Cleopatra

«Cleopatra» (ingl. Cleopatra) — rejissyor Jozef Mankeviçning epik tarixiy dramasi. Janrning çöqqilaridan biri, şuningdek, Elizabeth Taylor va Richard Burtonning eng maşhur ijodiy hamkorligi mahsuli. Film miloddan avvalgi 48–30-yillardagi voqealarni hikoya qiladi, Kleopatraning hayoti va ölimi, uning Yuliy Sezar va Mark Antoniy bilan munosabatlari haqida. Film Italiya, Ispaniya va Angliyada suratga olingan. Işlab çiqariş tört yildan ortiq davom etdi, suratga olişga taxminan 44 million dollar sarflandi (2019-yil narxlarida 358 million dollar). Elizabeth Taylor iştiroki uçun 1 million dollardan ortiq haq talab qildi va, baʼzi baholarga köra, jami 7 milliongaça pul oldi.

«Cleopatra» eng qimmat filmlardan biri hisoblanadi va kino tarixidagi eng maşhur moliyaviy muvaffaqiyatsizlik sifatida tan olingan. 1963-yildagi prokatda taxminan 38 million dollar yiğgan film öz xarajatlarini faqat 1967-yilda, televizion namoyiş huquqlari sotilgandan keyin qoplagan. Çözilib ketgan işlab çiqariş, rejissyorlarning almaşinişi, prodyuserning çetlatilişi va byudjetning oşib ketişi 20th Century Fox kompaniyasini bankrotlik yoqasiga olib keldi va natijada kompaniya prezidenti Spiros Skouras lavozimidan çetlatildi. Suratga oliş maydonçasidagi Elizabeth Taylor va Richard Burton örtasidagi janjalli romani matbuotning katta eʼtiborini tortdi.

Film mutaxassislar tomonidan turliça baholandi. Asosiy kamçiliklardan biri filmning ikki qismi uslubi va janri jihatidan bir xil emasligi böldi. Birinçi qism tarixiy film anʼanalarida, ikkinçisi esa melodrama sifatida suratga olingan. Filmning vizual tomoni, Gay Yuliy Sezar obrazini yaratgan Rex Harrison ijrosi va ikkinçi darajali ijroçilar yuqori baho oldi. Törtta «Oskar» mukofotini qölga kiritganiga qaramay, film peplum janrining va butun studiya kino tizimining zavalini belgiladi.

1950-yillarning oxiri — televideniye kinoteatrlar uçun jiddiy raqobatçiga aylana boşlagan davr edi va studiyalar tomaşabinlarni zalga jalb qiliş uçun yangi imkoniyatlar izlaşga majbur böldi. Bunday murakkab vaziyatda yuqori byudjetli filmlarni suratga oliş heç qaçon bunçalik xavfli bölmagan, ammo yirik kompaniyalar xarajatlarga majburan borişgan. Tomoşabinlarni haşamatli spektakllar va kinoyulduzlar jalb qila olardi, televideniye esa buni hali öziga ravo köra olmasdi. Kinematografning texnologik imkoniyatlari ham töliq işlatilmagan edi. 1950-yillardan boşlab keng ekranli va keng formatli kino texnologiyasi muvaffaqiyatli rivojlana boşladi, bu esa bunday ulkan postanovkalarga eng mos edi. 1955-yilda Todd AO texnologiyasida birinçi film suratga olindi. Ilğor işlanma bir vaqtning özida prokat sohasidagi yangilik — roadshow tizimi bilan birga tarqaldi. Distribyutorlar şunday variantni sinab kördilar: lenta dastlab tanlangan, nisbatan kam sonli kinoteatrlar tarmoğida, 65–70 mm plyonkaga möljallangan öşa paytdagi qimmat prokat uskunasi bilan namoyiş etildi. Oddiy kinoteatrlarnikidan qimmatroq turadigan roadshow çiptalari oldindan joy band qiliş tizimi orqali sotildi.

1950-yillarning oxiri — 1960-yillarning boşi 20th Century Fox studiyasi uçun oğir davr edi. 1960-yilda uning moliyaviy zarari 2,9 million dollarni, 1961-yilda esa 22,5 million dollarni taşkil etdi. 1960-yildagi «Can-Can» loyihasi (Todd AO texnologiyasida suratga olingan) prokatda muvaffaqiyatsizlikka uçradi va studiya yangi nomlarni qidirardi.

«Cleopatra» ning yaratiliş tarixi 1958-yilning sentyabrida boşlanadi. AQŞning yirik studiyalarida qariyb qirq yil işlagan Walter Wanger kino sanoatidagi ança muvaffaqiyatli faoliyatini yakunlab borardi. U John Ford va Fritz Langning filmlarini prodyuser qilgan, Rudolfo Valentinoning ismini bir vaqtlar kaşf etgan mutaxassis sifatida tanilgan edi. Mustaqil prodyuser sifatida u tanqidçilar yuqori baho bergan «I Want to Live!» filmini suratga olişda iştirok etgan. 1958-yilda Wanger 20th Century Fox studiyasiga ötdi. 30-sentyabrda, yangi joydagi birinçi ish kunida, Walter Wanger Nyu-Yorkdagi ofisda Fox prezidenti Spiros Skouras va vitse-prezident Joseph Moskowitz bilan uçraşdi. Kelajakdagi filmlar rejalari muhokama qilindi va Wanger uzoq vaqtdan beri öylab yurgan ğoyasini — «Cleopatra» ni ekranlaştirişni taklif qildi.

Taklif Skourasga yoqdi, u öşa paytda Injil mavzusidagi filmlarning tijorat istiqboli haqidagi fikrni qöllab-quvvatlardi. «Kafan» filmining muvaffaqiyati va MGM ning tayyorlanayotgan qimmat «Ben-Hur» loyihasi bunga barça asoslarni berardi. Kompaniya rahbari 1917-yildagi, boş rolda Theda Bara iştirok etgan film haqida esga oldi. Wanger remeyk ğoyasiga şubha bilan qaradi. Javoban Skouras kotibasini arxivdan qirq yil oldin suratga olingan film materiallarini olib kelişga yubordi va ssenariy deyarli tayyor, uni faqat «biroz qöşimça yoziş» kerakligini aytdi. Moskowitz kinoya bilan dedi: «Bizga Liz Taylor kerak emas. Har qanday epizodçi haftasiga yuz dollarga bu rolni uddalaydi». Wanger boşliqqa bahslaşmadi (garçi gap dialoglari deyarli bölmagan sokin film ssenariysi haqida ketayotgan bölsa ham). U işni endigina boşlagan edi va unga allaqaçon işlab çiqariş uçun katta loyiha taklif qilişgan edi. Wanger Foxda işlaganda eskirayotgan studiya tizimiga duç kelişini tuşunardi, bu tizimda film butunlay bitta kinokompaniya kuçi bilan suratga olinardi. Ijodiy taşabbus bilan muammolar paydo bölişi mumkin edi va har bir qadam uçun tasdiq oliş kerak bölardi.

Dastlabki kelişuv erişildi. Wanger avval Carlo Maria Franzeroning «Kleopatraning hayoti va davri» kitobiga huquqlarni 15 ming dollarga sotib oldi. 1958-yil 20-oktyabrga kelib, Wangerning işning dastlabki reja-eskizlari allaqaçon bor edi. Studiya işlab çiqariş bölimi rahbari Buddy Adler unga 2 million dollar doirasidagi «byudjetli» peplumga eʼtibor berişni taklif qildi va boş rol uçun Joan Woodward, Joan Collins yoki Susie Parkerni taklif qiliş mumkinligini körib çiqdi. Bu aktrisalar Fox studiyasining maoşli xodimlari edi va ularni filmga jalb qiliş loyiha narxiga unçalik taʼsir qilmasdi. Wanger byudjet 2 milliondan ança oşib ketişini isbotlaşga urindi, aks holda kerakli samarani olib bölmasligini aytdi. Adler savdolaşişni boşlab, hatto 800 ming dollarga ham filmni suratga oladigan mutaxassisni topiş mumkinligini aytdi, lekin bir munça vaqtdan keyin rozi böldi. Wanger bilan «Cleopatra» ni prodyuserlik qiliş böyiça şartnoma 1958-yil oktyabr oxirida imzolandi. Rejalaştirilgan byudjet 3 million dollar (xodimlar va aktyorlar xarajatlarisiz) edi. Film 1959-yilda işlab çiqarişga kirişi, 64 kunlik suratga oliş va keyingi yil montajidan söng ekranlarga çiqişi kerak edi.

1959-yil boşida jamoaga rassom sifatida John De Cuir qöşildi, u dekoratsiyalar eskizlari va rakursorlar bilan şuğullandi. 14-fevralda direktorlar kengaşiga dastlabki eskizlar va dekoratsiya modellari taqdim etildi. Kelajak filmning konsepsiyasi özgardi — prodyuser tobora köproq film qimmat va birinçi darajali aktyorlar tarkibiga ega bölişi ğoyasiga moyil bölardi. Ssenariy hali yöq edi, rejissyor lavozimi böş edi, Wanger esa boş rol ijroçisi nomzodini sinab körişga va kelişişga kirişgan edi. Bölajak Kleopatrani topiş tayyorgarlikning eng murakkab qismi böldi. Elizabeth Taylorni 1951-yilgi «A Place in the Sun» filmida körgan Wanger uni öşa paytdayoq, uning sözi bilan aytganda, «yoqtirib qolgan» edi. 1958-yil noyabrda u Elizabethning öşa paytdagi eri Michael Todd bilan uçraşdi va unga Kleopatra hayoti haqidagi kitobni qoldirdi. Kompaniya nomzodga qarşi edi. Skouras Elizabet haqida nomaʼqul gapirardi: «Undan faqat muammo kutiş mumkin».

Şu orada Taylor 1959-yilning yozigaça töliq şaxsiy hayoti bilan band edi: martda Michael Todd aviahalokatda halok böldi, mayda esa u yana turmuşga çiqdi. Sentyabrda Wanger Londonda «Suddenly, Last Summer» filmini suratga olayotgan aktrisaning agenti bilan birinçi marta boğlanadi. Öşa paytda dunyodagi eng yuqori haq tölanadigan kinoyulduzlaridan biri bölgan Taylor öz şartlarini qöydi. Birinçi muhokama paytida aktrisa 750 000 dollar haq va prokatdan 10 foiz talab qildi, lekin keyinçalik şartlarni qayta körib çiqdi. Rol uçun birinçi nomzod Taylor edi, ammo studiya röyxatida rad etilgan taqdirda yulduzlarning birinçi qatori ham bor edi: Brigitte Bardot, Sophia Loren, Audrey Hepburn va boşqalar. Ularning baʼzilari bilan dastlabki muzokaralar ötkazildi. Xususan, Loren filmni faqat Italiyada suratga oliş mumkinligi haqida talab qöydi. Oxirgi daqiqagaça qisqa röyxatda Audrey Hepburn (filmda iştirok etişga rozilik bergan) va Susan Hayward qolgan edi.

Uzoq muhokama va savdolaşuvdan söng Fox rahbariyati Taylorning iştirokiga rozi böldi. Taylorning «Cleopatra» da iştirok etiş şartnomasi uning «Butterfield 8» filmini suratga oliş paytida 1959-yil 15-oktyabrda imzolandi. Rekord darajadagi kelişuv 16 haftalik suratga oliş uçun haftasiga 125 000 dollar tölovni, şuningdek prokatdan foiz va qöşimça xarajatlarni qoplaşni nazarda tutardi. Aktrisa boşqa şartlarni ham ilgari surdi, xususan, soliq xarajatlarini kamaytiriş uçun AQŞdan taşqarida suratga olişni. Taylor ssenariy eskizini öqib, uni juda erkin deb topdi — birinçi variantda syujet darhol Kleopatraning Sezar bilan tanişiş sahnasidan boşlanardi. Obraz haqida u şunday dedi: «Boş qahramon fohişa» va ssenariyni konservativroq ruhda qayta işlaşni söradi.

Bu prinsipial qarordan keyin boşqa kadr masalalari kelişib olindi. Rejissyorni tanlaşni Wanger muhokama qilmadi, u studiya rahbariyati tomonidan bevosita hal etildi. Filmning rejissyor kreslosini Skourasning yaqin dösti, Gollivudning faxriy veteran Rouben Mamoulian egalladi. Uruşdan oldin Mamoulian eng talabgir mutaxassislardan biri edi, ammo «Laura» filmidan ketganidan söng u kamdan-kam suratga olişga rahbarlik qildi. Ssenariy ustida işlaşga taniqli adabiyotçilar jalb qilindi: Nigel Balçin, Dale Wasserman va Lawrence Durrell. Jarayonga Ludi Clare rahbarlik qildi. Filmning operatori Jack Hildyard böldi.

Aktyorlarni tanlaş jarayoni 1960-yil boşida töxtatildi. Mart-aprelda SAG ning birinçi umumiy grevi AQŞning yirik studiyalari işini falaj qildi va ijroçilarni tanlaş böyiça yordamçilar uning tugaşini kutişga majbur bölişdi. Grev asosiy suratga oliş maydonçasini Yevropaga köçirişning yana bir sababi böldi. Ikkinçi darajali rollarga köproq Britaniya va Yevropa aktyorlari jalb qilindi. Yuliy Sezar obrazini ijro etiş imkoniyati Laurence Olivier bilan muhokama qilindi, çunki u Old Vic teatrida Şouning «Sezar va Kleopatra» pyesasi asosidagi spektaklda diktator rolini ijro etgani bilan maşhur bölgan edi. Şunga qaramay, Olivier «Becket» filmida suratga tuşiş istiqboliga köproq qiziqardi. Fredric March bilan ham muzokaralar ötkazildi, ammo ular muvaffaqiyatli bölmadi. Oxir-oqibat, Sezar rolga Peter Finç, Antoniy rolga Stephen Boyd, Oktavian rolga Kith Baxter taklif qilindi. Aktyorlar tarkibidagi barça tuzatişlar va özgarişlardan keyin film byudjeti 5 million dollar deb baholandi.

Suratga olişni 1960-yil boşida boşlaş rejalaştirilgan edi. Öşa davrning köplab yuqori byudjetli peplumlari («Ben-Hur», «Lawrence of Arabia») singari, işlab çiqariş iqtisodiy sabablarga köra Yevropaga köçirildi. Italiya va Ispaniya studiyalari «Cleopatra» darajasidagi filmni işlab çiqariş uçun zarur jihozlarga ega edi. Kinokompaniyaning işlar borişi böyiça birinçi qarori Wangerni çalkaştirib qöydi. Unga jarayonni Nyu-Yorkdan turib boşqariş buyurilgan edi, şuning uçun birinçi bosqiçda uning bevosita iştiroki çeklangan edi. Suratga oliş Rim atrofida ötişi kerak edi, ammo 1960-yil yozida Italiya poytaxtida Olimpiada öyinlari boşlandi, bu suratga oliş guruhi rahbariyati uçun kutilmagan hodisa böldi. Barça mehmonxonalar band edi, xodimlarni yollaşda qiyinçiliklar paydo bölardi va studiya asosiy suratga oliş maydonçasini London atrofiga köçirişga qaror qildi. Boşqa narsalar qatorida, Britaniya hukumati Angliyada işlab çiqarişni olib borayotgan xorijiy kinokompaniyalarga subsidiyalar vaʼda qilgan edi. Prodyuser rahbariyatga Angliya Misr tasvirlaş uçun eng yaxşi joy emasligini va özlarining ingliz rejissyorlari odatda mamlakatdan taşqariga, masalan Ispaniyaga natura uçun çiqişini isbotlaşga urindi. Şuningdek, Elizabeth Taylorning soğliği mustahkam emasligi va u şamollaşga moyilligi maʼlum edi. Ammo hamma narsa befoyda edi. 1960-yil iyulida Foxning işlab çiqariş bölimi rahbari Buddy Adler kutilmaganda vafot etdi va kompaniya rahbariyatida hokimiyat böşliği paydo böldi. Qarorlar qabul qilişda keçikişlar yuz berdi yoki qarorlar eng adekvat tarzda qabul qilinmadi.

1960-yil mayida Rouben Mamoulian birinçi marta Londonga keldi. U vaziyatni topdi, Wanger buni öz kundaligida «töliq falokat» deb taʼriflagan. Hammasi Mamoulianning buyumlari aeroportda yöqolgani va mehmonxonada xona band qilinmagani bilan boşlandi. Rejissyor Pinewood studiyasida qayta yaratilgan «Misr»ni birinçi marta körganda, unga yomon böldi. Studiyada filmning miqyosiga mos quvvatlar yöq edi. Yetarliça keng павильонlar yöq edi, mavjudlarining şiftlari esa juda past edi. Britaniyaning yana bir yirik studiyasi Denham kutilmaganda faoliyatini töxtatdi va prodyuserlar uçun tanlov kam edi. Şu orada «Cleopatra» yanada keng miqyosda suratga olinmoqçi edi. Dastlab film CinemaScope texnologiyasida 35 mm plyonkaga «byudjetli» variant böyiça suratga olinmoqçi edi. Iyunda Todd AO formatidagi 65 millimetrli plyonkadan foydalanişga qaror qilindi. Vizual yeçimga yondaşuvni tubdan özgartiradigan texnologiya yana bir bor prodyuser va rejissyorning xabarisiz tanlandi. Suratga oliş uçun yoz yöqotildi, studiya vakillari dekoratsiyalarni qayta işladilar va işlab çiqariş jarayoniga tayyorgarlik kördilar. «Cleopatra» ning suratga oliş 1960-yil 1-sentyabrda London atrofida boşlandi, çunki studiya rahbariyati har qanday şaroitda suratga olişni buyurgan edi. Filmga öşa paytgaça taxminan 6 million dollar sarflangan edi.

Birinçi suratga oliş kuni kulgili vaziyat bilan boşlandi. Taylor mahalliy britaniyalik stilist xizmatidan voz keçdi va Kaliforniyadan uning şaxsiy sartaroşi kelişini kutişga qaror qildi. Uçinçi kuni suratga oliş yana töxtadi — aktrisa kasal ekanligini bahona qildi. Jarayonga beqaror ingliz ob-havosi aralaşdi. Haftalab yomğir yoğdi. Aktyorlarning oğzidan buğ çiqardi — «bularning barçasi Şimoliy qutbga öxşardi, Misrga emas», deb esladi Mamoulian. Rejissyor gilamga öralgan Kleopatrani Sezarga olib keliş sahnasining oltita dublini suratga olişga ulgurdi. Keyin aktrisaning holati yomonlaşdi va unda isitma boşlandi. Elizabetni Qiroliça Elizabeth II ning şaxsiy şifokori kördi va uning tişida abssess borligini aniqladi. 28-dekabrda qisqa muddatli yaxşilanişdan keyin aktrisa suratga oliş maydonçasiga keldi, ammo sovuq studiyada isitişni tezda taşkil qilib bölmadi. Keyin, yangi yildan söng, Taylorning holati yana yomonlaşdi. Studiya tezda örnini bosuvçi izlay boşladi. Boş rol Merilin Monroga ötişi mumkin edi. Mamoulian tayyorgarlikning dastlabki bosqiçida qora tanli aktyorlarning iştirokini köproq kengaytirişni taklif qilgan va Kleopatra roli uçun Dorothy Dandridge nomzodini körib çiqqan edi. Ammo Wanger studiya rahbariyatini Taylorning soğayişini kutişga köndirdi. Rejissyor şu orada ikkinçi darajali sahnalar bilan şuğullandi, ammo ularni ham töliq suratga olişni boşlay olmasdi. Muammo faqat ingliz pudratçilarining (amerikalik standartlar böyiça) işga böşaşgan munosabatida emas, balki ssenariy bilan boğliq muammoda ham edi.

Wanger bir neça mualliflarni almaştirdi — har qanday yöl bilan murojaat qiliş mumkin bölgan eng yaxşi mutaxassislarni, ammo 1960-yil kuziga kelib prodyuserda tugallangan ssenariy yöq edi. Filmga yangi ssenarist — Nunnally Johnson jalb qilindi. Bu qaror telefon suhbati paytida «impulsiv» tarzda qabul qilindi, Mamoulianning qarşiligiga qaramay. Gollivudning ekranlaştiriş böyiça eng obröli mutaxassislaridan biri filmning birinçi qismi uçun 75 sahifalik ssenariy yozdi, ammo u keyinçalik talab qilinmadi. Studiya vakillari Paddy Çayefskiyga murojaat qilişdi, ammo natija bölmadi. Yozuvçi ish uçun kamida yarim yil söradi, bu esa qabul qilib bölmas edi. Aniq ssenariysiz rassom-dekorator, dekoratsiyalar qurilişi uçun masʼul pudratçilar, kostyumerlar va boşqa mutaxassislarga vazifa qöyib bölmasdi.

Şunday qilib, 1961-yil fevralida suratga olişni tugatiş rejalari haqiqatdan uzoq edi va loyihani keçiktiriş, byudjetni kengaytirişni sörab, zarur böldi. Ikki yillik suratga olişdan söng studiyada yakuniy montaj uçun yaroqli atigi 12 daqiqalik material qoldi. 1961-yil bahorida qisqa muddatli yaxşilanişdan keyin Elizabeth Taylorning holati keskin yomonlaşdi. Zotiljam asorat berdi. Aktrisada öpka şişi aniqlandi va 15-martda unga şoşilinç traxeotomiya qilişga töğri keldi. Bemorning ahvoli oğir edi, u reanimatsiya palatasida, kasalxonada yotardi. Matbuotda aktrisa ölim oldida ekani haqida xabarlar paydo böldi, ammo Taylor huşiga keldi va asta-sekin soğaya boşladi. Kasallikdan keyin u taʼtil oldi va uyiga, Kaliforniyaga, «Butterfield 8» filmi uçun Oskar topşirilişi bilan boğliq marosimga uçib ketdi. Aktrisaning böyniga traxeotomiyadan qolgan çandiq heç qaçon bitmadi va grimyorlar uni yaşirişga majbur bölişdi. Lloydʼs suğurta kompaniyasi Taylor kasalligi tufayli suratga oliş jarayonidagi keçikiş uçun taxminan 2 million dollar tovon töladi.