi prokuraturasidan unga qarşi dalillarning qolgan qismini topşirişni sörab, ştat apellyatsiya sudiga yana murojaat qildi. Öşa yilning dekabrida ştat apellyatsiya sudi prokuratura yozuvlarni topşirişga majbur emasligini aniqladi. Fridman aybni tan olgani va sud jarayoni bölmagani uçun Nassau okrugi prokuraturasi matbuot kotibi guvohlarning körsatma bermagan yozuvlari maxfiy ekanini va qonun ularni oşkor qilişni talab qilmasligini aytdi. Biroq 2017-yil 27-noyabrda Nyu-York ştati apellyatsiya sudi quyi sud qarorini bekor qildi, prokuraturaning «maxfiy guvohlar» haqidagi daʼvosini rad etdi va quyi sudga Fridman ishi hujjatlarini ayblanuvçiga topşirilişini nazorat qilişni buyurdi.

2020-yil martda Jesse Fridman Nassau okrugi va bir neçta sobiq huquq-tartibot xodimlariga qarşi federal fuqarolik huquqlari böyiça daʼvo arizasi berdi. U asossiz javobgarlikka tortiş va sudda huquqlarining buzilişi uçun daʼvo qildi. Daʼvoda zarar undiriş va obrösini tiklaş talab qilindi, ammo 2022-yilda federal sudya bir neçta bandlarni rad etdi, boşqalarini sud muhokamasiga ötkazişga ruxsat berdi. 2025-yil holatiga köra, sud jarayoni davom etmoqda. Huquq himoyaçi taşkilotlar bolalarni zörlaş işlaridagi majburlab olingan iqrorlar va soxta xotiralar böyiça yangi psixologik tadqiqotlarga tayanib, töliq oqlaniş uçun kampaniya olib borişda davom etmoqda.